‘जननी गरीयसी’ पद्यं कस्य रचना?

ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ବିଶିଷ୍ଟ ଆଧୁନିକ ସଂସ୍କୃତ କବି ପ୍ରଫେସର ହରେକୃଷ୍ଣ ଶତପଥୀଙ୍କ ‘ଭାରତାୟନମ୍’ ମହାକାବ୍ୟର ଅଂଶ। ୨୦୧୧ରେ ସେ ଏ କାବ୍ୟ ପାଇଁ କେନ୍ଦ୍ର ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର ପାଇଥିଲେ।

‘जननी गरीयसी’ इति भावः कः?

କବି କୁହନ୍ତି — ଯେ ତ୍ୟାଗ, ସ୍ନେହ ଓ ପାଳନ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତାନକୁ ଗଢ଼େ, ସେ ‘ଜନନୀ’ (ମାଆ); ଆଉ ଏହି ଜନନୀ ପୃଥିବୀ (ମେଦିନୀ)ଠାରୁ ବି ଶ୍ରେଷ୍ଠା — କାରଣ ଧରଣୀ ଥରେ ମାତ୍ର ସୀତାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲା, କିନ୍ତୁ ଜନନୀ ବାରମ୍ବାର ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦିଏ।

जननी गरीयसी

Q: ‘नगाधिराजामृतकुम्भधारिणी’ इत्यस्य कः अर्थः?

ହିମାଳୟରୁ ପ୍ରବାହିତ ଅମୃତତୁଲ୍ୟ ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା-ସରସ୍ୱତୀ ଆଦି ନଦୀ-ଧାରାକୁ ଧାରଣ କରିଥିବା (ଜନନୀ/ଧରଣୀ)।

Janani Gariyasi · ଜନନୀ ଗରୀୟସୀ (ପଦ୍ୟ)

ସଂସ୍କୃତ (संस्कृतसाहित्यमञ्जरी) · ଓଡ଼ିଶା ବୋର୍ଡ ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ · ପଦ୍ୟଭାଗ ଚତୁର୍ଥ ପାଠ · ଟିପ୍ପଣୀ + ଅଭ୍ୟାସ + ୨୫ Quiz

📖 ପାଠ ପରିଚୟ: ଏହି ପଦ୍ୟ ଓଡ଼ିଶାର ବିଶିଷ୍ଟ ଆଧୁନିକ ସଂସ୍କୃତ କବି ପ୍ରଫେସର ହରେକୃଷ୍ଣ ଶତପଥୀଙ୍କ ‘ଭାରତାୟନମ୍’ ମହାକାବ୍ୟର ଅଂଶ। ୨୦୧୧ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ସେ ଏ କାବ୍ୟ ପାଇଁ କେନ୍ଦ୍ର ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର ପାଇଲେ; ଆଦିଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଉପାଧି, ଟାଗୋର ପୁରସ୍କାର ଆଦିରେ ବିଭୂଷିତ। ମାତା ନିଶାଦେବୀ, ପିତା କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର। ଏହି ‘ଜନନୀ ଗରୀୟସୀ’ ପଦ୍ୟରେ କବି ମାଆ (ଜନନୀ)କୁ ପୃଥିବୀ (ମେଦିନୀ)ଠାରୁ ବି ଶ୍ରେଷ୍ଠା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ମାତୃ-ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ତ୍ୟାଗର ମହିମା ଗାଇଛନ୍ତି।

ମୂଳ ପାଠ (मूलपाठः — ୮ ଶ୍ଳୋକ)

॥୧॥ विदीर्य वक्षः परिगृह्य कर्षणं सदाभिषिक्ता जलपङ्ककर्दमैः।
अशेषशस्यं निजसन्ततिं प्रति तनोति या सा जननी; न मेदिनी॥

॥୨॥ सहस्ररश्मिप्रभया प्रतापिता ह्युदासभावैरपि या प्रभाविता।
करोति सन्तानकृते हि मङ्गलं महीतले सा जननी; न मेदिनी॥

॥୩॥ बहूनि पुष्पाणि फलानि तानि च सुमिष्ठमूलानि च पल्लवानि वा।
यदा निजे वक्षसि सञ्चितानि नो हिताय सा मे जननी; न मेदिनी॥

