AllBoardSolutionFREE

मोहमुद्गरः

Mohamudgarah · ମୋହମୁଦ୍ଗରଃ (ପଦ୍ୟ)

ସଂସ୍କୃତ (संस्कृतसाहित्यमञ्जरी) · ଓଡ଼ିଶା ବୋର୍ଡ ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ · ପଦ୍ୟଭାଗ ତୃତୀୟ ପାଠ · ଟିପ୍ପଣୀ + ଅଭ୍ୟାସ + ୨୫ Quiz

📖 ପାଠ ପରିଚୟ: ଏହି କବିତା ଜଗଦ୍‌ଗୁରୁ ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଚିତ ‘ମୋହମୁଦ୍ଗର’ (‘ଭଜ ଗୋବିନ୍ଦମ୍’)ରୁ ସଂଗୃହୀତ। ଶଙ୍କର କେରଳ ରାଜ୍ୟର କାଲାଡି ଗ୍ରାମରେ ଶିବଗୁରୁ ଓ ସତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ସେ ‘ମୋହମୁଦ୍ଗର’ ମାଧ୍ୟମରେ ମାନବ-ଉଦ୍ଧାରର ସରଳ ଉପାୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ। ଆଜିକାଲି ଚଞ୍ଚଳମତି ଛାତ୍ରମାନେ କେବଳ ଭୌତିକ ସୁଖ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି — ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ବିକାଶ ଓ ମୋହ-ବିନାଶ ପାଇଁ ଏ ପଦ୍ୟ ଉପକାରକ।

ମୂଳ ପାଠ (मूलपाठः — ୧୦ ଶ୍ଳୋକ)

॥୧॥ मूढ जहीहि धनागमतृष्णां, कुरु सद्बुद्धिं मनसि वितृष्णाम्।
यल्लभसे निजकर्मोपात्तं, वित्तं तेन विनोदय चित्तम्॥
॥୨॥ नलिनीदलगतजलमतितरलं, तद्वज्जीवितमतिशयचपलम्।
विद्धि व्याध्यभिमानग्रस्तं, लोकं शोकहतं च समस्तम्॥
॥୩॥ का ते कान्ता कस्ते पुत्रः संसारोऽयमतीव विचित्रः।
कस्य त्वं कः कुत आयातस्तत्त्वं चिन्तय यदिदं भ्रातः॥
॥୪॥ मा कुरु धनजनयौवनगर्वं, हरति निमेषात्कालः सर्वम्।
मायामयमिदमखिलं हित्वा ब्रह्मपदं त्वं प्रविश विदित्वा॥
॥୫॥ दिनयामिन्यौ सायं प्रातः शिशिरवसन्तौ पुनरायातः।
कालः क्रीडति गच्छत्यायुस्तदपि न मुञ्चत्याशावायुः॥
॥୬॥ अङ्गं गलितं पलितं मुण्डं, दशनविहीनं जातं तुण्डम्।
वृद्धो याति गृहीत्वा दण्डं तदपि न मुञ्चत्याशापिण्डम्॥
॥୭॥ पुनरपि जननं पुनरपि मरणं पुनरपि जननीजठरे शयनम्।
इह संसारे बहुदुस्तारे, कृपयापारे पाहि मुरारे॥
॥୮॥ अर्थमनर्थं भावय नित्यं, नास्ति ततः सुखलेशः सत्यम्।
पुत्रादपि धनभाजां भीतिः सर्वत्रैषा विहिता रीतिः॥
॥୯॥ कुरुते गङ्गासागरगमनं, व्रतपरिपालनमथवा दानम्।
ज्ञानविहीनः सर्वमतेन, मुक्तिं न भजति जन्मशतेन॥
॥୧୦॥ कामं क्रोधं लोभं मोहं, त्यक्त्वात्मानं भावय कोऽहम्।
आत्मज्ञानविहीना मूढास्ते पच्यन्ते नरकनिगूढाः॥
(जगद्गुरुः आचार्यः शङ्करः)

ଓଡ଼ିଆ ଅନୁବାଦ (ଭାବାର୍ଥ)

(୧): ହେ ମୂଢ଼! ଧନ ଅର୍ଜନର ତୃଷ୍ଣା (ଲୋଭ) ଛାଡ଼, ମନରେ ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ସଦ୍‌ବୁଦ୍ଧି କର। ନିଜ କର୍ମରୁ ଯାହା ଧନ ପାଉ, ତାହାରେ ହିଁ ମନକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କର (ଅଧିକ ଲୋଭ କର ନାହିଁ)।

(୨): ପଦ୍ମପତ୍ର ଉପରେ ଥିବା ଜଳ ଯେମିତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ (କ୍ଷଣସ୍ଥାୟୀ), ସେମିତି ଜୀବନ ବି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚପଳ। ସମଗ୍ର ଜଗତ ବ୍ୟାଧି, ଅଭିମାନ ଓ ଶୋକରେ ଗ୍ରସ୍ତ — ଏହା ଜାଣ।

