असाध्यसाधनम्

वोपदेवः नाम कश्चित् शिशुः पठनाय पित्रा गुरुगृहं प्रेषितः। स प्रथमतः व्याकरणं पठितुम् आरब्धवान्। वोपदेवः स्थूलबुद्धिः तथा परिश्रमकातरश्च। पाठे तस्य अमनोयोगम् अवलोक्य सहपाठिनः तम् उपहसन्ति स्म। सहपाठिनाम् उपहासप्रसङ्गं स गुरवे न्यवेदयत्। गुरुस्तम् उक्तवान् — ‘‘वत्स! तव कृते मम महान् यत्नः विफलः जातः। यदि इच्छसि, तर्हि अन्यं विद्यालयं गृहं वा याहि।’’

एतत् श्रुत्वा वोपदेवेन चिन्तितम् — अन्यत्र गमनेन कः लाभः? मूर्खे मयि पिता माता वा न स्नेहं करिष्यति। मम जीवनं धिक्। खिन्नमानसः स सरोवरं निकषा गत्वा पावच्छे उपविश्य चिन्तापरः अतिष्ठत्। तदा केचन स्त्रीजनाः जलं नेतुमागताः, ते जलपूर्णघटान् पावच्छान्तर्गतेषु गर्त्तेषु अस्थापयन्।

अथ वोपदेवः एकं स्त्रीजनमपृच्छत् — ‘‘मातः! घटस्थापनार्थम् एतानि गर्त्तानि निर्मितानि किम्’’? ‘‘न हि न हि वत्स! घटभारादेव क्रमशः गर्त्तानि जातानि’’ इति स्त्रीजनेन उक्तम्। एतत् श्रुत्वा वोपदेवः विस्मितः अचिन्तयत् — ‘‘सुकठिनः पाषाणः यदि मृत्तिकापात्रेण क्षुण्णः तर्हि स्थूलबुद्धिरहं कथं क्रमशः व्याकरणम् आयत्तं न कुर्य्याम्।’’

तदारभ्य स व्याकरणं पठित्वा प्रवीणपण्डितरूपेण प्रतिष्ठाम् अलभत।