‘युधिष्ठिरयक्षसंवादः’ कस्मात् ग्रन्थात् गृहीतः?

ଏହା ‘ମହାଭାରତ’ର ବନପର୍ବରୁ ଗୃହୀତ। ଏକ ଯକ୍ଷ ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଜ୍ଞାନ-ବୁଦ୍ଧି ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ କେତେକ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିଲେ ଓ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସମୁଚିତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

पुंसां दुर्जयः शत्रुः कः, अनन्तकः व्याधिः कः?

କ୍ରୋଧ ହିଁ ମନୁଷ୍ୟର ଦୁର୍ଜୟ ଶତ୍ରୁ, ଆଉ ଲୋଭ ହିଁ ଅନନ୍ତ (ଦୁରାରୋଗ୍ୟ) ବ୍ୟାଧି।

युधिष्ठिरयक्षसंवादः

Yudhishthira Yaksha Samvada · ଯୁଧିଷ୍ଠିରଯକ୍ଷସଂବାଦଃ (ପଦ୍ୟ)

ସଂସ୍କୃତ (संस्कृतसाहित्यमञ्जरी) · ଓଡ଼ିଶା ବୋର୍ଡ ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ · ପଦ୍ୟଭାଗ ଦ୍ୱିତୀୟ ପାଠ · ଟିପ୍ପଣୀ + ଅଭ୍ୟାସ + ୨୫ Quiz

📖 ପାଠ ପରିଚୟ: ଏହି ପଦ୍ୟ ‘ମହାଭାରତ’ର ବନପର୍ବରୁ ଗୃହୀତ। ଏକ ଯକ୍ଷ ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଜ୍ଞାନ-ବୁଦ୍ଧି ପରୀକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ କେତେକ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିଲେ, ଆଉ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସେହି ପ୍ରଶ୍ନମାନଙ୍କର ସମୁଚିତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଏହି ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର-ମୂଳକ ସଂବାଦରେ ତପ, ଦମ, କ୍ଷମା, ଜ୍ଞାନ, ଦୟା, ସାଧୁ-ଅସାଧୁ, ପଣ୍ଡିତ-ମୂର୍ଖ ଆଦି ଜୀବନମୂଲ୍ୟର ସୁନ୍ଦର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଅଛି।

ମୂଳ ପାଠ (मूलपाठः — ୧୭ ଶ୍ଳୋକ, ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର)

यक्ष उवाच

॥୧॥ किंस्वित् प्रवसतो मित्रं? किं स्विन्मित्रं गृहे सतः?
आतुरस्य च किं मित्रं? किं स्विन्मित्रं मरिष्यतः?॥

युधिष्ठिर उवाच

॥୨॥ विद्या प्रवसतो मित्रं भार्या मित्रं गृहे सतः।
आतुरस्य भिषङ् मित्रं दानं मित्रं मरिष्यतः॥

यक्ष उवाच

॥୩॥ मृतः कथं स्यात् पुरुषः? कथं राष्ट्रं मृतं भवेत्?
श्राद्धं मृतं कथं वा स्यात्? कथं यज्ञो मृतो भवेत्?॥

युधिष्ठिर उवाच

॥୪॥ मृतो दरिद्रः पुरुषो मृतं राष्ट्रमराजकम्।
मृतमश्रोत्रियं श्राद्धं मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः॥

यक्ष उवाच

॥୫॥ तपः किं लक्षणं प्रोक्तं को दमश्च प्रकीर्त्तितः?
क्षमा च का परा प्रोक्ता? का च ह्रीःपरिकीर्त्तिता?॥

युधिष्ठिर उवाच

॥୬॥ तपः स्वधर्मवर्त्तित्वं मनसो दमनं दमः।
क्षमा द्वन्द्वसहिष्णुत्वं ह्रीरकार्यनिवर्त्तनम्॥

यक्ष उवाच

॥୭॥ किं ज्ञानं प्रोच्यते राजन्? कः शमश्च प्रकीर्त्तितः?
दया च का परा प्रोक्ता? किं चार्जवमुदाहृतम्?॥

युधिष्ठिर उवाच

॥୮॥ ज्ञानं तत्त्वार्थसम्बोधः शमश्चित्तप्रशान्तता।
दया सर्वसुखैषित्वमार्जवं समचित्तता॥

