बककुलीरककथा

अस्ति कस्मिंश्चित् वनप्रदेशे नानाजलचरयुक्तं महत् सरः। तत्र च कृताश्रयः कश्चित् बको वृद्धभावमुपागतो मत्स्यान् व्यापादयितुमसमर्थः। ततश्च क्षुत्क्षामकण्ठः सरस्तीरे उपविष्टः अश्रुप्रवाहैः धरातलमभिषिञ्चन् रुरोद।

अथ कश्चित् कुलीरको बहुजलचरसमेतः समेत्य तस्य दुःखेन दुःखितः सादरम् इदमूचे - "माम! किमद्य त्वया नाहारवृत्तिः अनुष्ठीयते? केवलमश्रुपूर्णनेत्राभ्यां सनिःश्वासेन स्थीयते?" बक आह - "वत्स! सत्यमुपलक्षितं भवता। मया हि मत्स्यादनं प्रति परमवैराग्येण सांप्रतं प्रायोपवेशनं कृतम्। तेनाहं समीपगतानपि मत्स्यान् न भक्षयामि।"

कुलीरकस्तत् श्रुत्वा प्राह - "माम! किं तद्वैराग्यकारणम्?" स आह – "वत्स! अहमस्मिन् सरसि जातो वृद्धिं गतश्च। तत् मयैतत् श्रुतं यद् द्वादशवार्षिकी अनावृष्टिः सम्पद्यते।" कुलीरक आह – "कस्मात् श्रुतम्?" बक आह – "दैवज्ञमुखात्। तदेतत् सरः स्वल्पतोयं वर्त्तते। शीघ्रं शुष्कतां यास्यति। अस्मिन् शुष्के यैः सहाहं वृद्धिं गतः सदैव क्रीडितश्च, ते सर्वे तोयाभावात् नाशं यास्यन्ति। तत्तेषां वियोगं द्रष्टुमसमर्थः। तेनैतत् प्रायोपवेशनं कृतम्। अपि च साम्प्रतं सर्वेषां स्वल्पजलाशयानां जलचरा गुरुजलाशयेषु स्वस्वजनैः नीयन्ते। अत्र पुनः सरसि ये जलचरास्ते निश्चिन्ताः सन्ति।"

ततः कुलीरकःतदाकर्ण्य अन्येषां जलचराणां तत्तस्य वचनं निवेदयामास। अथ ते सर्वे भयत्रस्तमनसो मत्स्यकच्छपप्रभृतयो बकमभ्युपेत्य पप्रच्छुः – "माम! अस्ति कश्चिदुपायो येनास्माकं रक्षा भविष्यति?" बक आह – "अस्त्यस्य जलाशयस्य नातिदूरे प्रभूतजलपूर्णं सरः। तत् यदि मम पृष्ठं कश्चिदारोहति तदहं तं तत्र नयामि।"

अथ सर्वे जलचराः तत्र विश्वासमापन्नाः तात, मातुल, भ्रात इति ब्रुवाणाः 'अहं पूर्वमहं पूर्वम्' इति समन्तात् परिवृताः। सोऽपि दुष्टाशयः क्रमेण तान् पृष्ठे आरोप्य जलाशयस्य नातिदूरे शिलायामाक्षिप्य स्वेच्छया अभक्षयत्। ततो भूयोऽपि जलाशयं समासाद्य जलचराणां मिथ्यावार्त्तया मनांसि रञ्जयन् नित्यमेव आहारवृत्तिमकरोत्।

अन्यस्मिन् दिने कुलीरकेणोक्तम् – "माम! मया सह ते प्रथमः स्नेहसंभाषः संजातः। तत् किं मां परित्यज्य अन्यान् नयसि? तस्मादद्य मे प्राणत्राणं कुरु।" तदाकर्ण्य सोऽपि दुष्टाशयः चिन्तितवान्, "निर्विण्णोऽहं मत्स्यादनेन। तदद्य एनं कुलीरकं व्यञ्जनस्थाने करोमि।" एवं विचिन्त्य तं पृष्ठे समारोप्य तां वध्यशिलामुद्दिश्य प्रस्थितः।

कुलीरकोऽपि दूरादेव अस्थिपर्वतमवलोक्य मत्स्यास्थीनि इति परिज्ञाय तमपृच्छत् – "माम! कियद्दूरे स जलाशयः? मदीयभारेणातिश्रान्तः त्वम्। तत् कथय।" सोऽपि मन्दधीः जलचरोऽयमिति मत्वा स्थले न प्रभवति इति सस्मितम् इदमाह, "कुलीरक! कुतोऽन्यः जलाशयः। मम प्राणयात्रेयम्। तस्मात् स्मर्यतामभीष्टदेवता। त्वामपि अस्यां शिलायां निक्षिप्य भक्षयिष्यामि।"

एतच्छ्रुत्वा कुलीरकेण स्ववदनदंशद्वयेन मृदुग्रीवायां पापाशयो बको गृहीतो मृतश्च। अथ स तां बकग्रीवां समादाय शनैः शनैः तज्जलाशयम् आससाद। ततः सर्वैरेव जलचरैः पृष्टः – "भोः कुलीरक! किं निवृत्तस्त्वम्? स मातुलोऽपि नायातः। तत् किं चिरयति? वयं सर्वे सोत्सुकाः तिष्ठामः।" एवं तैरभिहिते कुलीरकोऽपि विहस्योवाच – "मूर्खाः! सर्वे जलचरास्तेन मिथ्यावादिना वञ्चयित्वा नातिदूरे शिलातले प्रक्षिप्य भक्षिताः। तत् मया आयुःशेषतया तस्य विश्वासघातकस्य अभिप्रायं ज्ञात्वा ग्रीवेयम् आनीता। तदलं संभ्रमेण। अधुना सर्वजलचराणां क्षेमं भविष्यति।" (पञ्चतन्त्रम्)