स्वामी विवेकानन्दः

महामानवाः दिव्यपुरुषाः। ते अमरधाम्नः पृथिवीम् अवतरन्ति। मानवजातेःधर्मस्य विश्वसमुदायस्य च कल्याणार्थं स्वल्पावधिजीवनकालेते महत् कार्यं साधयन्ति पुनरमरधाम प्रत्यागच्छन्ति च। ज्योतिःपुरुषः सार्थकनामा स्वामी विवेकानन्दः युगाकाशे उज्ज्वलज्योतिष्करूपेण नितरां विभाति। नैराश्यान्धकाराच्छन्ने नभसि यूनां कृतेऽद्यापि स उत्साहोद्दीपनालोकं विकिरति। कालजयिनीभिः समीचीनवाणीभिः लोकान् उद्बोधयति। संसारसागरे जीवनपोतं वाहयतः जनान् कूलमानेतुं दिशः निर्दिशति। योगजन्मनस्तस्य अमृता वाणी धरापृष्ठम् अद्यावधि चिरस्रोताः गङ्गेव चिरं पवित्रीकरोति।

"कोलकाता" इति नगरे कुलीने परिवारे शुभे क्षणे १२, जानुयारी, १८६३ मिते दिवसे अस्य महापुरुषस्य जन्म। रत्नगर्भा "भुवनेश्वरीदेवी" स्वभावसरलः "विश्वनाथदत्तः" चास्य मातापितरौ। विवेकानन्दस्य बाल्यनाम नरेन्द्रनाथस्तस्य माता स्नेहेन "विलु" इति नाम्ना तम् आहूतवती।

माता तम् उक्तवती – "पुत्र! आजीवनं पवित्रो भव। आत्मसम्मानं रक्ष, अन्यस्य च सम्मानहानिं मा कुरु" इति।

मातुरुपदेशं स स्वजीवने आचरितवान्। बाल्यात् सः ज्ञानपिपासुः ईश्वरविश्वासी ईश्वरजिज्ञासुश्चासीत्। ईश्वरानुसन्धाने व्याकुलोऽसौ रामकृष्णपरमहंसं निकषा गत्वा पृष्टवान् –

"श्रीमन् महाशय! भवान् भगवन्तं दृष्टवानस्ति"?

"हम्, दृष्टवानस्मि, यथा त्वां पश्यामि" इति उत्तरं रामकृष्णेन प्रदत्तम्। अनेन उत्तरेणैव रामकृष्णपरमहंसे तस्य पूर्णविश्वासो जातः। अथ तमेव गुरुरूपेण स्वीकृतवान्। गुरुणा सोऽपि शिष्यरूपेण स्वीकृतः। योग्यगुरोः योग्यशिष्यस्य च संयोगः दैवनिर्दिष्टः। विश्वस्य आध्यात्मिकक्षेत्रे महती परम्परा प्रतिष्ठिता। सत्यमिदम्, अयं शुभमुहूर्तः विश्वकल्याणार्थ चिरादेव प्रतीक्षितः।

आध्यात्मिकज्ञानवृद्धये स प्राच्यपाश्चात्यदर्शनशास्त्राणि अधीतवान्। अतीव मेधाविनस्तस्य स्मृतिः नितरां प्रखरा आसीत्। सकृदेव पठनेन श्रवणेन वा स स्मृतिपटले चिराय सर्वं निधातुं शक्नोति स्म।

तस्य गभीरस्वरः श्रोतॄणां हृदयानि स्पृशति स्म। ११, सेप्टेम्बर, १८९३ मिते दिवसे आमेरिकास्थिते चिकागोनगरे विश्वधर्मसम्मेलने अंशग्रहणं कृत्वा स यदा भाषणप्रारम्भे श्रोतॄन् सम्बोधितवान् – "हे मम आमेरिकादेशस्था भ्रातरः भगिन्यश्च" तदा करतालैः सम्मेलनस्थानं प्रकम्पितमासीत्। "वसुधैव कुटुम्बकम्" इति विषयमनुसृत्य भाषणं प्रदाय सकलान् चमत्कृतवान्। न केवलं सनातनधर्मस्य अपि तु मानवधर्मस्य प्रसाराय विभिन्नस्थानेषु समुचितभाषणं दत्त्वा स विश्वविश्रुतो बभूव।

दरिद्राणां कृते तस्य हृदयं विगलितमासीत्। तेषां साहाय्यार्थं लोकानुद्बोधयति स्म। सन्न्यासी अपि स स्वजनन्याः दुःखानि निवारयितुं सततमचेष्टत। आजीवनं तामपि स्मरति स्म। स कथयति –

"यः मातरं यथार्थं पूजयति, सः अवश्यम् उत्तमो मानवो भविष्यति। प्रतिकूलावस्थासु आत्मनः प्रकाशः विकासश्चेति द्वयं नाम सफलं जीवनम्।" इति

स यथा वदति, तथा स्वजीवने आचरति।

कोलकाताया वेलुरग्रामे गुरोः रामकृष्णस्य नाम्ना मठं संस्थाप्य सनातनधर्मस्य मौलिकतत्त्वस्य प्रचारेण सह स दरिद्राणां सेवामारभत। रामकृष्णमिशन्माध्यमेन उद्बुद्धैः युवकैः सम्प्रति विश्वस्य अनेकत्र सेवा क्रियते।

०४, जुलाई, १९०२ मिते दिवसे स इहलीलां समाप्य दिव्यधाम गतवान्। प्रायशः ईश्वरस्य पुत्राः न खलु दीर्घजीविनः। ते सुतरां स्वल्पजीवनेन संसारस्य प्रभूतम् उपकारं कुर्वन्ति। योगजन्मा कालजयी स महापुरुषः अद्यापि विश्वं ज्ञानालोकैरुद्भासयति। तस्य स्वप्नस्य अमरवाण्याः च सफलः प्रयोगः तं प्रति यथार्थसम्मानः भविष्यति।