द्विगु समास

Dvigu Samasa · ବ୍ୟାକରଣ · ସମାସ (୪)

ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣ · ସମାସ ଭାଗ · ଓଡ଼ିଶା ବୋର୍ଡ ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ · ନିୟମ + ଅଭ୍ୟାସ + Quiz

📖 ପରିଚୟ: ସଂଖ୍ୟାବାଚକ ବିଶେଷଣ ପଦ ପୂର୍ବପଦରେ ଥାଇ ଏକଜାତୀୟ ବସ୍ତୁର ସମାହାର ବୁଝାଇଲେ ଦ୍ୱିଗୁ ସମାସ। ଏହା ଏକବଚନାନ୍ତ ଓ ପ୍ରାୟ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ହୁଏ। ପ୍ରକାର — ସମାହାର ଦ୍ୱିଗୁ ଓ ତଦ୍ଧିତାର୍ଥ ଦ୍ୱିଗୁ।

ସଂଖ୍ୟାବାଚକ ବିଶେଷଣପଦ ପୂର୍ବପଦରେ ଥାଇ ସମାସ ହେଲେ ତାହାକୁ ଦ୍ୱିଗୁ ସମାସ କୁହାଯାଏ। ଏକଜାତୀୟ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକର ସମାହାର (ସମୂହ) ହେଲେ ସଂଖ୍ୟାବାଚକ ବିଶେଷଣ ପଦ ସହିତ ବିଶେଷ୍ୟପଦର ସମାସ ହୁଏ। ପଦ ପ୍ରାୟତଃ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ହୁଏ; ସ୍ଥଳବିଶେଷରେ ପୁଂଲିଙ୍ଗ ବା କ୍ଲୀବଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ଦ୍ୱିଗୁ ସମାସ ଏକବଚନାନ୍ତ ହୁଏ।

(କ) ସମାହାର ଦ୍ୱିଗୁ — ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ

महाभारतग्रन्थः शतसाहस्री इति उच्यते। (शतस्य साहस्राणां समाहारः)

भारतवर्षं कस्यां शताब्द्यां स्वतन्त्रम् अभवत्? (शतस्य अब्दानां समाहारः, तस्याम्)

रामः पञ्चवट्यां वनवासम् अकरोत्। (पञ्चानां वटानां समाहारः, तस्याम्)

प्रत्यहं सप्तशती पठितव्या। (सप्तानां शतानां समाहारः)

त्रिलोकी धर्मेण चलति। (त्रयाणां लोकानां समाहारः)

(ଖ) ସମାହାର ଦ୍ୱିଗୁ — ପୁଂଲିଙ୍ଗ / କ୍ଲୀବଲିଙ୍ଗ

विगतः सप्ताहः सुखमयः आसीत्। (सप्तानाम् अह्नां समाहारः)

त्रिभुवनं रावणेन पीडितम् आसीत्। (त्रयाणां भुवनानां समाहारः)

जनाः पञ्चदेवं प्रणमन्ति। (पञ्चानां देवानां समाहारः, तत्)

ସେହିପରି —

चतुर्युगम् = चतुर्णां युगानां समाहारः

त्रिदेवम् = त्रयाणां देवानां समाहारः

षड्दर्शनम् = षण्णां दर्शनानां समाहारः

पञ्चप्राणम् = पञ्चानां प्राणानां समाहारः

त्रिफला = त्रयाणां फलानां समाहारः

(ଗ) ତଦ୍ଧିତାର୍ଥ ଦ୍ୱିଗୁ

ଦ୍ୱିଗୁସମାସାନ୍ତ ତଦ୍ଧିତ ପଦ ଦେଖାଗଲେ ତାହାକୁ ‘ତଦ୍ଧିତାର୍ଥ ଦ୍ୱିଗୁ’ କୁହାଯାଏ।

कार्तिकेयः षाण्मातुरः उच्यते। (षण्णां मातृणाम् अपत्यं पुमान् — षट्+मातृ+अण्)

द्वैमातुरः (गणेश)। (द्वयोः मात्रोः अपत्यं पुमान्)

ମନେରଖନଦୀବାଚକ ପଦର ସମାହାର ହେଲେ ଦ୍ୱିଗୁ ନ ହୋଇ ଅବ୍ୟୟୀଭାବ ହୁଏ — पञ्चनदम् (पञ्चानां नदीनां समाहारः), त्रिगङ्गम्। ଏହା ଦ୍ୱିଗୁ ଓ ଅବ୍ୟୟୀଭାବର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପାର୍ଥକ୍ୟ।

