ପୂର୍ବପଦରେ ଦ୍ୱିତୀୟାଠାରୁ ସପ୍ତମୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଭକ୍ତିର ପଦ ଥାଇ ସମସ୍ତପଦରେ ପରପଦ (ଉତ୍ତରପଦ) ର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ରହିଲେ ତତ୍ପୁରୁଷ ସମାସ ହୁଏ। ପୂର୍ବପଦରେ ଯେଉଁ ବିଭକ୍ତି ଥାଏ, ସମାସର ନାମ ସେହି (ଦ୍ୱିତୀୟା ତତ୍ପୁରୁଷ, ତୃତୀୟା ତତ୍ପୁରୁଷ ଇତ୍ୟାଦି)।
(କ) ଦ୍ୱିତୀୟା ତତ୍ପୁରୁଷ
श्रित, गत, अत्यस्त, प्राप्त, आपन्न, अतीत ଆଦି ପଦ ପରପଦରେ ଥାଇ ପୂର୍ବପଦ ଦ୍ୱିତୀୟା ହେଲେ।
गुहाश्रितः सिंहः गर्जति। (गुहां श्रितः)
हस्तगतं धनं देहि। (हस्तं गतम्)
शरणापन्नः सर्वदा रक्षणीयः। (शरणम् आपन्नः)
दुःखातीतः जनः सुखं लभते। (दुःखम् अतीतः)
गृहागतं बन्धुं पृच्छ। (गृहम् आगतः, तम्)
‘इन्’ ପ୍ରତ୍ୟୟାନ୍ତ (ଭବିଷ୍ୟତ୍ ‘ଗମନ କରିବ’) ଓ ‘ସନନ୍ତ’ (पिपासु, बुभुक्षु, जिज्ञासु) ପଦଯୋଗରେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିତୀୟା ତତ୍ପୁରୁଷ ହୁଏ —
ग्रामगामी छात्रः। (ग्रामं गमी)
जलपिपासुः मृगः धावति। (जलं पिपासुः)
शास्त्रजिज्ञासुः शिष्यः पृच्छति। (शास्त्राणि जिज्ञासुः)
वर्षभोग्यः कारावासः। (वर्षं भोग्यः — कालव्याप्ति)
कोशप्रमितः मार्गः। (कोशं प्रमितः — मार्गवाचक)
(ଖ) ତୃତୀୟା ତତ୍ପୁରୁଷ
ପୂର୍ବପଦ ତୃତୀୟା ବିଭକ୍ତି ଥାଇ ପରପଦରେ पूर्व, सदृश, सम, ऊन, कलह, मिश्र, युक्त ଆଦି ପଦ ଥିଲେ।
रामः श्यामात् मासपूर्वः। (मासेन पूर्वः)
आचार्यः पितृतुल्यः पूज्यः। (पित्रा तुल्यः)
मातृभूमिः मातृसमा वन्दनीया। (मात्रा समा)
धनहीनः भिक्षुः भिक्षते। (धनेन हीनः)
गुडमिश्राः लाजाः भक्षणीयाः। (गुडेन मिश्राः)
बालादपि युक्तियुक्तं वचः ग्राह्यम्। (युक्त्या युक्तम्)
‘क्त’ ପ୍ରତ୍ୟୟାନ୍ତ ପଦ ସହିତ ତୃତୀୟା ବିଭକ୍ତ୍ୟନ୍ତ ପଦର ସମାସ ମଧ୍ୟ ତୃତୀୟା ତତ୍ପୁରୁଷ —
सः मद्दत्तं पुस्तकम् अनयत्। (मया दत्तम्)
जलसिक्तः जनः कम्पते। (जलेन सिक्तः)
शराहतः मृगः अम्रियत। (शरेण आहतः)
नखच्छिन्नं फलम् अपतत्। (नखैः छिन्नम्)
(ଗ) ଚତୁର୍ଥୀ ତତ୍ପୁରୁଷ
तदर्थ (ନିମିତ୍ତାର୍ଥେ), पूजा, बलि, हित, सुख ଆଦି ପଦ ସହିତ ଚତୁର୍ଥୀ ବିଭକ୍ତ୍ୟନ୍ତ ପଦ। ପ୍ରକୃତି-ବିକୃତି ଭାବ ଥିଲେ ଚତୁର୍ଥୀ ତତ୍ପୁରୁଷ ହୁଏ।
माता हारसुवर्णं दर्शयति। (हाराय सुवर्णम् — हार=विकृति, सुवर्ण=प्रकृति)
