ବିଶେଷ୍ୟ ଓ ବିଶେଷଣ ପଦର ସମାସକୁ କର୍ମଧାରୟ ସମାସ କୁହାଯାଏ। ଦୁଇଟି ବିଶେଷ୍ୟପଦ ଜଣକୁ ବୁଝାଇଲେ, ବା ଜଣକର ଦୁଇଟି ବିଶେଷଣ ଥିଲେ, ବା କୌଣସି ବିଶେଷ୍ୟପଦର ବିଶେଷଣ ସହିତ ସମାସ ହେଲେ କର୍ମଧାରୟ ହୁଏ।
(କ) ବିଶେଷ୍ୟ ଓ ବିଶେଷ୍ୟର କର୍ମଧାରୟ
ଦୁଇ ବିଶେଷ୍ୟପଦ ଗୋଟିଏ ଜଣକୁ (ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି) ବୁଝାଇଲେ।
पाचकपूजकः गोविन्दः। (पाचकश्चासौ पूजकश्चेति)
राजर्षिः जनकः ज्ञानी आसीत्। (राजा चासौ ऋषिश्चेति)
मम गुरुपिता शेते। (गुरुश्चासौ पिता चेति)
तव पुत्रशिष्यः क्रीडति। (पुत्रश्चासौ शिष्यश्चेति)
(ଖ) ବିଶେଷଣ ଓ ବିଶେଷଣର କର୍ମଧାରୟ
ଦୁଇ ବିଶେଷଣପଦ ଜଣକୁ ବୁଝାଇଲେ (ପୂର୍ବାପର କ୍ରମରେ ଘଟିଥିବା ବୁଝାଇଲେ ମଧ୍ୟ)।
हृष्टपुष्टः अश्वः धावति। (हृष्टश्चासौ पुष्टश्चेति)
भीमकान्तः सागरः दर्शनीयः। (भीमश्चासौ कान्तश्चेति)
मृगः भीतत्रस्तः धावति। (भीतश्चासौ त्रस्तश्चेति)
स्नातानुलिप्तः जनः सभां गच्छति। (पूर्वं स्नातः पश्चात् अनुलिप्तः)
श्रुतानुरक्तः भक्तः गुरुं पृच्छति। (पूर्वं श्रुतः पश्चात् अनुरक्तः)
ଧ୍ୟାନ ଦିଅଦୁଇ ବିଶେଷଣପଦ ଦୁଇ ପୃଥକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ କର୍ମଧାରୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
(ଗ) ବିଶେଷ୍ୟ ଓ ବିଶେଷଣର କର୍ମଧାରୟ
କୌଣସି ବିଶେଷ୍ୟପଦର ତା’ର ବିଶେଷଣପଦ ସହିତ ସମାସ। ବିଶେଷ୍ୟ ଅନୁସାରେ ବିଶେଷଣର ଲିଙ୍ଗ-ବିଭକ୍ତି-ବଚନ ବଦଳେ।
शरदि नीलाकाशः शोभते। (नीलः आकाशः)
मम नीलशाटी नास्ति। (नीला शाटी)
गृहात् नीलाम्बरम् आनय। (नीलम् अम्बरम्)
दुर्बलधेनुः मार्गे गच्छति। (दुर्बला धेनुः)
सुन्दरबालिकाः नृत्यन्ति। (सुन्दर्यः बालिकाः)
उद्यानात् रक्तपुष्पाणि आनय। (रक्तानि पुष्पाणि)
ମନେରଖ (महत्→महा)‘महत्’ ଶବ୍ଦରୁ ସମସ୍ତପଦରେ କେବଳ ‘महा’ ଅବଶିଷ୍ଟ ରୁହେ — महापुरुषः (महान् पुरुषः), महानदी (महती नदी), महाफलम् (महत् फलम्), महात्मानः (महान्तः आत्मानः), महाबीरौ (महान्तौ बीरौ)।
ମନେରଖ (सु / कु)ଶୋଭନ/ସୁନ୍ଦର ଅର୍ଥରେ ‘सु’ ଓ କୁତ୍ସିତ ଅର୍ଥରେ ‘कु’ ଲାଗେ। କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ‘कु’ ସ୍ଥାନରେ का, किम्, कत् ହୁଏ — सुबालकः (शोभनः बालकः), कुबुद्धिः (कुत्सिता बुद्धिः), कापुरुषः (कुत्सितः पुरुषः), किन्नरः (कुत्सितः नरः), कदन्नम् (कुत्सितम् अन्नम्), कदश्वः (कुत्सितः अश्वः)। ମାତ୍ର ‘ईषत् उष्णम्’ ଅର୍ଥରେ कवोष्णम्/कोष्णम् ହୁଏ।