॥୪॥ प्रचण्डवर्षाघनभीमगर्जनैः प्रकम्पवातैस्तडिता च तर्जनैः।
निरन्तरं जर्जरिताऽपि दुःखिनी ददाति खाद्यं जननी; न मेदिनी॥

॥୫॥ नवं नवं भावविलासवेष्टितं मनोरमं मानवताङ्कुरोद्गमम्।
प्रदर्शयन्ती स्मितहासशोभिनी विभाति या सा जननी; न मोदिनी॥

॥୬॥ नगाधिराजामृतकुम्भधारिणी मरुज्जलव्योमधरामहस्विनी।
महीतले मङ्गलकर्मकारिणी महीयसी सा जननी; न मेदिनी॥

॥୭॥ परार्थमेकां जनकात्मजां कदा प्रसूय जाता धरणीह निश्चला।
परं प्रसूते जनकांस्तु या हि सा सदा पृथिव्याः जननी गरीयसी॥

॥୮॥ त्वदीयपादाम्बुजपुण्यपीठके मया यदा श्रीयत एवमम्बिके।
तदास्मि किं नन्दननन्दकानने यतः पृथिव्याः जननी गरीयसी॥
(प्रफेसर हरेकृष्ण शतपथी, भारतायनम्)

ଓଡ଼ିଆ ଅନୁବାଦ (ଭାବାର୍ଥ)

(୧): ଯେ ନିଜ ବକ୍ଷ (ଛାତି) ବିଦୀର୍ଣ କରି (ହଳ-କର୍ଷଣ ଗ୍ରହଣ କରି), ଜଳ-ପଙ୍କ-କାଦୁଅରେ ସର୍ବଦା ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇ, ନିଜ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଶସ୍ୟ (ଅନ୍ନ) ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ — ସେ ହିଁ ଜନନୀ (ଅସଲ ମାଆ), କେବଳ ମେଦିନୀ (ପୃଥିବୀ) ନୁହେଁ।

(୨): ଯେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ସହସ୍ର-କିରଣ ପ୍ରଭାରେ ତପ୍ତ ହୋଇ, ଉଦାସୀନ ଭାବରେ ବି ପ୍ରଭାବିତ (ସକ୍ରିୟ) ରହି, ଭୂମଣ୍ଡଳରେ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ (କଲ୍ୟାଣ) କରେ — ସେ ହିଁ ଜନନୀ, ମେଦିନୀ ନୁହେଁ।

(୩): ଯେ ବହୁତ ଫୁଲ, ଫଳ, ମିଠା କନ୍ଦ-ମୂଳ ଓ ପଲ୍ଲବ (କିସଳୟ) ନିଜ ବକ୍ଷରେ ସଞ୍ଚିତ କରି ଆମ ହିତ ପାଇଁ ଦିଏ — ସେ ହିଁ ମୋର ଜନନୀ, ମେଦିନୀ ନୁହେଁ।

(୪): ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବର୍ଷା-ମେଘର ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ, କମ୍ପମାନ ପବନ ଓ ବିଜୁଳିର ତର୍ଜନ (ଧମକ)ରେ ନିରନ୍ତର ଜର୍ଜରିତ ଓ ଦୁଃଖିନୀ ହୋଇ ବି ଯେ ଖାଦ୍ୟ (ଅନ୍ନ) ଦିଏ — ସେ ହିଁ ଜନନୀ, ମେଦିନୀ ନୁହେଁ।

(୫): ଯେ ନୂଆ ନୂଆ ଭାବ-ବିଳାସରେ ବେଷ୍ଟିତ, ମନୋରମ ‘ମାନବତାର ଅଙ୍କୁର-ଉଦ୍ଗମ’ (ମନୁଷ୍ୟତ୍ୱର ବିକାଶ) ଦେଖାଇ, ମୁରୁକି ହସରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ଶୋଭା ପାଏ — ସେ ହିଁ ଜନନୀ।

