जन्मवर्वरकथा

आसीत् कौशाम्बी नाम नगरी। तत्र देवधरनामा गणकः प्रतिवसति स्म। तस्य शान्तिधरो नाम पुत्रो बभूव। स च जन्मवर्वरः पित्रा गुणिना प्रयत्नेन पाठ्यमानः पदार्थं नाधिगच्छति।

तथापि लोकद्वयप्रत्याशाङ्कुरः सकलमनोरथस्थानम् एक एव तस्य पुत्रः। स्नेहाधिक्यात् स तं यत्नेन पाठयति स्म। ततो महता समयेन महता च पितुः श्रमेण स शुकवदभ्यस्तशास्त्रः अभवत्।

तमधिगतशास्त्रं कृत्वा गणकश्चिन्तितवान्। "यदेनं राज्ञः परिचितगुणं करोमि।" ततः स गणको राज्ञः समीपं तं पुत्रं नीतवान्।

तं पुरोवर्त्तिनं दृष्ट्वा राजोवाच – "अरे देवधर गणक! किमधीतम् अनेन पुत्रेण?" गणक उवाच – "देव! गणकशास्त्रम् अधीतम् अनेन। प्रश्नस्योत्तरं च जानाति। ततोऽद्य देवेन पृष्टो यदि प्रश्नस्योत्तरं विज्ञास्यति तदध्ययनफलं प्राप्स्यति।"

तदनन्तरं सकौतुको राजा सुवर्णाङ्गुलीयकम् एकं मुष्टौ कृत्वा तमुवाच – "अये गणककुमार! जानीहि तावत् किं वस्तु मम मुष्टौ वर्त्तते इति?" ततो गणकपुत्रः कठिनीमादाय शास्त्रानुसारेण गणयति स्म। गणनया च विदित्वा अब्रवीत् – "देव! न जीवो न मूलं, किन्तु धातुरूपं वस्तु देवस्य मुष्टौ तिष्ठति।"

राजोवाच - "त्रुटिशून्यगणना।" गणकपुत्रः पुनरुवाच - "मण्डलाकृति वस्तु वर्त्तते।" राजोवाच - "समुचितं वचनम्।" गणकपुत्रः पुनरवदत् - "गुरुद्रव्यं, मध्ये शून्यं च भवति।" राजोवाच - "साधु गणककुमार साधु! भद्रं जानासि, कथय, कथय।"

ततः राजप्रशंसया जातरभसः पुलकितबाहुमूलः सः त्वरितं कथयामीति गणनामपहाय स्वतर्केण कथितवान्- "देव! पाषाणनिर्मितं छिद्रयुक्तं चक्रमेकं विद्यते देवस्य मुष्टिगर्भे।"

राजा विहस्य उवाच - "अये गणक! तव पुत्रः शास्त्रकृताभ्यासोऽस्ति, किन्तु अबुद्धिः। यावद्दूरं शास्त्रानुसारिण्या गणनया कथितं तावत् समुचितम् एव। अन्यच्च स्वकीयतर्केण यदुक्तं तत्र विसंवादो जातः। किमधिकम्? अरे मूर्ख गणकपुत्र! त्वं न जानास्येव महत् एतादृशं विशालं पाषाणचक्रं मनुष्यमुष्टिगर्भे न सम्भवति। तत् कथम् असंगतः एवायं तर्कस्तव चेतसि आयातः। तस्मादवश्यं बुद्धिहीनोऽसि।" इत्यभिधाय राजा तस्मै किञ्चिद्वस्तु दत्त्वा तमाज्ञप्तवान्–

गुरुं निषेवन्नपि जीवनाय
भ्रमन् धरित्र्यामपि यावदम्बुधि।
अधीत्य शास्त्राण्यपि चिन्तयन् मुहु-
र्धिया विहीनो न हि याति धन्यताम्॥ (पुरुषपरीक्षा)