ମନେରଖ (स्व / निज)स्व/निज ପଦ ବିଶେଷଣ ରୂପେ — स्वगृहम् (स्वं गृहम्), स्वजननी (स्वा जननी), निजमतम् (निजं मतम्)। ‘स्व’ ର ଷଷ୍ଠୀ (आत्म/निज) ଅର୍ଥରେ ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ହୁଏ — स्वस्य गृहम्।
(ଘ) ମଧ୍ୟପଦଲୋପୀ କର୍ମଧାରୟ
ବିଗ୍ରହର ମଧ୍ୟସ୍ଥ ପଦ ସମସ୍ତପଦରେ ନ ରହିଲେ ତାହାକୁ ମଧ୍ୟପଦଲୋପୀ (ଉତ୍ତରପଦଲୋପୀ / ଶାକପାର୍ଥିବାଦି) କର୍ମଧାରୟ କୁହାଯାଏ।
शाकपार्थिवः मृगयां न गच्छति। (शाकप्रियः पार्थिवः — ‘प्रिय’ लोप)
राजा सिंहासने विराजते। (सिंहचिह्नितम् आसनम्)
देव्याः कण्ठे स्वर्णहारः शोभते। (स्वर्णनिर्मितः हारः)
गृहम् अनु आम्रवृक्षः अस्ति। (आम्रनामकः वृक्षः)
महानदीकूले कटकनगरम् अस्ति। (कटकनामकं नगरम्)
गुडान्नम्। (गुडमिश्रितम् अन्नम्)
(ଙ) ଉପମିତ କର୍ମଧାରୟ
ସଦୃଶଗୁଣର ପ୍ରୟୋଗ ନ ହୋଇ व्याघ्र, सिंह, ऋषभ, पुङ्गव, कुञ्जर, इन्द्र ଭଳି ଉପମାନବାଚକ ପଦ ପରେ ଥାଇ ଉପମେୟର ସମାସ।
मुनिपुङ्गवः नारदः। (मुनिः पुङ्गवः इव — ‘पुङ्गव’ = श्रेष्ठता)
नरेन्द्रः विक्रमादित्यः। (नरः इन्द्रः इव)
पुरुषसिंहः बीरः। (पुरुषः सिंहः इव)
नरकुञ्जरः पटेलमहोदयः। (नरः कुञ्जरः इव)
ମନେରଖ(i) ସଦୃଶଗୁଣ (इव/सदृश) ର ପ୍ରୟୋଗ ହେଲେ ସମାସ ହୁଏ ନାହିଁ — पुरुषः व्याघ्रः इव शूरः आसीत्। (ii) ସ୍ତ୍ରୀବାଚକ ପଦ ସହିତ ଉପମିତ କର୍ମଧାରୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
(ଚ) ରୂପକ କର୍ମଧାରୟ
ଉପମେୟଠାରେ ଉପମାନର ଆରୋପ ହେଲେ ରୂପକ କର୍ମଧାରୟ। ଉପମେୟ ଓ ଉପମାନ ମଧ୍ୟରେ ଅଭେଦ ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ।
विद्याधनं महाधनं भवति। (विद्या एव धनम्)
संसारसागरः दुस्तरः। (संसारः एव सागरः)
ज्ञानाञ्जनं नूतनमार्गं दर्शयति। (ज्ञानम् एव अञ्जनम्)
ତୁଳନା (ଉପମାନ କର୍ମଧାରୟ)ଉପମାନ କର୍ମଧାରୟରେ ଉପମାନ + ସାଧାରଣ ଧର୍ମର ସମାସ ହୁଏ (ଅଭେଦ ନୁହେଁ, କେବଳ ତୁଳନା) — तुषारधवलः (तुषारः इव धवलः), घनश्यामः (घनः इव श्यामः), सर्पकुटिला (सर्पवत् कुटिला)।
💡 ଉତ୍ସ: BSE ଓଡ଼ିଶା ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣ (संस्कृतव्याकरणप्रकाशः) — ସମାସ ପ୍ରକରଣ (କର୍ମଧାରୟ, ପୃଷ୍ଠା ୨୭–୩୧; ଅଭ୍ୟାସ ୩୩–୩୪)।