(୬): ଯେ ନଗାଧିରାଜ (ହିମାଳୟ)ର ଅମୃତ-କୁମ୍ଭ (ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ଆଦି ନଦୀ) ଧାରଣ କରେ, ବାୟୁ-ଜଳ-ଆକାଶ ଧାରଣ କରୁଥିବା ତେଜସ୍ୱିନୀ (ମହସ୍ୱିନୀ), ଭୂମଣ୍ଡଳରେ ମଙ୍ଗଳ-କର୍ମ କରୁଥିବା ମହୀୟସୀ (ଶ୍ରେଷ୍ଠା) — ସେ ହିଁ ଜନନୀ, ମେଦିନୀ ନୁହେଁ।

(୭): ଧରଣୀ ତ କେବଳ ଥରେ, ପରର ହିତ ପାଇଁ, ଜନକାତ୍ମଜା (ସୀତା)ଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇ ନିଶ୍ଚଳ (ସ୍ଥିର) ହୋଇଗଲା; କିନ୍ତୁ ଯେ ବାରମ୍ବାର ‘ଜନକ’ (ମହାପୁରୁଷ/ସନ୍ତାନ)ଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦିଏ, ସେ ହିଁ ସଦା ପୃଥିବୀଠାରୁ ଗରୀୟସୀ (ଶ୍ରେଷ୍ଠା)।

(୮): ହେ ଅମ୍ବିକେ (ମାଆ)! ତୁମ ଚରଣ-କମଳ ରୂପ ପୁଣ୍ୟ-ପୀଠରେ ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଆଶ୍ରିତ/ସେବିତ ହୁଏ, ତେବେ ମୁଁ କ'ଣ ନନ୍ଦନ-ଉଦ୍ୟାନ (ସ୍ୱର୍ଗ)ରେ ନାହିଁ? (ଅର୍ଥାତ୍ ମାଆର ଚରଣ ହିଁ ସ୍ୱର୍ଗ) — କାରଣ ଜନନୀ ପୃଥିବୀଠାରୁ ଗରୀୟସୀ।

ଅନ୍ୱୟ (संस्कृत — ଗଦ୍ୟକ୍ରମ)

୧. जलपङ्ककर्दमैः सदाभिषिक्ता या कर्षणं परिगृह्य वक्षः विदीर्य निजसन्ततिं प्रति अशेषं शस्यं तनोति सा जननी, न मेदिनी।

୨. सहस्ररश्मिप्रभया प्रतापिता उदासभावैः अपि प्रभाविता या महीतले सन्तानकृते हि मङ्गलं करोति सा जननी, न मेदिनी।

୩. यया बहूनि पुष्पाणि तानि फलानि सुमिष्ठमूलानि पल्लवानि वा निजे वक्षसि नो हिताय सञ्चितानि सा मे जननी, न मेदिनी।

୪. प्रचण्डवर्षाघनभीमगर्जनैः प्रकम्पवातैः तडिता च तर्जनैः निरन्तरं जर्जरिता अपि या दुःखिनी खाद्यं ददाति (सा) जननी, न मेदिनी।

୫. नवं नवं भावविलासवेष्टितं मनोरममानवताङ्कुरोद्गमं प्रदर्शयन्ती या स्मितहासिनी विभाति सा जननी, न मेदिनी।

୬. नगाधिराजामृतकुम्भधारिणी मरुज्जलव्योमधरामहस्विनी महीयसी (या) महीतले मङ्गलकर्मकारिणी (भवति) सा जननी, न मेदिनी।

୭. कदा धरणी इह परार्थम् एकां जनकात्मजां प्रसूय निश्चला जाता, परं (या) सदा जनकान् हि प्रसूते सा जननी पृथिव्याः गरीयसी अस्ति।

୮. अम्बिके! त्वदीयपादाम्बुजपुण्यपीठके मया यदा एवं श्रीयते, तदा किं नन्दननन्दकानने अस्मि (इति अनुभवः भवति) यतः जननी पृथिव्याः गरीयसी।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ (ଟିପ୍ପଣୀ)

ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦ	ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ
विदीर्य	ବିଦାରଣ କରି (ଚିରି)
कर्षणम्	ହଳ ବୁଲାଇବା (କର୍ଷଣ)
सदाभिषिक्ता	ସର୍ବଦା ଅଭିଷିକ୍ତ/ସିଞ୍ଚିତ
जलपङ्ककर्दमैः	ଜଳ-ପଙ୍କ-କାଦୁଅରେ
अशेषशस्यम्	ସମସ୍ତ ଶସ୍ୟ (ଅନ୍ନ)
निजसन्ततिम्	ନିଜ ସନ୍ତାନକୁ
तनोति	ବିସ୍ତାର କରେ, ଦିଏ
मेदिनी	ପୃଥିବୀ
सहस्ररश्मिः	ସୂର୍ଯ୍ୟ
उदासभावैः	ଉଦାସୀନ ଭାବରେ
सन्तानकृते / मङ्गलम्	ସନ୍ତାନ ପାଇଁ / କଲ୍ୟାଣ
सुमिष्ठमूलानि / पल्लवानि	ମିଠା କନ୍ଦ-ମୂଳ / କିସଳୟ (ନୂଆ ପତ୍ର)
सञ्चितानि	ସଂଗୃହୀତ
तडिता / तर्जनैः	ବିଜୁଳି / ଧମକ ଦ୍ୱାରା (तर्ज् + ल्युट्)
जर्जरिता	ଜର୍ଜରିତ, ଭଗ୍ନ
मानवताङ्कुरोद्गमम्	ମାନବତାର ଅଙ୍କୁର-ଉଦ୍ଗମ (ବିକାଶ)
स्मितहासशोभिनी	ମୁରୁକି ହସରେ ଶୋଭିତା
नगाधिराजः	ହିମାଳୟ
नगाधिराजामृतकुम्भधारिणी	ହିମାଳୟରୁ ପ୍ରବାହିତ ଅମୃତତୁଲ୍ୟ ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ଆଦି ନଦୀ-ଧାରା ଧାରଣ କରିଥିବା
महस्विनी	ତେଜସ୍ୱିନୀ (ଉଜ୍ଜ୍ୱଳା)
महीयसी	ଶ୍ରେଷ୍ଠା, ମହତ୍ତରା
परार्थम्	ପରର ହିତ ପାଇଁ
जनकात्मजाम्	ଜନକପୁତ୍ରୀ ସୀତାଙ୍କୁ
जनकान्	ସନ୍ତାନ/ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କୁ
निश्चला / प्रसूते	ସ୍ଥିର / ଜନ୍ମ ଦିଏ
गरीयसी	ଶ୍ରେଷ୍ଠା, ଅଧିକ ମହତ୍
त्वदीयपादाम्बुजपुण्यपीठके	ତୁମ ଚରଣ-କମଳ ରୂପ ପୁଣ୍ୟ-ପୀଠରେ
अम्बिके	ହେ ମାତା
नन्दननन्दकानने	ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନ (ସ୍ୱର୍ଗ)ରେ
श्रीयते	ସେବିତ ହୁଏ

💡 ଉତ୍ସ: ପ୍ରଫେସର ହରେକୃଷ୍ଣ ଶତପଥୀଙ୍କ ‘ଭାରତାୟନମ୍’ ମହାକାବ୍ୟ (ଆଧୁନିକ ସଂସ୍କୃତ)। ବିଷୟ — ମାତୃ-ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ତ୍ୟାଗ।

ଅଭ୍ୟାସ — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (ପ୍ରଶ୍ନ ସଂସ୍କୃତରେ · ଉତ୍ତର ଓଡ଼ିଆରେ)

୧. निजभाषया प्रायशः वाक्यत्रयेण उत्तरं लिखत।

୧(କ)जननी सन्ततिं प्रति किं तनोति?

ଜନନୀ (ଧରତୀ-ରୂପୀ ମାଆ) ନିଜ ବକ୍ଷ ବିଦୀର୍ଣ କରି, ଜଳ-ପଙ୍କ-କାଦୁଅରେ ସିଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ନିଜ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଶସ୍ୟ (ଅନ୍ନ/ଫସଲ) ଉତ୍ପନ୍ନ କରି ଦିଏ।

୧(ଖ)कानि संचित्य सा जननी भवितुम् अर्हति?

ଯେ ବହୁତ ଫୁଲ, ଫଳ, ମିଠା କନ୍ଦ-ମୂଳ ଓ ପଲ୍ଲବ (କିସଳୟ) ନିଜ ବକ୍ଷରେ ସଞ୍ଚିତ କରି ଆମ ହିତ ପାଇଁ ଦିଏ — ଏମିତି ସଞ୍ଚିତ କରି ହିଁ ସେ (ପ୍ରକୃତ) ଜନନୀ ହେବା ଯୋଗ୍ୟ।

୧(ଗ)सा जननी कैः जर्जरिता भवति?