यक्ष उवाच

॥୯॥ कः शत्रुर्दुर्जयः पुंसां? कश्च व्याधिरनन्तकः?
कीदृशश्च स्मृतः साधुरसाधुः कीदृशः स्मृतः?॥

युधिष्ठिर उवाच

॥୧୦॥ क्रोधः सुदुर्जयः शत्रुर्लोभो व्याधिरनन्तकः।
सर्वभूतहितः साधुरसाधुर्निर्दयः स्मृतः॥

यक्ष उवाच

॥୧୧॥ कः पण्डितः पुमान् ज्ञेयो? नास्तिकः कः प्रकीर्त्तितः?
को मूर्खः? कश्च कामः स्यात्? को मत्सर इति स्मृतः?॥

युधिष्ठिर उवाच

॥୧୨॥ धर्मज्ञः पण्डितो ज्ञेयो नास्तिको मूर्ख उच्यते।
कामः संसारहेतुश्च हृत्तापो मत्सरः स्मृतः॥

यक्ष उवाच

॥୧୩॥ को मोदते? किमाश्चर्यं? कः पन्थाः? का च वार्त्तिका?
वद मे चतुरः प्रश्नान् मृता जीवन्तु बान्धवाः॥

युधिष्ठिर उवाच

॥୧୪॥ पञ्चमेऽहनि षष्ठे वा शाकं पचति यो गृहे।
अनृणी चाप्रवासी च स वारिचर! मोदते॥

॥୧୫॥ अहन्यहनि भूतानि गच्छन्तीह यमालयम्।
शेषा जीवितुमिच्छन्ति किमाश्चर्यमतः परम्?॥

॥୧୬॥ तर्कोऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्ना नैको मुनिर्यस्य मतं प्रमाणम्।
धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां महाजनो येन गतः स पन्थाः॥

॥୧୭॥ पृथ्वी विभाण्डं गगनं पिधानं सूर्याग्निना रात्रिन्दिवेन्धनेन।
मासर्तुदर्वीपरिघट्टनेन भूतानि कालः पचतीति वार्ता॥
(महाभारतम्, वनपर्व)

ଓଡ଼ିଆ ଅନୁବାଦ (ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର)

ଯକ୍ଷ (୧): ପ୍ରବାସୀର ମିତ୍ର କିଏ? ଘରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର? ରୋଗୀର? ଆଉ ମରିବାକୁ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ମିତ୍ର କିଏ?
ଯୁଧିଷ୍ଠିର (୨): ପ୍ରବାସୀର ମିତ୍ର ବିଦ୍ୟା, ଘରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ମିତ୍ର ଭାର୍ଯ୍ୟା (ପତ୍ନୀ), ରୋଗୀର ମିତ୍ର ବୈଦ୍ୟ, ଆଉ ମରିବାକୁ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ମିତ୍ର ଦାନ।

ଯକ୍ଷ (୩): ପୁରୁଷ କିପରି ‘ମୃତ’ ପରି? ରାଷ୍ଟ୍ର, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଯଜ୍ଞ କିପରି ମୃତ?
ଯୁଧିଷ୍ଠିର (୪): ଦରିଦ୍ର ପୁରୁଷ ମୃତ, ଅରାଜକ (ରାଜାହୀନ) ରାଷ୍ଟ୍ର ମୃତ, ଅଶ୍ରୋତ୍ରିୟ (ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିନା) ଶ୍ରାଦ୍ଧ ମୃତ, ଦକ୍ଷିଣାବିହୀନ ଯଜ୍ଞ ମୃତ।

ଯକ୍ଷ (୫): ତପର ଲକ୍ଷଣ କ'ଣ? ଦମ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷମା, ହ୍ରୀ (ଲଜ୍ଜା) କ'ଣ?
ଯୁଧିଷ୍ଠିର (୬): ନିଜ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା = ତପ; ମନର ଦମନ = ଦମ; ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ (ସୁଖ-ଦୁଃଖ) ସହିବା = କ୍ଷମା; ଅକାର୍ଯ୍ୟରୁ ନିବୃତ୍ତି = ହ୍ରୀ।

