ଏକାଧିକ ସୁବନ୍ତପଦ ପରସ୍ପର ମିଳିତ ହେଲେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସମାସ ହୁଏ। ଏହି ସମାସରେ ବ୍ୟାସବାକ୍ୟରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦ ପରେ ‘च’ ଲାଗେ। ଉଭୟ ପଦର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ରହେ। ସମସ୍ତପଦଟି ଶେଷ ପଦର ଲିଙ୍ଗ ଅନୁସାରେ — ଦୁଇଟି ପଦ ଥିଲେ ଦ୍ୱିବଚନ, ଅଧିକ ପଦ ଥିଲେ ବହୁବଚନ ହୁଏ।
(କ) ଇତରେତର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ
ସମସ୍ତ ପଦ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବସ୍ତୁକୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ବୁଝାଏ (ଶେଷ ପଦର ଲିଙ୍ଗ ଓ ବଚନ ଅନୁସାରେ)।
रामगोविन्दौ विद्यालयं गच्छतः। (रामः च गोविन्दः च)
रामगोविन्दश्यामाः गच्छन्ति। (रामः च गोविन्दः च श्यामः च)
हरिलते क्रीडतः। (हरिः च लता च)
पत्रपुष्पफलानि। (पत्रं च पुष्पं च फलं च)
ଋକାରାନ୍ତ ଶବ୍ଦ (ବିଦ୍ୟା/ଗୋତ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧ) — ପୂର୍ବ ଋକାରାନ୍ତର ‘ऋ’ ‘आ’ ହୁଏ —
पितापुत्रौ। (पिता च पुत्रः च)
मातापितरौ। (माता च पिता च)
जामातृपुत्रौ। (जामाता च पुत्रः च)
ମନେରଖ (ଦେବତାବାଚକ)ଦେବତାବାଚକ ଶବ୍ଦର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପୂର୍ବପଦର ଶେଷ ସ୍ୱର ଦୀର୍ଘ ହୁଏ — इन्द्रावरुणौ (इन्द्रः च वरुणः च), सूर्याचन्द्रमसौ (सूर्यः च चन्द्रमाः च), मित्रावरुणौ, अग्नीषोमौ।
ମନେରଖ (ବିଶେଷ ରୂପ)जाया च पतिः च = दम्पती / जम्पती / जायापती; अहः च रात्रिः च = अहोरात्रः।
ମନେରଖ (ସର୍ବନାମ)ସର୍ବନାମ ପଦ ସହିତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ସର୍ବନାମ ପଦ ଅବଶିଷ୍ଟ ରୁହେ — ‘अस्मद्’ ଥିଲେ ‘अस्मद्’ (वयम्/आवाम्), ‘युष्मद्’ ଥିଲେ ‘युष्मद्’ (यूयम्/युवाम्), ‘तद्’ ଥିଲେ ‘तद्’ ଶେଷ ରହେ। ଯଥା — रामः च सीता च अहं च = वयं गच्छामः।
(ଖ) ସମାହାର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ
ଦୁଇରୁ ଅଧିକ ବିଶେଷ୍ୟପଦର ସମଷ୍ଟି (ସମୂହ) ବୁଝାଇଲେ ସମାହାର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ। ସମସ୍ତପଦଟି କ୍ଲୀବଲିଙ୍ଗ ଏକବଚନ (ଅକାରାନ୍ତ) ହୁଏ।
वृद्धस्य पाणिपादं कम्पते। (पाणी च पादौ च तेषां समाहारः)
व्याघ्रस्य नखदन्तं गलितम्। (नखाः च दन्ताः च तेषां समाहारः, तत्)
अहिनकुलं किं करिष्यति? (अहिः च नकुलः च — विरोध)
अत्र मशकमक्षिकं नास्ति। (मशकः च मक्षिका च — क्षुद्रप्राणी)
अहं गङ्गाशोणं न पश्यामि। (गङ्गा च शोणः च — नदी)
ब्राह्मणः काशीप्रयागं गतवान्। (काशी च प्रयागः च — तीर्थस्थान)
ମନେରଖପରସ୍ପର ବିରୋଧ, କ୍ଷୁଦ୍ରପ୍ରାଣୀ, ନଦୀବାଚକ, ତୀର୍ଥସ୍ଥାନ ଓ ଦେଶମାନଙ୍କର ସମାହାର ବୁଝାଇଲେ ସମାହାର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ହୁଏ — गोव्याघ्रम्, यूकलिक्षम्, मथुरापाटलीपुत्रम्।
(ଗ) ଏକଶେଷ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ
ସମାନଜାତୀୟ ସ୍ତ୍ରୀବାଚକ ପଦ ସହିତ ପୁରୁଷବାଚକ ପଦର ସମାସ ହେଲେ ପୁରୁଷବାଚକ ଶବ୍ଦ ଅବଶିଷ୍ଟ ରୁହେ ଓ ତାହାର ଦ୍ୱିବଚନ ହୁଏ।
ब्राह्मणौ मन्दिरं गच्छतः। (ब्राह्मणी च ब्राह्मणः च)
पितरौ पूजनीयौ। (माता च पिता च)
श्वशुरौ देवतुल्यौ। (श्वश्रूः च श्वशुरः च)
हंसौ जले सन्तरतः। (हंसी च हंसः च)
ଧ୍ୟାନ ଦିଅସ୍ତ୍ରୀବାଚକ ଓ ପୁରୁଷବାଚକ ପଦ ଏକଜାତୀୟ ନ ହୋଇଥିଲେ ପୂର୍ବପଦର ଲୋପ ହୁଏ ନାହିଁ — सारसीहंसौ (सारसी च हंसः च), मृगीशशकौ (मृगी च शशकः च)। ଏକଶେଷ ନ କରି ସାଧାରଣ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ — माता च पिता च = मातापितरौ।
ମନେରଖअहः च निशा च = अहर्निशम्; रात्रिः च दिवा च = रात्रिदिवम्; नक्तं च दिवा च = नक्तन्दिवम्।
💡 ଉତ୍ସ: BSE ଓଡ଼ିଶା ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣ (संस्कृतव्याकरणप्रकाशः) — ସମାସ ପ୍ରକରଣ (ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ପୃଷ୍ଠା ୩୫–୩୯)।