(୩): ତୁମ ପତ୍ନୀ କିଏ? ପୁତ୍ର କିଏ? ଏ ସଂସାର ବଡ଼ ବିଚିତ୍ର। ହେ ଭାଇ! ତୁମେ କାହାର? କିଏ? କେଉଁଠୁ ଆସିଛ? — ଏ ତତ୍ତ୍ୱ ଚିନ୍ତା କର।

(୪): ଧନ, ପରିବାର, ଯୌବନର ଗର୍ବ କର ନାହିଁ — କାଳ ନିମିଷରେ ସବୁ ହରଣ କରେ। ଏ ସମସ୍ତ ମାୟାମୟ (ମିଥ୍ୟା) ଜାଣି, ତ୍ୟାଗ କରି ବ୍ରହ୍ମପଦ (ମୋକ୍ଷ)ରେ ପ୍ରବେଶ କର।

(୫): ଦିନ-ରାତି, ସନ୍ଧ୍ୟା-ପ୍ରାତଃ, ଶିଶିର-ବସନ୍ତ ବାରମ୍ବାର ଆସୁଛି-ଯାଉଛି; କାଳ ଖେଳୁଛି, ଆୟୁ ସରୁଛି — ତଥାପି ଆଶା-ରୂପ ପବନ (ଲାଳସା) ଛାଡ଼େ ନାହିଁ।

(୬): ଅଙ୍ଗ ଶିଥିଳ ହେଲା, ମୁଣ୍ଡ ଧଳା (ପଳିତ) ହେଲା, ମୁଖ ଦନ୍ତହୀନ ହେଲା, ବୃଦ୍ଧ ବାଡ଼ି ଧରି ଚାଲେ — ତଥାପି ଆଶା-ପିଣ୍ଡ (ଲୋଭ) ଛାଡ଼େ ନାହିଁ।

(୭): ବାରମ୍ବାର ଜନ୍ମ, ବାରମ୍ବାର ମୃତ୍ୟୁ, ବାରମ୍ବାର ମାତୃଗର୍ଭରେ ଶୟନ — ଏ ବହୁ-ଦୁସ୍ତର ସଂସାରରେ, ହେ ମୁରାରି (କୃଷ୍ଣ)! କୃପା କରି ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କର।

(୮): ଧନକୁ ସର୍ବଦା ‘ଅନର୍ଥ’ ବୋଲି ଭାବ — ଏଥିରୁ ଲେଶମାତ୍ର ବି ସୁଖ ନାହିଁ, ଏ ସତ୍ୟ। ଧନୀକୁ ନିଜ ପୁତ୍ରଠାରୁ ବି ଭୟ — ସର୍ବତ୍ର ଏ ହିଁ ରୀତି।

(୯): କେହି ଗଙ୍ଗାସାଗର ଯାତ୍ରା, ବ୍ରତ-ପାଳନ ବା ଦାନ କରେ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ବିନା, ସବୁ ମତ ଅନୁସାରେ, ଶତ ଜନ୍ମରେ ବି ମୁକ୍ତି ପାଏ ନାହିଁ।

(୧୦): କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ମୋହ ତ୍ୟାଗ କରି ‘ମୁଁ କିଏ’ ବୋଲି ଆତ୍ମାକୁ ବିଚାର କର। ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ବିହୀନ ମୂଢ଼ମାନେ ନରକରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ପଚନ୍ତି (କଷ୍ଟ ପାଆନ୍ତି)।

ଅନ୍ୱୟ (संस्कृत — ଗଦ୍ୟକ୍ରମ)

୧. हे मूढ! मनसि वितृष्णां धनागमतृष्णां जहीहि। सद्बुद्धिं कुरु। निजकर्मोपात्तं वित्तं यल्लभसे तेन चित्तं विनोदय।

୨. नलिनीदलगतजलं (यथा) अतितरलं तद्वत् जीवितम् अतिशयचपलं (भवति)। (त्वम्) व्याध्यभिमानग्रस्तं शोकहतं समस्तं लोकं च विद्धि।

୩. ते (तव) का कान्ता, ते कः पुत्रः, अयं संसारः अतीव विचित्रः। हे भ्रातः! यदिदं त्वं कस्य कः, त्वं कुतः आयातः, तत् चिन्तय।

୪. धनजनयौवनगर्वं मा कुरु, कालः सर्वं निमेषात् हरति। त्वम् इदम् अखिलं मायामयं विदित्वा हित्वा ब्रह्मपदं प्रविश।