ब्राह्मणेन यूपदारु पूजितम्। (यूपाय दारु)
प्रभाते भूतबलिः करणीयः। (भूतेभ्यः बलिः)
राजा प्रजाहितं कुर्यात्। (प्रजाभ्यः हितम्)
गोसुखं राज्यस्य उन्नतिं करोति। (गोभ्यः सुखम्)
कन्यारक्षितं धनं न दास्यामि। (कन्यायै रक्षितम्)
ଧ୍ୟାନ ଦିଅପ୍ରକୃତି-ବିକୃତି ଭାବ ନ ଥିଲେ ଚତୁର୍ଥୀ ନ ହୋଇ ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍ପୁରୁଷ ହୁଏ — ଯଥା अश्वग्रासः (अश्वस्य ग्रासः)।
(ଘ) ପଞ୍ଚମୀ ତତ୍ପୁରୁଷ
ପଞ୍ଚମୀ ବିଭକ୍ତ୍ୟନ୍ତ ପଦ ସହିତ भय, अपेत, मुक्त, पतित, स्खलित, अपोढ ଆଦି ପଦ।
राजपथेषु रौरभयं दृश्यते। (रौरात् भयम्)
बन्धनभीतः विहगः कूजति। (बन्धनात् भीतः)
बालः रोगमुक्तः अभवत्। (रोगात् मुक्तः)
आकाशपतितं जलं चक्रवाकः पिबति। (आकाशात् पतितम्)
दुःखापेतः। (दुःखात् अपेतः)
पर्वतस्खलितम्। (पर्वतात् स्खलितम्)
(ଙ) ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍ପୁରୁଷ
ଷଷ୍ଠୀ ବିଭକ୍ତ୍ୟନ୍ତ ପଦ ସୁବନ୍ତ ବା କୃଦନ୍ତ ପଦ ସହିତ। (ତତ୍ପୁରୁଷର ସବୁଠୁ ସାଧାରଣ ପ୍ରକାର)
राजपुरुषः मार्गे गच्छति। (राज्ञः पुरुषः)
नदीजलं सुशीतलम्। (नद्याः जलम्)
देवपूजकः मन्दिरे। (देवानां पूजकः)
रामस्य वनगमनम् अभिप्रेतम्। (वनस्य गमनम्)
जलदानं महापुण्यम्। (जलस्य दानम्)
ईश्वरः जगत्स्रष्टा भवति। (जगतः स्रष्टा)
ସର୍ବନାମ ଯୋଗରେ — मद्गृहम् (मम गृहम्), त्वत्पुस्तकम् (तव पुस्तकम्), अस्मद्ग्रामः (अस्माकं ग्रामः)।
ମନେରଖ‘राजन्’ ଶବ୍ଦ ‘राज’ ରେ ପରିଣତ ହୁଏ — कपोतराजः (कपोतानां राजा), पशुराजः (पशूनां राजा), कलिङ्गराजः (कलिङ्गानां राजा)।
ମନେରଖराजन्, लोक, राज्य, धर्म ଓ देव ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ପଦ ସହିତ ‘सभा’ ର ସମାସ ହେଲେ ‘सभम्’ ଆଦେଶ ହୁଏ — रक्षःसभम् (रक्षसां सभा), पशुसभम् (पशूनां सभा)। କିନ୍ତୁ धर्मसभा (धर्मस्य सभा) ଅପବାଦ।
ମନେରଖसेना, सुरा, छाया, शाला, निशा ଶବ୍ଦ ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍ପୁରୁଷରେ ବିକଳ୍ପରେ ଅକାରାନ୍ତ କ୍ଲୀବଲିଙ୍ଗ ହୁଏ — कलिङ्गसेना/कलिङ्गसेनम्, वृक्षच्छाया/वृक्षच्छायम्। କିନ୍ତୁ तरूणां छाया = तरुच्छायम्।