ସେ ଜନନୀ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବର୍ଷା-ମେଘର ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ, କମ୍ପମାନ ପବନ (ତୋଫାନ) ଓ ବିଜୁଳିର ତର୍ଜନ (ଧମକ)ରେ ନିରନ୍ତର ଜର୍ଜରିତ ହୁଏ; ତଥାପି ଦୁଃଖିନୀ ହୋଇ ଖାଦ୍ୟ (ଅନ୍ନ) ଦିଏ।

୧(ଘ)कया जननी मङ्गलकारिणी भवति?

ଯେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭାରେ ତପ୍ତ ହୋଇ, ଉଦାସୀନ ଭାବରେ ବି ପ୍ରଭାବିତ (ସକ୍ରିୟ) ରହି, ଭୂମଣ୍ଡଳରେ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ (କଲ୍ୟାଣ) କରେ — ଏଭଳି କର୍ମରେ ସେ ମଙ୍ଗଳକାରିଣୀ ହୁଏ।

୧(ଙ)जननी किं प्रदर्शयन्ती विभाति?

ଜନନୀ ନୂଆ ନୂଆ ଭାବ-ବିଳାସରେ ବେଷ୍ଟିତ, ମନୋରମ ‘ମାନବତାର ଅଙ୍କୁର-ଉଦ୍ଗମ’ (ମନୁଷ୍ୟତ୍ୱର ବିକାଶ) ଦେଖାଇ, ମୁରୁକି ହସରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ଶୋଭା ପାଏ।

୧(ଚ)कुत्र कविः नन्दननन्दकाननसुखम् अनुभवति?

କବି ମାଆ (ଅମ୍ବିକେ)ର ଚରଣ-କମଳ ରୂପ ପୁଣ୍ୟ-ପୀଠରେ ସେବିତ/ଆଶ୍ରିତ ହୋଇ — ସେଇଠି ହିଁ ନନ୍ଦନ-ଉଦ୍ୟାନ (ସ୍ୱର୍ଗ)ର ସୁଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; କାରଣ ଜନନୀ ପୃଥିବୀଠାରୁ ଗରୀୟସୀ।

୨. संक्षेपेण उत्तरं लिखत।

୨(କ)जननी केन अभिषिक्ता?

जलपङ्ककर्दमैः (ଜଳ-ପଙ୍କ-କାଦୁଅରେ)।

୨(ଖ)का अशेषं शस्यं तनोति?

जननी (ମେଦିନୀ/ଧରତୀ-ରୂପୀ ମାଆ)।

୨(ଗ)जननी कुत्र सन्तानकृते मङ्गलं करोति?

महीतले (ଭୂମଣ୍ଡଳରେ)।

୨(ଘ)का स्मितहासिनी?

जननी।

୨(ଙ)नगाधिराजामृतकुम्भधारिणी इत्यस्य कः अर्थः?

ହିମାଳୟରୁ ପ୍ରବାହିତ ଅମୃତତୁଲ୍ୟ ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ଆଦି ନଦୀ-ଧାରାକୁ ଧାରଣ କରିଥିବା (ଜନନୀ/ଧରଣୀ)।

୨(ଚ)किं कृत्वा धरणी निश्चला जाता?

ପରର ହିତ ପାଇଁ ଥରେ ମାତ୍ର ଜନକାତ୍ମଜା (ସୀତା)ଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇ ଧରଣୀ ନିଶ୍ଚଳ (ସ୍ଥିର) ହୋଇଗଲା।

୨(ଛ)महस्विनी पदस्य कोऽर्थः?