୫. दिनयामिन्यौ सायं प्रातः शिशिरवसन्तौ पुनरायातः, कालः क्रीडति आयुर्गच्छति, तदपि आशावायुः (जीवः) न मुञ्चति।

୬. अङ्गं गलितं (भवति), मुण्डं पलितं (भवति), तुण्डं दशनविहीनं जातम् (भवति), वृद्धः दण्डं गृहीत्वा याति, तदपि (सः) आशापिण्डं न मुञ्चति।

୭. (जीवानां) पुनरपि जननं पुनरपि मरणं पुनरपि जननीजठरे शयनं (भवति)। (हे) मुरारे! कृपया अपारे बहुदुस्तारे इहसंसारे (नः) पाहि।

୮. (त्वम्) अर्थम् अनर्थं नित्यं भावय, ततः सुखलेशः नास्ति (एतत्) सत्यम्, धनभाजां पुत्रात् अपि भीतिः (भवति) सर्वत्र एषा रीतिः विहिता।

୯. गङ्गासागरगमनं व्रतपरिपालनम् अथवा दानं कुरुते तथापि ज्ञानविहीनः जन्मशतेन सर्वमतेन मुक्तिं न भजति।

୧୦. कामं-क्रोधं लोभं मोहं त्यक्त्वा आत्मानं कोऽहम् (इति) भावय, (ये) नरकनिगूढाः आत्मज्ञानविमूढाः ते पच्यन्ते।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ (ଟିପ୍ପଣୀ)

ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ
मूढ / मूढाःହେ ମୂର୍ଖ / ମୂର୍ଖମାନେ
जहीहिତ୍ୟାଗ କର
धनागमतृष्णाଧନ ଅର୍ଜନର ଲୋଭ
वितृष्णाବୈରାଗ୍ୟ, ନିର୍ଲୋଭ
विनोदयଆନନ୍ଦିତ କର, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କର
नलिनीदलगतजलम्ପଦ୍ମପତ୍ର ଉପରେ ଥିବା ଜଳ
अतितरलम् / अतिशयचपलम्ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ, କ୍ଷଣସ୍ଥାୟୀ
विद्धिଜାଣ
व्याध्यभिमानग्रस्तम्ବ୍ୟାଧି ଓ ଅଭିମାନରେ ଗ୍ରସ୍ତ
शोकहतम्ଶୋକରେ ପୀଡ଼ିତ
कान्ताପତ୍ନୀ
निमेषात्ନିମିଷରେ (ଅଳ୍ପ ସମୟରେ)
मायामयम्ମାୟାମୟ, ମିଥ୍ୟା
ब्रह्मपदम्ମୋକ୍ଷ, ପରମପଦ
दिनयामिन्यौଦିନ-ରାତି
आशावायुःଆଶା-ରୂପ ପବନ (ଲାଳସା)
पलितम्ଧଳା (କେଶ)
तुण्डम्ମୁଖ
दशनविहीनम्ଦନ୍ତହୀନ
आशापिण्डम्ଆଶାର ପିଣ୍ଡ (ଲୋଭ)
जननीजठरेମାତୃଗର୍ଭରେ
बहुदुस्तारेବହୁ କଷ୍ଟରେ ପାର ହେବା ଯୋଗ୍ୟ
मुरारे / पाहिହେ କୃଷ୍ଣ / ରକ୍ଷା କର
अर्थम् अनर्थम्ଧନକୁ ଅନର୍ଥ (ବିପଦର କାରଣ)
सुखलेशःଲେଶମାତ୍ର ସୁଖ
धनभाजाम्ଧନୀମାନଙ୍କର
ज्ञानविहीनःଜ୍ଞାନହୀନ
मुक्तिम् / भजतिମୋକ୍ଷ / ପାଏ
नरकनिगूढाः / पच्यन्तेନରକରେ ଗୁପ୍ତ / କଷ୍ଟ ପାଆନ୍ତି
भावय / विहिताଚିନ୍ତା କର / ସଂପନ୍ନ, ନିର୍ଦିଷ୍ଟ

💡 ଉତ୍ସ: ଜଗଦ୍‌ଗୁରୁ ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ‘ମୋହମୁଦ୍ଗର’ (ଭଜ ଗୋବିନ୍ଦମ୍)। ବିଷୟ — ବୈରାଗ୍ୟ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ମୋହ-ବିନାଶ।

📲 ଆମ WhatsApp ଚ୍ୟାନେଲରେ ଯୋଗ ଦିଅନ୍ତୁ

ମାଗଣା ଟିପ୍ପଣୀ, ନୂଆ ପାଠ ସମାଧାନ, ମଡେଲ ପ୍ରଶ୍ନପତ୍ର ଓ ପରୀକ୍ଷା ଅପଡେଟ୍ — ସିଧା ଆପଣଙ୍କ ଫୋନରେ।

WhatsAppରେ Follow କରନ୍ତୁ →