ଯକ୍ଷ (୭): ଜ୍ଞାନ, ଶମ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୟା, ଆର୍ଜବ କ'ଣ?
ଯୁଧିଷ୍ଠିର (୮): ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥର ବୋଧ = ଜ୍ଞାନ; ଚିତ୍ତର ପ୍ରଶାନ୍ତତା = ଶମ; ସମସ୍ତଙ୍କ ସୁଖ ଚାହିଁବା = ଦୟା; ସମଚିତ୍ତତା (ସମାନ ଭାବ) = ଆର୍ଜବ।

ଯକ୍ଷ (୯): ମନୁଷ୍ୟର ଦୁର୍ଜୟ ଶତ୍ରୁ କିଏ? ଅନନ୍ତ ବ୍ୟାଧି? ସାଧୁ ଓ ଅସାଧୁ କିପରି?
ଯୁଧିଷ୍ଠିର (୧୦): କ୍ରୋଧ = ଦୁର୍ଜୟ ଶତ୍ରୁ; ଲୋଭ = ଅନନ୍ତ ବ୍ୟାଧି; ସର୍ବଭୂତ-ହିତକାରୀ = ସାଧୁ; ନିର୍ଦୟ = ଅସାଧୁ।

ଯକ୍ଷ (୧୧): ପଣ୍ଡିତ, ନାସ୍ତିକ, ମୂର୍ଖ କିଏ? କାମ ଓ ମତ୍ସର କ'ଣ?
ଯୁଧିଷ୍ଠିର (୧୨): ଧର୍ମଜ୍ଞ = ପଣ୍ଡିତ; ମୂର୍ଖ (ବେଦ ନମାନୁଥିବା) = ନାସ୍ତିକ; କାମ = ସଂସାରର କାରଣ; ହୃଦୟର ତାପ (ଈର୍ଷା) = ମତ୍ସର।

ଯକ୍ଷ (୧୩): କିଏ ଆନନ୍ଦିତ? ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କ'ଣ? ମାର୍ଗ (ପନ୍ଥା) କ'ଣ? ବାର୍ତ୍ତା କ'ଣ? ଚାରି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦିଅ, ତୁମ ମୃତ ବନ୍ଧୁ ବଞ୍ଚିବେ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର (୧୪): ହେ ଜଳଚର (ଯକ୍ଷ)! ଯେ ପଞ୍ଚମ ବା ଷଷ୍ଠ (ଅଂଶ/ଦିନ)ରେ ଘରେ ଶାକ ରାନ୍ଧେ, ଋଣରହିତ ଓ ଅପ୍ରବାସୀ (ନିଜ ଘରେ ରହୁଥିବା) — ସେ ଆନନ୍ଦିତ।

(୧୫): ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯମାଳୟକୁ (ମୃତ୍ୟୁକୁ) ଯାଉଛନ୍ତି, ତଥାପି ବଳକା ଲୋକ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି — ଏଠାରୁ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଆଉ କ'ଣ!

(୧୬): ତର୍କ ଅସ୍ଥିର, ବେଦ (ଶ୍ରୁତି) ବିଭିନ୍ନ, ଏମିତି କୌଣସି ଏକ ମୁନି ନାହାଁନ୍ତି ଯାହାଙ୍କ ମତ ହିଁ ପ୍ରମାଣ; ଧର୍ମର ତତ୍ତ୍ୱ ଗୁହାରେ (ଗୋପନରେ) ଲୁକ୍କାୟିତ — ତେଣୁ ମହାଜନ (ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ) ଯେଉଁ ମାର୍ଗରେ ଯାଇଛନ୍ତି, ତାହା ହିଁ (ଠିକ୍) ପନ୍ଥା।

(୧୭): ପୃଥିବୀ ହେଉଛି ପାତ୍ର (କଡ଼େଇ), ଆକାଶ ଢାଙ୍କୁଣୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଗ୍ନି, ରାତି-ଦିନ ଜାଳେଣି (ଇନ୍ଧନ), ମାସ-ଋତୁ ଚାମଚ (ଦର୍ବୀ) — ଏହିପରି କାଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ‘ରାନ୍ଧୁଛି’ (ପଚାଉଛି) — ଏ ହିଁ ବାର୍ତ୍ତା (ତତ୍ତ୍ୱ)।

ଅନ୍ୱୟ (संस्कृत — ଗଦ୍ୟକ୍ରମ)

୧. प्रवसतः किं स्वित् मित्रम्? गृहे सतः किंस्वित् मित्रम्? आतुरस्य च किं मित्रम्? मरिष्यतः किंस्वित् मित्रम्?