ଧ୍ୟାନ ଦିଅ(i) ତୃପ୍ତ୍ୟର୍ଥକ ପଦଯୋଗରେ ଷଷ୍ଠୀ ନ ହୋଇ ତୃତୀୟା ତତ୍ପୁରୁଷ — जलतृप्तः (जलेन तृप्तः)। (ii) ବର୍ତ୍ତମାନକାଳ ଅର୍ଥର ‘क्त’ ପଦ ଓ ପୂରଣବାଚକ ପଦ ସହିତ ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍ପୁରୁଷ ହୁଏ ନାହିଁ।
ମନେରଖहंसी, मृगी, कुक्कुटी ଆଦି ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗାନ୍ତ ପଦ अण्ड, शावक, दुग्ध, पद ଆଦି ସହିତ ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍ପୁରୁଷରେ ପୁଂଲିଙ୍ଗ ରୂପ ହୁଏ — कुक्कुटाण्डम् (कुक्कुट्याः अण्डम्), मृगशावकः (मृगायाः शावकः)। କିନ୍ତୁ पुत्र/कन्या ଶବ୍ଦ ଥିଲେ ଲିଙ୍ଗ ବଦଳେ ନାହିଁ — शृगालीपुत्रः, सिंहकन्या।
(ଚ) ସପ୍ତମୀ ତତ୍ପୁରୁଷ
ସପ୍ତମୀ ବିଭକ୍ତ୍ୟନ୍ତ ପଦର दक्ष, निपुण, कुशल, पटु, शौण्ड, अधीन ଆଦି ପଦ ସହିତ।
कार्यदक्षः मन्त्री। (कार्ये दक्षः)
क्रीडाकुशलः पुरस्कारं लभते। (क्रीडायां कुशलः)
रणपटुः योद्धा। (रणे पटुः)
दानशौण्डः कर्णः। (दाने शौण्डः)
इच्छाधीनः विषयः। (इच्छायाम् अधीनः)
ମନେରଖसिद्ध, शुष्क, पक्व ଆଦି ପଦ ସପ୍ତମୀ ତତ୍ପୁରୁଷ — अग्निसिद्धः (अग्नौ सिद्धः), आतपशुष्कम् (आतपे शुष्कम्), स्थालीपक्वम् (स्थाल्यां पक्वम्)। ‘परिशोध’ ଅର୍ଥର କୃତ୍ୟ-ପ୍ରତ୍ୟୟାନ୍ତ ପଦ ମଧ୍ୟ — वर्षपरिशोधम् (वर्षे परिशोधम्)।
(ଛ) ପ୍ରାଦି ତତ୍ପୁରୁଷ
ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ‘प्र’ ଆଦି କେତେକ ନିପାତର ସୁବନ୍ତ ପଦ ସହିତ ସମାସ।
प्राचार्यः शिष्यम् अबदत्। (प्रगतः आचार्यः)
भक्तः मन्दिरस्य अभिमुखं गच्छति। (अभिगतं मुखम्)
प्रभावः। (प्रकृष्टः भावः)
उन्निद्रः। (उद्गतः निद्रायाः)
(ଜ) ନଞ୍ ତତ୍ପୁରୁଷ
न (नञ्) ର ସୁବନ୍ତ ପଦ ସହିତ ସମାସ। ପରପଦ ଆରମ୍ଭରେ ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ ‘न’ ସ୍ଥାନରେ ‘अन्’, ଆଉ ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ ‘न’ ସ୍ଥାନରେ ‘अ’ ହୁଏ।
अनिच्छा। (न इच्छा — स्वर)
अनैक्यम्। (न ऐक्यम् — स्वर)
अहिंसा परमः धर्मः। (न हिंसा — व्यञ्जन)
असत्यम्। (न सत्यम्)
अमोघः। (न मोघः)
अनृणम्। (न ऋणम्)
ଧ୍ୟାନ ଦିଅ‘न गः’ = नगः / अगः ହୁଏ (गः = गच्छति इति; ‘ଯେ ଚାଲେ’)। नगः (पर्वतः) ଚାଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ‘न गः’।
(ଝ) ଉପପଦ ତତ୍ପୁରୁଷ
