बलीयसी केवलमीश्वरेच्छा

उत्कलेषु सूर्यवंशशासनस्य प्रतिष्ठाता आसीत् गजपतिः कपिलेन्द्रदेवः। तस्य पुत्रः पुरुषोत्तमदेवः काञ्चीविजयं कृतवान्। तस्य पुत्रः आसीत् गजपतिः प्रतापरुद्रदेवः। सूर्यवंशप्रशासकाः विशालसैन्यबलैः देशमुत्तरेण गङ्गातः दक्षिणेन गोदावरीं यावत् सुविस्तृतं भूखण्डं विजित्य विरलगौरवस्य अधिकारिणः बभूवुः। तेषां राजकीयोपाधिः एवंभूत आसीत्, यथा "गजपतिः गौडेश्वर-नवकोटिकर्णाटोत्कलवर्गेश्वरः वीराधिवीरवरः प्रतापी महाराजः" इति।

ख्रीष्टीयषोडशशतकस्य प्रारम्भभागे आन्ध्रराज्ये कृष्णदेवरायः नरपतिरासीत्। तस्मिन् समये उत्कलगजपतिः प्रतापरुद्रदेवः आसीत्। तेन सह कृष्णदेवरायस्य युद्धमभवत्। युद्धादनन्तरं गजपतिप्रतापरुद्रदेवेन कृष्णदेवरायस्य सन्धिः सञ्जातः। प्रतापरुद्रस्य कन्या जगन्मोहिनी अतीव सुन्दरी आसीत्। गजपतिः प्रतापरुद्रः कृष्णदेवेन सह स्वकन्याया जगन्मोहिन्याः विवाहं सम्पाद्य प्रभूतानि धनानि तस्मै समर्पितवान्। जगन्मोहिन्या समं कृष्णदेवरायः स्वदेशम् अगच्छत्।

एकदा जगन्मोहिन्या सह वार्त्तालापसमये कृष्णदेवरायः तस्याः कटिप्रदेशे चक्राकारं खड्गम् आलोक्य भयभीतोऽभवत्। वस्तुतः सा तस्याः मेखला आसीत्। उत्कलपरम्परानुसारेण खड्गरूपां मेखलां क्षत्रियराजकुमारी विपत्काले आत्मरक्षार्थं व्यवहरति स्म। रहस्यमिदं कृष्णदेवो न अजानात्। सोऽमन्यत यत् पितृपराजयात् प्रतिशोधपरायणा उत्कलकुमारी कदाचित् तस्य हत्यां करिष्यति इति।

जगन्मोहिनी तस्मै सत्यं न्यवेदयत्। परन्तु स तस्याः वचने विश्वासं न अकरोत्। ततोऽसौ जगन्मोहिन्याः निर्वासनार्थम् आदिष्टवान्।

राज्ञः आदेशानुसारं निर्वासिता जगन्मोहिनी आन्ध्रप्रदेशस्य घनारण्यसङ्कुले सप्तगिरिवेष्टिते चन्द्रगिरिप्रदेशे एकाकिनी न्यवसत्। राजकन्या संस्कृतकाव्यरचनायां संगीतविद्यायां च निपुणा आसीत्। जगन्मोहिनी स्वदुर्भाग्यस्य कारणम् ईश्वरेच्छा इति अवधार्य चित्तप्रशान्तये काव्यं रचयामास। यथा –

भ्रमन् वनान्ते नवमञ्जरीषु
न षट्पदो गन्धफलीमजिघ्रत्।
नासौ न रम्या न च किं स रन्ता
गरीयसी केवलमीश्वरेच्छा॥

पद्यमिदं सकरुणं सुललितञ्च वीणावादेन सह गायन्ती सा वनवासिभिः विलोकिता। वनवासिनः तस्याः परिचयं ज्ञात्वा तस्यां महतीं श्रद्धां समवेदनाञ्च प्रदर्शयामासुः। तस्याश्चित्तप्रसादनाय वनवासिनस्तां वेङ्कटेश्वरं दर्शयितुं नीतवन्तः। तत्र जगन्मोहिनी माधवस्य रूपं दृष्ट्वा नीलमाधवरूपिणः श्रीजगन्नाथस्य स्मरणं कृत्वा भावविह्वला जाता। ततः आरभ्य भक्त्या प्रतिदिनं सा पर्वतशिखरमागत्य तस्य अर्चनां कृत्वा महान्तं सन्तोषमवाप।

अथैकदा भूपतिः कृष्णदेवः मृगयानिमित्तं तत्प्रदेशम् आगतः। वनवासिनस्तस्य भव्यं स्वागतं कृतवन्तः। कथाप्रसङ्गेन संगीतनिपुणायाः जगन्मोहिन्याः विषये श्रुत्वा, तस्याः निलयं गत्वा तां द्रष्टुमैच्छत्। तत्रागत्य स्वीयां कनिष्ठां राज्ञीं जगन्मोहिनीं तदवस्थायां दृष्ट्वा सर्वं विदितवान्। तस्याः स्वरचितां संस्कृतकवितां श्रुत्वा च विस्मितः। अकारणं तां प्रति सः अन्यायम् आचरितवान् इति अवगम्य अतीव दुःखितोऽभवत्। पश्चात्तापं गतः सः अपि तां क्षमां सम्प्रार्थितवान्। पूर्णमर्यादया पुनः स्वकीयं राजप्रासादं प्रापयितुं तस्यै न्यवेदयत्।

तदुद्यममनादृत्य जगन्मोहिनी तमवादीत् – "भवान् (कृष्णदेवः) तदा मम पतिरासीत्। सम्प्रति तु भगवान् वेङ्कटेशः माधवः मम पतिरेव। तं जगत्पतिं विहाय नाहं कुत्रापि स्थास्यामि।" परस्मिन् दिवसे कृष्णदेवस्य प्रार्थनया सा तं देवस्थानं नीत्वा वेङ्कटेशं प्रादर्शयत्। मुग्धचकितः राजा अपश्यत् यत् सप्तगिरिषु चन्द्रगिरिः अन्यतमः। तत्र माधवरूपः भगवान् वेङ्कटेश्वरः वनवासिभिः पूजितः आसीत्। राजा वेङ्कटेश्वरस्य दर्शनेन कृतकृत्यः अभवत्।

ततः राजा जगन्मोहिन्यै अकथयत्- यदि भवती मम प्रासादं नागच्छति, तदस्तु। परन्तु तव कृते किमहं करिष्यामीति स्वेच्छया कथयतु। कृष्णप्राणा सा उक्तवती – राजन्! मम विवाहकाले मत्पिता बहु सुवर्णादिकं दत्तवान्। तत्सर्वं तव राजकोषे स्यात्। भवान् पर्याप्तं सुवर्णं प्रदाय प्रभोः कृते एकं भव्यं मन्दिरं निर्माय तत् काञ्चनेन आच्छादयतु इति। राजा तथास्तु इत्यवोचत्। तदाज्ञया अविलम्बं यत् प्रार्थितं तत्सम्पादितम्। मन्दिरमपि सुवर्णेन मण्डितं कृतम्। तदेव मन्दिरं क्रमशः तिरुपतिवेङ्कटेशमन्दिरनाम्ना विश्वप्रसिद्धं जातम्। एतद्विषयस्य स्मृतिरक्षार्थं वेङ्कटेशमन्दिरस्य मुख्यद्वारे उत्कलराजकन्यकायाः जगन्मोहिन्याः प्रतिमूर्तिं राजा कृष्णदेवरायः स्थापितवान्। सा सम्प्रत्यपि सर्वैरवलोक्यते।