ଧ୍ୟାନ ଦିଅକର୍ମଧାରୟ ଓ ଦ୍ୱିଗୁ ଉଭୟ ‘ତତ୍‌ପୁରୁଷ ଅନ୍ତର୍ଗତ’। ପାର୍ଥକ୍ୟ — କର୍ମଧାରୟ = ଗୁଣବାଚକ ବିଶେଷଣ (नीलाकाशः); ଦ୍ୱିଗୁ = ସଂଖ୍ୟାବାଚକ ବିଶେଷଣ + ସମାହାର, ଏକବଚନ (त्रिलोकी)।

💡 ଉତ୍ସ: BSE ଓଡ଼ିଶା ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣ (संस्कृतव्याकरणप्रकाशः) — ସମାସ ପ୍ରକରଣ (ଦ୍ୱିଗୁ, ପୃଷ୍ଠା ୩୧–୩୨)।

ଅଭ୍ୟାସ — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (ପ୍ରଶ୍ନ ସଂସ୍କୃତରେ · ଉତ୍ତର ଓଡ଼ିଆ/ସଂସ୍କୃତ ରୂପରେ)

ℹ️ ପୁସ୍ତକରେ କର୍ମଧାରୟ ଓ ଦ୍ୱିଗୁର ମିଳିତ ଅଭ୍ୟାସ ଦିଆଯାଇଛି — ତାହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ କର୍ମଧାରୟ ପୃଷ୍ଠାରେ ଅଛି। ତଳେ କେବଳ ଦ୍ୱିଗୁ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ଅଭ୍ୟାସ।

୧. विग्रहवाक्यानि लिखत। (ଦ୍ୱିଗୁ ପଦର ବିଗ୍ରହ)

୧ଦ୍ୱିଗୁ ପଦଗୁଡ଼ିକର ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟ।

त्रिलोकी = त्रयाणां लोकानां समाहारः सप्ताहः = सप्तानाम् अह्नां समाहारः पञ्चवटी = पञ्चानां वटानां समाहारः शताब्दी = शतानाम् अब्दानां समाहारः त्रिभुवनम् = त्रयाणां भुवनानां समाहारः पञ्चदेवम् = पञ्चानां देवानां समाहारः त्रिफला = त्रयाणां फलानां समाहारः चतुर्युगम् = चतुर्णां युगानां समाहारः षड्दर्शनम् = षण्णां दर्शनानां समाहारः शतसाहस्री = शतस्य साहस्राणां समाहारः पञ्चप्राणम् = पञ्चानां प्राणानां समाहारः सप्तशती = सप्तानां शतानां समाहारः

୨. समस्तपदानि लिखत। (ବିଗ୍ରହରୁ ସମସ୍ତପଦ)

୨ବିଗ୍ରହରୁ ସମସ୍ତପଦ।

सप्तानां शतानां समाहारः = सप्तशती षण्णां दर्शनानां समाहारः = षड्दर्शनम् त्रयाणां देवानां समाहारः = त्रिदेवम् चतुर्णां युगानां समाहारः = चतुर्युगम् द्वयोः मात्रोः अपत्यं पुमान् = द्वैमातुरः षण्णां मातृणाम् अपत्यं पुमान् = षाण्मातुरः (कार्तिकेयः)

୩. कर्मधारयः ना द्विगुः — निर्णयं कुरुत। (ବାଛ)

୩ପ୍ରତ୍ୟେକଟି କର୍ମଧାରୟ, ଦ୍ୱିଗୁ ନା ଅବ୍ୟୟୀଭାବ?

पञ्चवटी — द्विगु (पञ्चानां वटानां समाहारः) महानदी — कर्मधारय (महती नदी) त्रिभुवनम् — द्विगु (त्रयाणां भुवनानां समाहारः) नीलाकाशः — कर्मधारय (नीलः आकाशः) सप्ताहः — द्विगु (सप्तानाम् अह्नां समाहारः) घनश्यामः — कर्मधारय (उपमान) त्रिफला — द्विगु (त्रयाणां फलानां समाहारः) पञ्चनदम् — अव्ययीभाव (नदीवाचक समाहार — द्विगु नहीं)