୨. प्रवसतः विद्या मित्रम्, गृहे सतः भार्या मित्रम्, आतुरस्य भिषक् मित्रम्, मरिष्यतः दानं मित्रम्।

୩. कथं पुरुषः मृतः स्यात्? कथं राष्ट्रं मृतं भवेत्? कथं वा श्राद्धं मृतं स्यात्? कथं यज्ञः तु मृतः भवेत्?

୪. दरिद्रः पुरुषः मृतः, अराजकं राष्ट्रं मृतम्, अश्रोत्रियं श्राद्धं मृतम्, अदक्षिणः यज्ञः तु मृतः।

୫. तपः किं लक्षणं प्रोक्तम्? कः च दमः प्रकीर्त्तितः? का च परा क्षमा प्रोक्ता? का च ह्रीः परिकीर्त्तिता?

୬. स्वधर्मवर्त्तित्वं तपः, मनसः दमनं दमः। द्वन्द्वसहिष्णुत्वं क्षमा, अकार्य-निवर्त्तनं ह्रीः।

୭. राजन्! ज्ञानं किं प्रोच्यते? कः च शमः प्रकीर्त्तितः? का च परा दया प्रोक्ता? किं च आर्जवम् उदाहृतम्?

୮. तत्त्वार्थसम्बोधः ज्ञानम्, चित्तप्रशान्तता शमः। सर्वसुखैषित्वम् दया, समचित्तता आर्जवम्।

୯. कः पुंसां दुर्जयः शत्रुः? कः च अनन्तकः व्याधिः? कीदृशः च साधुः स्मृतः? कीदृशः असाधुः स्मृतः?

୧୦. क्रोधः सुदुर्जयः शत्रुः, लोभः अनन्तकः व्याधिः, सर्वभूतहितः साधुः, असाधुः निर्दयः स्मृतः।

୧୧. कः पुमान् पण्डितः ज्ञेयः? कः नास्तिकः प्रकीर्त्तितः? कः मूर्खः? कः च कामः स्यात्? कः मत्सरः इति स्मृतः?

୧୨. धर्मज्ञः पण्डितः ज्ञेयः, नास्तिकः मूर्खः उच्यते। संसारहेतुः च कामः, हृत्तापः मत्सरः स्मृतः।

୧୩. कः मोदते? किम् आश्चर्यम्? कः पन्थाः? का च वार्त्तिका? चतुरः प्रश्नान् (पृच्छामि), मे (उत्तरं) वद, (तव) मृताः बान्धवाः जीवन्तु।

୧୪. वारिचर! यः अहनि पञ्चमे (अंशे) षष्ठे (अंशे) वा गृहे शाकं पचति, अनृणी अप्रवासी च (भवति); सः मोदते।

୧୫. इह अहनि अहनि भूतानि यमालयं गच्छन्ति। शेषाः जीवितुम् इच्छन्ति, अतः परम् आश्चर्यं किम्?

୧୬. तर्कः अप्रतिष्ठः, श्रुतयः विभिन्नाः, एकः मुनिः न अस्ति यस्य मतं प्रमाणम्। धर्मस्य तत्त्वं गुहायां निहितम्, महाजनः येन गतः सः पन्थाः (भवति)।

୧୭. पृथ्वी विभाण्डं, गगनं पिधानं, सूर्याग्निना, रात्रिन्दिवेन्धनेन, मास-ऋतु-दर्वी परिघट्टनेन, कालः भूतानि पचति इति वार्त्ता।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ (ଟିପ୍ପଣୀ)

ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦ	ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ
किंस्वित्	କ'ଣ / କିଏ (ଅବ୍ୟୟ)
प्रवसतः	ପ୍ରବାସୀର (ବିଦେଶରେ ଥିବା)
आतुरस्य	ରୋଗୀର
भिषक्	ବୈଦ୍ୟ, ଚିକିତ୍ସକ
श्राद्धम्	ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପିଣ୍ଡଦାନ
अश्रोत्रियम्	ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିନା
अदक्षिणः	ଦକ୍ଷିଣାବିହୀନ
दमः	ମନର ଦମନ
स्वधर्मवर्त्तित्वम्	ନିଜଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା
द्वन्द्वसहिष्णुत्वम्	ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଆଦି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସହିବା
ह्रीः	ଲଜ୍ଜା
अकार्यनिवर्त्तनम्	ଅକାର୍ଯ୍ୟରୁ ନିବୃତ୍ତି
आर्जवम् / समचित्तता	ସରଳତା / ସମାନ ଭାବ
शमः	ଚିତ୍ତର ଶାନ୍ତି
सर्वसुखैषित्वम्	ସମସ୍ତଙ୍କ ସୁଖ କାମନା
व्याधिरनन्तकः	ଅନ୍ତହୀନ / ଦୁରାରୋଗ୍ୟ ବ୍ୟାଧି
सर्वभूतहितः	ସକଳ ଜୀବର ହିତକାରୀ
मत्सरः	ପରଶ୍ରୀକାତରତା (ଈର୍ଷା)
कामः	ଜାଗତିକ ବିଷୟଭୋଗ ଲାଳସା
संसारहेतुः	ଜନ୍ମମରଣ ରୂପ ସଂସାରର କାରଣ
वार्त्ता / वार्त्तिका	ବାର୍ତ୍ତା, ସନ୍ଦେଶ
शाकम्	ଶାକ (ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଆହାର)
अप्रवासी	ନିଜ ଘରେ ରହୁଥିବା
अनृणी	ଋଣରହିତ
वारिचर	ଜଳଚର (ଯକ୍ଷ)
अहन्यहनि	ପ୍ରତିଦିନ
तर्कः / अप्रतिष्ठः	ଅପ୍ରାମାଣିକ ଯୁକ୍ତି / ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ନୁହେଁ
निहितम् / गुहायाम्	ଲୁକ୍କାୟିତ / ଗହ୍ୱରରେ (ଗୋପନରେ)
महाजनः / पन्थाः	ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ / ମାର୍ଗ
विभाण्डम् / पिधानम्	ବଡ଼ ପାତ୍ର / ଢାଙ୍କୁଣୀ
इन्धनम् / दर्वी	ଜାଳେଣି / ଚାମଚ, କରଚୁଲି
पचति / मोदते	ରାନ୍ଧେ, ପଚାଏ / ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ

💡 ଉତ୍ସ: ‘ମହାଭାରତ’ — ବନପର୍ବ (ଯକ୍ଷପ୍ରଶ୍ନ)। ବିଷୟ — ଜୀବନମୂଲ୍ୟ ଓ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର।

ଅଭ୍ୟାସ — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (ପ୍ରଶ୍ନ ସଂସ୍କୃତରେ · ଉତ୍ତର ଓଡ଼ିଆରେ)

୧. निजभाषया प्रायशः वाक्यत्रयेण उत्तरं लिखत।

୧(କ)कस्मात् कारणात् महाजनो येन गतः स पन्थाः भवति?

କାରଣ ତର୍କ ଅସ୍ଥିର, ବେଦ (ଶ୍ରୁତି) ବିଭିନ୍ନ, ଆଉ ଏମିତି କୌଣସି ଏକ ମୁନି ନାହାଁନ୍ତି ଯାହାଙ୍କ ମତ ହିଁ ପ୍ରମାଣ। ଧର୍ମର ଅସଲ ତତ୍ତ୍ୱ ଗୁହାରେ (ଗୋପନରେ) ଲୁକ୍କାୟିତ। ତେଣୁ ଯେଉଁ ମାର୍ଗ ମହାଜନ (ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ) ଅନୁସରଣ କରିଛନ୍ତି, ତାହା ହିଁ ଠିକ୍ ପନ୍ଥା ବୋଲି ଗ୍ରହଣୀୟ।

୧(ଖ)संसारे किम् आश्चर्यकरम्?

ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯମଲୋକକୁ (ମୃତ୍ୟୁକୁ) ଯାଉଛନ୍ତି, ତଥାପି ବଳକା ଲୋକ ଚିରଦିନ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି (ନିଜକୁ ଅମର ଭାବନ୍ତି) — ଏହା ହିଁ ସଂସାରର ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ।

୧(ଗ)युधिष्ठिरस्य मतेन वार्त्ता का?

ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ମତରେ — ପୃଥିବୀ ପାତ୍ର, ଆକାଶ ଢାଙ୍କୁଣୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଗ୍ନି, ରାତି-ଦିନ ଇନ୍ଧନ, ମାସ-ଋତୁ ଚାମଚ; ଏହିପରି ‘କାଳ’ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ରାନ୍ଧୁଛି (ପଚାଉଛି) — ଏ ହିଁ ସଂସାରର ଅସଲ ବାର୍ତ୍ତା (ତତ୍ତ୍ୱ)।

୧(ଘ)पुरुष-राष्ट्र-श्राद्ध-यज्ञाः कथं मृता भवन्ति?

ଦରିଦ୍ର (ଗରିବ) ପୁରୁଷ ମୃତ; ଅରାଜକ (ରାଜାହୀନ) ରାଷ୍ଟ୍ର ମୃତ; ଅଶ୍ରୋତ୍ରିୟ (ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିନା) ଶ୍ରାଦ୍ଧ ମୃତ; ଦକ୍ଷିଣାବିହୀନ ଯଜ୍ଞ ମୃତ।

୧(ଙ)किं किं कस्य कस्य मित्रम्?

ପ୍ରବାସୀର ମିତ୍ର ବିଦ୍ୟା, ଘରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ମିତ୍ର ଭାର୍ଯ୍ୟା, ରୋଗୀର ମିତ୍ର ବୈଦ୍ୟ, ମରିବାକୁ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ମିତ୍ର ଦାନ।

୧(ଚ)संसारे कः मोदते?

ଯେ ପଞ୍ଚମ ବା ଷଷ୍ଠ (ଅଂଶ/ଦିନ)ରେ ଘରେ ଶାକ ରାନ୍ଧି ଖାଏ, ଯେ ଋଣରହିତ ଓ ଅପ୍ରବାସୀ (ନିଜ ଘରେ ରହୁଥିବା) — ସେ ହିଁ ସଂସାରରେ ସୁଖୀ/ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ।

୨. संक्षेपेण उत्तरं लिखत।

୨(କ)कः पण्डितः ज्ञेयः?

धर्मज्ञः।

୨(ଖ)कः असाधुः स्मृतः?

निर्दयः।

୨(ଗ)कः शमः प्रकीर्त्तितः?

चित्तप्रशान्तता (ଚିତ୍ତର ଶାନ୍ତି)।

୨(ଘ)अनन्तकः व्याधिः कः?

लोभः।

୨(ଙ)नास्तिकः कः प्रकीर्त्तितः?

मूर्खः (ଧର୍ମ/ବେଦ ନମାନୁଥିବା)।

୨(ଚ)तपसः लक्षणं किं प्रोक्तम्?

स्वधर्मवर्त्तित्वम् (ନିଜଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା)।

୨(ଛ)आतुरस्य किं मित्रम्?

भिषक् (ବୈଦ୍ୟ)।

୨(ଜ)का ह्रीः परिकीर्त्तिता?

अकार्यनिवर्त्तनम् (ଅକାର୍ଯ୍ୟରୁ ନିବୃତ୍ତି)।

୨(ଝ)का परा दया प्रोक्ता?

सर्वसुखैषित्वम् (ସମସ୍ତଙ୍କ ସୁଖ ଚାହିଁବା)।

୨(ଞ)कः मूर्खः उच्यते?

नास्तिकः।

୨(ଟ)आर्जवं किम् उदाहृतम्?

समचित्तता।

୨(ଠ)कः दमः प्रकीर्त्तितः?

मनसः दमनम्।

୨(ଡ)का परा क्षमा प्रोक्ता?

द्वन्द्वसहिष्णुत्वम्।

୨(ଢ)कः साधुः स्मृतः?

सर्वभूतहितः (ସକଳ ଜୀବର ହିତକାରୀ)।

୨(ଣ)पुंसां कः दुर्जयः शत्रुः?