तेजस्विनी (ଉଜ୍ଜ୍ୱଳା, ତେଜଯୁକ୍ତା)।

୩. वाक्यरचनां कुरुत।

୩जननी, करोति, हिताय, वक्षसि, विभाति, गरीयसी।

जननी — जननी सन्तानं पालयति। (ଜନନୀ ସନ୍ତାନକୁ ପାଳେ।) करोति — सः सत्कर्म करोति। (ସେ ସତ୍କର୍ମ କରେ।) हिताय — सा जनहिताय यतते। (ସେ ଲୋକହିତ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରେ।) वक्षसि — माता वक्षसि शिशुं धारयति। (ମାଆ ଛାତିରେ ଶିଶୁକୁ ଧରେ।) विभाति — चन्द्रः आकाशे विभाति। (ଚନ୍ଦ୍ର ଆକାଶରେ ଶୋଭା ପାଏ।) गरीयसी — जननी पृथिव्याः गरीयसी। (ଜନନୀ ପୃଥିବୀଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠା।)

୪. सन्धिं कुरुत।

୪सम् + चितानि ... तदा + अस्मि।

सम् + चितानि = सञ्चितानि धरणी + इह = धरणीह जनक + आत्मजाम् = जनकात्मजाम् सदा + अभिषिक्ता = सदाभिषिक्ता एवम् + अम्बिके = एवमम्बिके तदा + अस्मि = तदास्मि

୫. सन्धिविच्छेदं कुरुत।

୫ह्युदासभावैरपि, निरन्तरम्, मरुज्जलव्योम, जनकांस्तु।

ह्युदासभावैरपि = हि + उदासभावैः + अपि निरन्तरम् = निः + अन्तरम् मरुज्जलव्योम = मरुत् + जल + व्योम जनकांस्तु = जनकान् + तु

୬. बन्धनीमध्यात् विग्रहवाक्यं / समस्तपदं / समासनाम चित्वा शुद्धम् उत्तरं लिखत।

୬(କ)उदासभावैः (उदासस्य भावाः तैः / उदासस्य भावः तैः / उदासः भावः तैः)।

ଉତ୍ତର: उदासस्य भावाः तैः (ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍ପୁରୁଷ)।

୬(ଖ)मह्याः तलं तस्मिन् (महीतलम् / महीतले / महीतलात्)।

ଉତ୍ତର: महीतले (ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍ପୁରୁଷ, ସପ୍ତମୀ)।

୬(ଗ)मनोरमम् (उपपदतत्पुरुषः / कर्मधारयः / द्विगुः)।

ଉତ୍ତର: उपपदतत्पुरुषः (ମନଃ ରମୟତି ଇତି)।

୬(ଘ)जनकात्मजाम् (जनकस्य आत्मजा ताम् / जनकस्य आत्मजः तम् / जनकस्य आत्मजा तया)।

ଉତ୍ତର: जनकस्य आत्मजा ताम् (ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍ପୁରୁଷ)।

୬(ଙ)परार्थम् (बहुव्रीहिः / द्वन्द्वः / नित्यसमासः)।

ଉତ୍ତର: नित्यसमासः।

୭. बन्धनीमध्यात् शुद्धं प्रकृतिगतं प्रत्ययगतं वा उत्तरं चित्वा शून्यस्थानं पूरयत।

୭विदीर्य, परिगृह्य, हिताय, सञ्चितानि, प्रसूय, कर्षणम्, तर्जनैः, अभिषिक्ता।

(କ) विदीर्य = वि + दॄ + ल्यप् — ‘दॄ’ (ଖ) परिगृह्य = परि + ग्रह् + ल्यप् — ‘ल्यप्’ (ଗ) हिताय = हि + क्त — ‘हि’ (ଘ) सञ्चितानि = सम् + चि + क्त — ‘क्त’ (ଙ) प्रसूय = प्र + सू + ल्यप् — ‘सू’ (ଚ) कर्षणम् = कृष् + ल्युट् — ‘कृष्’ (ଛ) तर्जनैः = तर्ज् + ल्युट् — ‘ल्युट्’ (ଜ) अभिषिक्ता = अभि + सिच् + क्त + टाप् — ‘सिच्’

ଅଧିକ ଅଭ୍ୟାସ (HOTS) — ପ୍ରଶ୍ନ ସଂସ୍କୃତରେ, ଉତ୍ତର ଓଡ଼ିଆରେ।

୧(विश्लेषण) ‘जननी न मेदिनी’ — कविः मातरं मेदिन्याः अपि श्रेष्ठां कथं वर्णितवान्?