ଉପପଦ ସହିତ କୃଦନ୍ତ ପଦର ସମାସ। ସମସ୍ତପଦରେ ଥିବା କୃଦନ୍ତ ପଦଟି ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟରେ କ୍ରିୟା ରୂପରେ ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ।
मम सहपाठी साधुः। (सह पठति यः)
मिथ्यावादी निन्दनीयः। (मिथ्या वदति यः)
सत्यवादी प्रशंसार्हः। (सत्यं वदति यः)
दोषदर्शी अधः गच्छति। (दोषं पश्यति यः)
कुम्भकारः कुम्भान् आनयति। (कुम्भं करोति यः)
गृहस्थः धार्मिकः स्यात्। (गृहे तिष्ठति यः)
जलचरः मत्स्यः। (जले चरति यः)
शत्रुघ्नः असुरान् अमारयत्। (शत्रून् हन्ति यः)
समाजसेवी नेता। (समाजं सेवते यः)
तृणभोजिनः मृगाः। (तृणानि भुञ्जते ये)
ଏକ ଅର୍ଥର ଅନେକ ରୂପ — तुरगः/तुरङ्गः/तुरङ्गमः (द्वयां गच्छति यः), भुजगः/भुजङ्गः/भुजङ्गमः (भुजेन गच्छति यः), बिहगः/बिहङ्गः/बिहङ्गमः (बिहायसा गच्छति यः)।
(ଞ) ନିପାତନସିଦ୍ଧ ତତ୍ପୁରୁଷ
ତତ୍ପୁରୁଷ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେତେକ ସମସ୍ତପଦର ବିଗ୍ରହ ଓ ସମସ୍ତପଦ ମଧ୍ୟରେ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ ନାହିଁ — ସେଗୁଡ଼ିକ ‘ନିପାତନସିଦ୍ଧ ତତ୍ପୁରୁଷ’।
गवाक्षः। (गवाम् अक्षि इव)
बृहस्पतिः देवगुरुः। (बृहतां पतिः)
वनस्पतिः। (वनस्य पतिः)
विश्वामित्रः। (विश्वस्य मित्रम्)
राजदन्तः। (दन्तानां राजा)
कालिदासः। (काल्याः दासः)
(ଟ) ନିତ୍ୟସମାସ
କେତେକ ସମାସରେ ସମସ୍ତପଦର ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟ ନ ଥାଏ (ଅବିଗ୍ରହ), ଅନ୍ୟ କେତେକ ସ୍ଥଳରେ ସମସ୍ୟମାନ ପଦ ବଦଳେ ଅନ୍ୟ ପଦ ନେଇ ବିଗ୍ରହ ହୁଏ — ଏହାକୁ ନିତ୍ୟସମାସ କୁହାଯାଏ।
कृष्णसर्पः। (एक सर्पर नाम — अविग्रह)
भोजनार्थं जलम् आनय। (भोजनाय इदम्)
मुष्टिमात्रं तण्डुलं देहि। (मुष्टिः एव)
ग्रामान्तरं गच्छति। (अन्यः ग्रामः)
भाषान्तरं करोमि। (अन्या भाषा)
ମନେରଖ(i) ‘इदम्’ ଶବ୍ଦ ସମସ୍ତପଦରେ ‘अर्थ’ ରେ ପରିଣତ ହୁଏ — अयं→अर्थः, इयं→अर्था, इदं→अर्थम्। (ii) ‘मात्र’ ପଦ ନିଶ୍ଚୟ ଅର୍ଥରେ। (iii) ‘अन्य’ ପଦ ବଦଳେ ସମସ୍ତପଦରେ ‘अन्तर’ ପଦ ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ।
💡 ଉତ୍ସ: BSE ଓଡ଼ିଶା ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣ (संस्कृतव्याकरणप्रकाशः) — ସମାସ ପ୍ରକରଣ (ତତ୍ପୁରୁଷ, ପୃଷ୍ଠା ୧୬–୨୬)।