क्रोधः।

୩. वाक्यरचनां कुरुत।

୩किम्, स्यात्, व्याधिः, प्रश्नान्, पचति, इच्छन्ति।

किम् — त्वं किं करोषि? (ତୁମେ କ'ଣ କରୁଛ?) स्यात् — सः पण्डितः स्यात्। (ସେ ପଣ୍ଡିତ ହୋଇପାରେ।) व्याधिः — लोभः महान् व्याधिः। (ଲୋଭ ବଡ଼ ବ୍ୟାଧି।) प्रश्नान् — यक्षः प्रश्नान् पृच्छति। (ଯକ୍ଷ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରେ।) पचति — सा गृहे ओदनं पचति। (ସେ ଘରେ ଅନ୍ନ ରାନ୍ଧେ।) इच्छन्ति — जनाः जीवितुम् इच्छन्ति। (ଲୋକେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।)

୪. सन्धिं कुरुत।

୪रात्रिन्दिव + इन्धनेन ... न + एकः।

रात्रिन्दिव + इन्धनेन = रात्रिन्दिवेन्धनेन व्याधिः + अनन्तकः = व्याधिरनन्तकः प्र + उक्ता = प्रोक्ता सुख + एषित्वम् = सुखैषित्वम् कः + च = कश्च दुः + जयः = दुर्जयः न + एकः = नैकः

୫. सन्धिविच्छेदं कुरुत।

୫अहन्यहनि ... जीवितुमिच्छन्ति।

अहन्यहनि = अहनि + अहनि नैकः = न + एकः पचतीति = पचति + इति साधुरसाधुः = साधुः + असाधुः मासर्तुः = मास + ऋतुः हृत्तापः = हृद् + तापः जीवितुमिच्छन्ति = जीवितुम् + इच्छन्ति

୬. बन्धनीमध्यात् विग्रहवाक्यं / समस्तपदं / समासनाम चित्वा शुद्धम् उत्तरं लिखत।

୬(କ)असाधुः (न साधुः / नास्ति साधु यत्र / न एव साधुः यस्मिन्)।

ଉତ୍ତର: न साधुः (ନଞ୍ ତତ୍ପୁରୁଷ)।

୬(ଖ)यमस्य आलयः तम् (यमालयेन / यमालयम् / यमालयः)।

ଉତ୍ତର: यमालयम् (ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍ପୁରୁଷ, ଦ୍ୱିତୀୟା)।

୬(ଗ)धर्मज्ञः (बहुव्रीहिः / षष्ठीतत्पुरुषः / कर्मधारयः)।

ଉତ୍ତର: षष्ठीतत्पुरुषः (ଧର୍ମସ୍ୟ ଜ୍ଞଃ)।

୬(ଘ)हृत्तापः (हृदः तापः / हृदि तापः / हृदा तापः)।

ଉତ୍ତର: हृदः तापः (ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍ପୁରୁଷ)।

୬(ଙ)महान् चासौ जनश्चेति (महाजनेन / महाजनः / महाजनम्)।

ଉତ୍ତର: महाजनः (କର୍ମଧାରୟ)।

୬(ଚ)अनृणी (कर्मधारयः / नञ्तत्पुरुषः / द्विगुः)।

ଉତ୍ତର: नञ्तत्पुरुषः (ନ ଋଣୀ = ଅନୃଣୀ)।

୭. बन्धनीमध्यात् शुद्धं प्रकृतिगतं प्रत्ययगतं वा उत्तरं चित्वा शून्यस्थानं पूरयत।

୭दमनम्, उदाहृतम्, पिधानम्, प्रवसतः, सम्बोधः, जीवितुम्, प्रमाणम्।

(କ) दमनम् = दम् + ल्युट् — ‘ल्युट्’ (ଖ) उदाहृतम् = उद् + आ + हृ + क्त — ‘हृ’ (ଗ) पिधानम् = अपि + धा + ल्युट् — ‘ल्युट्’ (ଘ) प्रवसतः = प्र + वस् + शतृ — ‘वस्’ (ଙ) सम्बोधः = सम् + बुध् + घञ् — ‘घञ्’ (ଚ) जीवितुम् = जीव् + तुमुन् — ‘तुमुन्’ (ଛ) प्रमाणम् = प्र + मा + ल्युट् — ‘ल्युट्’