କବି ପ୍ରତି ଶ୍ଳୋକରେ ପୃଥିବୀ (ମେଦିନୀ)ର ଗୁଣ — ଅନ୍ନ-ଉତ୍ପାଦନ, ପାଳନ, ତ୍ୟାଗ, ସହନଶୀଳତା — ବର୍ଣ୍ଣନା କରି କହନ୍ତି ଯେ ପ୍ରକୃତରେ ଏ ସବୁ ‘ଜନନୀ’ (ମାଆ)ର ଗୁଣ, କେବଳ ମାଟିର ନୁହେଁ। ଅର୍ଥାତ୍ ଯେ ତ୍ୟାଗ ଓ ସ୍ନେହରେ ସନ୍ତାନକୁ ଗଢ଼େ, ସେ ହିଁ ଅସଲ ମାଆ — ଆଉ ଏ ଜନନୀ ଧରତୀଠାରୁ ବି ଶ୍ରେଷ୍ଠା।

୨(मूल्याङ्कन) मातृत्वस्य त्यागः अस्मिन् पद्ये कथं प्रकटितः?

ମାଆ ନିଜ ବକ୍ଷ ବିଦୀର୍ଣ କରି, ରୋଦ-ବର୍ଷା-ତୋଫାନ-ବିଜୁଳି ସହି, ଜର୍ଜରିତ ଓ ଦୁଃଖିନୀ ହୋଇ ବି ସନ୍ତାନକୁ ଅନ୍ନ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଦିଏ। ନିଜେ କଷ୍ଟ ପାଇ ସନ୍ତାନର ହିତ କରିବା — ଏ ହିଁ ମାତୃତ୍ୱର ତ୍ୟାଗ, ଯାହା କବି ଭୂମି-ରୂପକ ଦ୍ୱାରା ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ପ୍ରକଟ କରିଛନ୍ତି।

୩(भाव) ‘पृथिव्याः जननी गरीयसी’ इति भावं विशदीकुरुत।

କବି କହନ୍ତି — ଧରଣୀ ତ କେବଳ ଥରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲା, କିନ୍ତୁ ଜନନୀ ବାରମ୍ବାର ମହାପୁରୁଷ/ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦିଏ। ତେଣୁ ଜନନୀ ପୃଥିବୀଠାରୁ ବି ‘ଗରୀୟସୀ’ (ଶ୍ରେଷ୍ଠା, ଅଧିକ ମହତ୍)। ମାଆର ଚରଣ ହିଁ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗ — ଏ ହିଁ ଏହି ଉକ୍ତିର ଭାବ।

୪(जीवनमूल्यम्) अस्मात् पद्यात् वयं किं शिक्षामहे?

ଏହି ପଦ୍ୟରୁ ଆମେ ଶିଖୁ — ମାଆର ତ୍ୟାଗ, ସ୍ନେହ ଓ ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ଚିହ୍ନିବା ଓ ସମ୍ମାନ ଦେବା। ମାଆ ନିଜେ କଷ୍ଟ ପାଇ ଆମକୁ ଗଢ଼େ; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି କୃତଜ୍ଞତା, ସେବା ଓ ଆଦର ଆମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ପରିବାରରେ ମାତୃ-ମହତ୍ତ୍ୱର ବୋଧ ଓ ସୁସମ୍ପର୍କ — ଏ ହିଁ ପାଠର ଶିକ୍ଷା।

୫(स्वमतम्) आधुनिकसंस्कृतसाहित्ये हरेकृष्ण शतपथिमहोदयस्य योगदानं विषये तव मतम्।

ମୋ ମତରେ — ପ୍ରଫେସର ହରେକୃଷ୍ଣ ଶତପଥୀ ଆଧୁନିକ ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟର ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଓଡ଼ିଶାର ଗର୍ବ। ‘ଭାରତାୟନମ୍’ ମହାକାବ୍ୟ ପାଇଁ କେନ୍ଦ୍ର ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର ପାଇ ସେ ଦେଖାଇଲେ ଯେ ସଂସ୍କୃତ ଆଜି ବି ଜୀବନ୍ତ ଭାଷା। ତାଙ୍କ ରଚନା ଭାବ, ଭାଷା ଓ ମୂଲ୍ୟବୋଧରେ ସମୃଦ୍ଧ — ଯାହା ନୂଆ ପିଢ଼ିକୁ ସଂସ୍କୃତ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ କରେ।