सन्निमित्ते वरं त्यागः

Sannimitte Varam Tyagah · ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୨

ସଂସ୍କୃତ (संस्कृतसाहित्यमञ्जरी) · ଓଡ଼ିଶା ବୋର୍ଡ ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ · ଅନୁଚ୍ଛେଦଭାଗ · ଟିପ୍ପଣୀ + ଅଭ୍ୟାସ + Quiz

📖 ପାଠ ପରିଚୟ: ଏହି ଅନୁଚ୍ଛେଦ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ (ପୂର୍ବଜନ୍ମର ବୁଦ୍ଧ)ଙ୍କ ଆତ୍ମତ୍ୟାଗର କାହାଣୀ — କ୍ଷୁଧାର୍ତ୍ତ ବାଘୁଣୀ ଓ ତା'ର ଛୁଆଙ୍କ ଜୀବନ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେ ନିଜ ଶରୀର ଉତ୍ସର୍ଗ କଲେ। ଶିକ୍ଷା — ଉତ୍ତମ କାରଣ (ପରହିତ) ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ମୂଳ ପାଠ (मूलपाठः)

पुरा बोधिसत्त्वः ब्राह्मणकुले जातः, सः अत्यन्तमेधावी। अल्पेन कालेन सकलाः विद्याः अधीतवान्। अध्ययनात् परं संसारसुखं त्यक्त्वा स वानप्रस्थम् अकरोत्। एकदा बोधिसत्त्वः वने भ्रमन् पर्वतगुहायां स्थिताम् एकां व्याघ्रीम् अपश्यत्। सा तत्क्षणमेव शावकान् प्रसूतवती। अतः व्याघ्री खाद्यसंग्रहार्थमसमर्था सती क्षुधया व्याकुला अभवत्।

दयालुः बोधिसत्त्वः तस्याः व्याकुलतां ज्ञात्वा चिन्तितवान् — ‘‘हन्त! जीवस्य दुःखम्। अत्र खाद्यं कः दास्यति? खाद्यं विना व्याघ्री मरिष्यति एव। मम इदम् अनित्यं शरीरं वृथा भविष्यति। अतः मम शरीरेण व्याघ्र्याः जीवनं रक्षिष्यामि’’ इति निश्चित्य स महात्मा व्याघ्रीसमीपं गतः। व्याघ्री अपि तं भुक्त्वा तृप्ता जाता। एवम् भगवान् बुद्धः शतवारं परार्थे प्राणान् त्यक्तवान्।

साधूक्तम् — धनानि जीवितं चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत्।
सन्निमित्ते वरं त्यागो विनाशे नियते सति॥

ଓଡ଼ିଆ ଅନୁବାଦ (ଭାବାର୍ଥ)

ପୂର୍ବକାଳରେ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମେଧାବୀ ଥିଲେ; ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ସବୁ ବିଦ୍ୟା ଶିଖିଲେ। ପଢ଼ା ପରେ ସଂସାର-ସୁଖ ଛାଡ଼ି ବାନପ୍ରସ୍ଥ ନେଲେ। ଦିନେ ବନରେ ବୁଲୁ ବୁଲୁ ପର୍ବତ-ଗୁହାରେ ଏକ ବାଘୁଣୀ ଦେଖିଲେ, ଯେ ସେଇକ୍ଷଣି ଛୁଆ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲା। ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ବାଘୁଣୀ ଭୋକରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇଗଲା।

ଦୟାଳୁ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ ତା'ର ବ୍ୟାକୁଳତା ଜାଣି ଭାବିଲେ — “ଅହୋ, ଜୀବର ଦୁଃଖ! ଏଠି ଖାଦ୍ୟ କିଏ ଦେବ? ଖାଦ୍ୟ ବିନା ବାଘୁଣୀ ମରିଯିବ। ମୋ ଏ କ୍ଷଣସ୍ଥାୟୀ ଶରୀର ବୃଥା ଯିବ; ତେଣୁ ମୋ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ବାଘୁଣୀର ଜୀବନ ରକ୍ଷା କରିବି।” ଏମିତି ନିଶ୍ଚୟ କରି ସେ ମହାତ୍ମା ବାଘୁଣୀ ପାଖକୁ ଗଲେ। ବାଘୁଣୀ ତାଙ୍କୁ ଖାଇ ତୃପ୍ତ ହେଲା। ଏହିପରି ଭଗବାନ ବୁଦ୍ଧ ଶତ ଥର ପରର ହିତ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଠିକ୍ କୁହାଯାଇଛି — ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ପରର ହିତ ପାଇଁ ଧନ ଓ ଜୀବନ ବି ତ୍ୟାଗ କରେ; ବିନାଶ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ, ଉତ୍ତମ କାରଣ ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ (ଟିପ୍ପଣୀ)

ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦ	ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ
बोधिसत्त्वः	ବୁଦ୍ଧ (ପୂର୍ବଜନ୍ମ)
मेधावी	ବୁଦ୍ଧିମାନ
अधीतवान्	ଅଧ୍ୟୟନ କଲା
वानप्रस्थम्	ବନବାସ (ତୃତୀୟ ଆଶ୍ରମ)
व्याघ्री	ବାଘୁଣୀ
शावकान्	ଛୁଆମାନଙ୍କୁ
प्रसूतवती	ଜନ୍ମ ଦେଲା
क्षुधया	ଭୋକରେ
व्याकुला	ବ୍ୟାକୁଳ
अनित्यम्	କ୍ଷଣସ୍ଥାୟୀ
परार्थे	ପରର ହିତ ପାଇଁ
उत्सृजेत्	ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ
सन्निमित्ते	ଉତ୍ତମ କାରଣ ଥିଲେ
नियते	ନିଶ୍ଚିତ

💡 ଉତ୍ସ: BSE ଓଡ଼ିଶା ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ସଂସ୍କୃତ — ଅନୁଚ୍ଛେଦଭାଗ।

ଅଭ୍ୟାସ — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (ପ୍ରଶ୍ନ ସଂସ୍କୃତରେ · ଉତ୍ତର ଓଡ଼ିଆରେ)

୧. संक्षिप्तम् उत्तरं लिखत।

୧(କ)बोधिसत्त्वः कदा वानप्रस्थम् अकरोत्?

ଅଧ୍ୟୟନ (ସବୁ ବିଦ୍ୟା ଶିଖିବା) ପରେ ସଂସାର-ସୁଖ ତ୍ୟାଗ କରି ବାନପ୍ରସ୍ଥ ନେଲେ।

୧(ଖ)वने भ्रमन् बोधिसत्त्वः किम् अपश्यत्?

ପର୍ବତ-ଗୁହାରେ ଏକ ବାଘୁଣୀ ଦେଖିଲେ, ଯେ ସେଇକ୍ଷଣି ଛୁଆ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲା ଓ ଭୋକରେ ବ୍ୟାକୁଳ ଥିଲା।

୧(ଗ)कथं व्याघ्री व्याकुला अभवत्?

ସେଇକ୍ଷଣି ଛୁଆ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିବାରୁ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହୋଇ ଭୋକରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲା।

୧(ଘ)व्याघ्र्याः असहायतां दृष्ट्वा बोधिसत्त्वः किं चिन्तितवान्?

ଭାବିଲେ — “ଖାଦ୍ୟ ବିନା ବାଘୁଣୀ ମରିଯିବ; ମୋ କ୍ଷଣସ୍ଥାୟୀ ଶରୀର ବୃଥା ଯିବ, ତେଣୁ ମୋ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ଏ'ର ଜୀବନ ରକ୍ଷା କରିବି।”

୨. अतिसंक्षिप्तम् उत्तरं लिखत।

୨(କ)व्याघ्री कुत्र आसीत्?

पर्वतगुहायाम्।

୨(ଖ)महात्मा बोधिसत्त्वः कुत्र गतः?

व्याघ्रीसमीपम्।

୨(ଗ)व्याघ्री कथं तृप्ता जाता?

बोधिसत्त्वं (तस्य शरीरं) भुक्त्वा।

୨(ଘ)बुद्धः कतिवारं प्राणान् त्यक्तवान्?

शतवारम्।

୨(ଙ)धनानि जीवितं च किं निमित्तं उत्सृजेत्?

परार्थे।