ଅଧିକ ଅଭ୍ୟାସ (HOTS) — ପ୍ରଶ୍ନ ସଂସ୍କୃତରେ, ଉତ୍ତର ଓଡ଼ିଆରେ।

୧(विश्लेषण) ‘को मोदते?’ इति प्रश्नस्य युधिष्ठिरस्य उत्तरं विशदीकुरुत।

ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଉତ୍ତର — ଯେ ପଞ୍ଚମ/ଷଷ୍ଠ ଅଂଶ (ଅଳ୍ପ ଆୟ ବା ଦିନ)ରେ ବି ଘରେ ‘ଶାକ’ (ସରଳ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଆହାର) ରାନ୍ଧି ଖାଏ, ଯେ ଋଣରହିତ (କାହା ଠାରୁ ଋଣ ନେଇ ନାହିଁ) ଓ ଅପ୍ରବାସୀ (ନିଜ ଘରେ, ପରିବାର ସହ ରହେ) — ସେ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ସୁଖୀ। ଅର୍ଥାତ୍ ସନ୍ତୋଷ, ଋଣ-ମୁକ୍ତି ଓ ଘର-ଶାନ୍ତି ହିଁ ଅସଲ ଆନନ୍ଦ — ବଡ଼ ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ନୁହେଁ।

୨(मूल्याङ्कन) ‘किमाश्चर्यम्’ — अस्य उत्तरस्य तात्पर्यं लिखत।

ପ୍ରତିଦିନ ଆଖି ଆଗରେ ଲୋକ ମରୁଛନ୍ତି, ତଥାପି ବଳକା ଲୋକ ଭାବନ୍ତି ‘ମୁଁ ମରିବି ନାହିଁ, ସଦା ବଞ୍ଚିବି’ — ଏହି ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ ଜାଣି ବି ଅମରତ୍ୱର ଭ୍ରମ ହିଁ ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ। ଏହାର ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ — ମନୁଷ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୁଲି ଅନ୍ଧ-ମୋହରେ ଜୀବନ କଟାଏ; ତେଣୁ ସଚେତନ ହୋଇ ଧର୍ମ-କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।

୩(जीवनमूल्यम्) अस्मात् संवादात् कानि जीवनमूल्यानि शिक्षामहे?

ଏହି ସଂବାଦରୁ ଆମେ ଶିଖୁ — କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ ତ୍ୟାଗ, କ୍ଷମା-ଦୟା-ସରଳତା-ଆତ୍ମସଂଯମ (ଦମ) ର ପାଳନ, ସନ୍ତୋଷ ଓ ଋଣ-ମୁକ୍ତ ଜୀବନ, ଧର୍ମଜ୍ଞତା, ଓ ମହାଜନଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ। ଏ ସବୁ ମୂଲ୍ୟ ସୁଖୀ ଓ ସଦାଚାରୀ ଜୀବନର ମୂଳ।

୪(विचार) ‘महाजनो येन गतः स पन्थाः’ इति उक्तेः अर्थं लिखत।

ଅର୍ଥ — ଯେଉଁ ମାର୍ଗ ମହାଜନ (ଜ୍ଞାନୀ, ସଦାଚାରୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ) ଅନୁସରଣ କରିଛନ୍ତି, ତାହା ହିଁ ଠିକ୍ ପଥ। ଯେହେତୁ ତର୍କ ଅସ୍ଥିର, ବେଦ ବିଭିନ୍ନ ଓ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଗୋପନ — ତେଣୁ ସନ୍ଦେହ ବେଳେ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଆଚରଣ ଓ ଆଦର୍ଶକୁ ପ୍ରମାଣ ମାନି ଚାଲିବା ଉଚିତ।

୫(स्वमतम्) क्रोधः लोभश्च कथं मनुष्यस्य शत्रू व्याधी च? तव मतम्।

ମୋ ମତରେ — କ୍ରୋଧ ବୁଦ୍ଧି ନଷ୍ଟ କରେ, ସମ୍ପର୍କ ଭାଙ୍ଗେ ଓ ଅନର୍ଥ ଘଟାଏ, ତେଣୁ ତାହା ‘ଦୁର୍ଜୟ ଶତ୍ରୁ’। ଲୋଭର କେବେ ଅନ୍ତ ନାହିଁ — ଯେତେ ମିଳେ ତତେ ଅଧିକ ଚାହେଁ, ତେଣୁ ତାହା ‘ଅନନ୍ତ (ଦୁରାରୋଗ୍ୟ) ବ୍ୟାଧି’। ଏ ଦୁଇଟିକୁ ସଂଯମ, ସନ୍ତୋଷ ଓ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଜୟ କରାଯାଇପାରେ।