Dehi Padapallavam Udaram · ଦେହି ପଦପଲ୍ଲବମୁଦାରମ୍ (ଏକାଙ୍କିକା)
ସଂସ୍କୃତ (संस्कृतसाहित्यमञ्जरी) · ଓଡ଼ିଶା ବୋର୍ଡ ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ · ଏକାଙ୍କିକାଭାଗ ଦ୍ୱିତୀୟ ପାଠ · ଟିପ୍ପଣୀ + ଅଭ୍ୟାସ + ୨୫ Quiz
📖 ପାଠ ପରିଚୟ: କବିମାନଙ୍କ ମୁକୁଟର ହୀରା ସଦୃଶ ଭକ୍ତକବି ଜୟଦେବ ଉତ୍କଳ (ଓଡ଼ିଶା)ର ପ୍ରାଚୀ ନଦୀ ତୀରେ କେନ୍ଦୁବିଲ୍ୱ ଗ୍ରାମରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ସେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଭକ୍ତିରସ-ପୂର୍ଣ୍ଣ ‘ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ’ କାବ୍ୟ ରଚନା କଲେ — ଯାହା ଶ୍ରୀରାଧା-ମାଧବଙ୍କ ଦିବ୍ୟଲୀଳା ଉପରେ, ଦ୍ୱାଦଶ ସର୍ଗରେ, ଅଷ୍ଟପଦୀ ପ୍ରବନ୍ଧଗୀତ ଓ ରାଗ-ତାଳ ନିର୍ଦେଶ ସହିତ। ଏହି ‘ଦେହି ପଦପଲ୍ଲବମୁଦାରମ୍’ ଏକାଙ୍କିକା ସେହି ଗୀତଗୋବିନ୍ଦକୁ ଆଧାର କରି ରଚିତ — ଯେଉଁଠି ଜୟଦେବ ଶ୍ରୀରାଧାଙ୍କ ‘ମାନଭଞ୍ଜନ’ ପଦ ଲେଖିବାକୁ ଦ୍ୱିଧାଗ୍ରସ୍ତ ଥିବା ବେଳେ ସ୍ୱୟଂ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଜୟଦେବଙ୍କ ବେଶ ଧରି ଆସି ପଦ ଲେଖି ଦିଅନ୍ତି।
(ପ୍ରଥମଦୃଶ୍ୟମ୍ — ଜୟଦେବଙ୍କ କୁଟୀର; ଜୟଦେବ ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ ଲେଖୁଛନ୍ତି, ଦ୍ୱାରଦେଶରେ ବନ୍ଧୁ ପରାଶର ଡାକୁଛନ୍ତି)
(ଦ୍ୱିତୀୟଦୃଶ୍ୟମ୍ — ଚିନ୍ତିତ ଜୟଦେବ ଆସନରେ ବସିଛନ୍ତି)
(ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଜୟଦେବଙ୍କ ବେଶ ଧରି ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି)
– ସମାପ୍ତମ୍ –
ପ୍ରଥମ ଦୃଶ୍ୟ: ଜୟଦେବ ନିଜ କୁଟୀରରେ ଗୀତଗୋବିନ୍ଦର ପଦ ଲେଖୁଥା'ନ୍ତି। ବନ୍ଧୁ ପରାଶର ଦ୍ୱାରରେ ‘ବନ୍ଧୁ! ଜୟଦେବ!’ ବୋଲି ଡାକନ୍ତି। ଜୟଦେବ ଉଠି ସ୍ୱାଗତ କରି ବସାନ୍ତି। ପରାଶର ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହନ୍ତି — “ଜୟ ଜଗନ୍ନାଥ! ତୁମ ଦର୍ଶନରେ ମୁଁ ଆନନ୍ଦିତ। ନୀଳାଚଳ-ମୌଳିମଣ୍ଡନ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଭକ୍ତିରସରେ ତୁମ ସଦୃଶ ଆଉ କେହି ନାହିଁ। ଧନ୍ୟ ତୁମ ପିତା ଭୋଜଦେବ, ଧନ୍ୟା ମାତା ରାମାଦେବୀ।” ଜୟଦେବ ବିନୟରେ କହନ୍ତି — “ଏମିତି କୁହ ନାହିଁ; ମୁଁ ଭକ୍ତି ଜାଣେ ନାହିଁ, କେବଳ ଜଗଜ୍ଜନନୀ ଶ୍ରୀରାଧା ଓ ପରମପିତା ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଲୀଳା ବର୍ଣ୍ଣନା ପାଇଁ ଲେଖନୀ ଚଳାଉଛି।”
ପରାଶର ଗୀତଗୋବିନ୍ଦର ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା କରି ବସନ୍ତ-ବର୍ଣ୍ଣନାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଷ୍ଟପଦୀ “ଲଲିତଲବଙ୍ଗଲତା...” ଗାଆନ୍ତି। ଜୟଦେବ ପତ୍ନୀ ପଦ୍ମାବତୀଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତି। ପଦ୍ମାବତୀ ଆସି ପରାଶରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି। ଜୟଦେବ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ବନ୍ଧୁ ପାଇଁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ଆଣିବାକୁ କହନ୍ତି। ପରାଶର ଓ ଜୟଦେବ ମିଳିତ ଭାବେ “ଚନ୍ଦନଚର୍ଚ୍ଚିତ...” ଗାଆନ୍ତି। ପଦ୍ମାବତୀ ପ୍ରସାଦ (ଜଳପାତ୍ର ସହ) ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି, ଦୁହେଁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ପଦ୍ମାବତୀ କହନ୍ତି — “ଜୟଦେବ କବିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପରାଶର ଗାୟକୋତ୍ତମ।” ପରାଶର ହସି କହନ୍ତି — “ଆଉ ପଦ୍ମାବତୀ ନୃତ୍ୟନିପୁଣା।” ସମସ୍ତେ ହସନ୍ତି, ଓ ପରାଶର ବିଦାୟ ନିଅନ୍ତି।
ଦ୍ୱିତୀୟ ଦୃଶ୍ୟ: ଜୟଦେବ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ବସିଛନ୍ତି। ପଦ୍ମାବତୀ ଦେଖି ପଚାରନ୍ତି — “ଆର୍ଯ୍ୟ! ଆଜି ଆପଣଙ୍କ ମୁଖ-ଚନ୍ଦ୍ର ମଳିନ, ଆଖି ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ କାହିଁକି?” ଜୟଦେବ କହନ୍ତି — “ତୁମେ ଠିକ୍ ଲକ୍ଷ୍ୟ କଲ। ଗୀତଗୋବିନ୍ଦର ଏକ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବିପଦରେ ପଡ଼ିଛି। କିଶୋରୀ ଶ୍ରୀରାଧା କୁଞ୍ଜବନରେ ନାଗରରାଜ (କୃଷ୍ଣ)ଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିର୍ଦୟ ଶ୍ୟାମ ଆସୁ ନାହାଁନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଏକ ସଖୀ ସହ ବନମାଳୀ ରମଣ କଲେ — ଏହା ଜାଣି ବିରହ-ବ୍ୟାକୁଳ କିଶୋରୀ ଅଭିମାନିନୀ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ‘ମାନଭଞ୍ଜନ’ (ଅଭିମାନ ଭଙ୍ଗ) କିପରି ହେବ?”
ପଦ୍ମାବତୀ କହନ୍ତି — “ହେ କବିବର! ଆପଣ ସବୁ ଉପାୟ ଜାଣନ୍ତି।” ଜୟଦେବ ଉତ୍ତରରେ ‘ବଦସି ଯଦି କିଞ୍ଚିଦପି...’ ଓ ‘ପ୍ରିୟେ ଚାରୁଶୀଲେ! ମୁଞ୍ଚ ମୟି ମାନମ୍...’ ଗାଆନ୍ତି। ତା'ପରେ କହନ୍ତି — “ମୋ ଅସଲ ଚିନ୍ତା ଏହି — ମାନଭଞ୍ଜନ ପାଇଁ ଶ୍ରୀନାରାୟଣଙ୍କୁ କିଶୋରୀଙ୍କ ଚରଣରେ କିପରି ପକାଇବି? (ଅର୍ଥାତ୍ ଭଗବାନ ରାଧାଙ୍କ ପାଦ ଧରିବେ — ଏ କଥା ଲେଖିବା ମର୍ଯ୍ୟାଦା-ଲଙ୍ଘନ ହୋଇପାରେ)।” ପଦ୍ମାବତୀ କହନ୍ତି — “ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଶରଣ ନିଅନ୍ତୁ, ସେ ହିଁ ସମାଧାନ ଦେବେ।” ଜୟଦେବ ତାଳପତ୍ର ଓ ଲେଖନୀ ଘରର ଚାଳରେ ରଖି, “ହେ କୃଷ୍ଣ! ମାର୍ଗ ଦେଖାଅ” କହି ସମୁଦ୍ର-ସ୍ନାନକୁ ବାହାରିଯାଆନ୍ତି।
ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା: ସେତେବେଳେ ସ୍ୱୟଂ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଜୟଦେବଙ୍କ ବେଶ ଧରି ଆସି ପଦ୍ମାବତୀଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତି — “ସମାଧାନ ହୋଇଗଲା; ମାନଭଞ୍ଜନର ପଦ ମୁଁ ରଚନା କଲି, ପ୍ରଥମେ ଲେଖି ତା'ପରେ ସ୍ନାନକୁ ଯିବି।” ସେ ଚାଳରୁ ତାଳପତ୍ର ଆଣି ପଦ ଲେଖି ରଖନ୍ତି। ପଦ୍ମାବତୀ ଭିତରକୁ ଗଲେ, ‘କୃଷ୍ଣ’ ନିଜର ମୁରଲୀ-ମୟୂରଚନ୍ଦ୍ରିକାଯୁକ୍ତ ଅସଲ ରୂପ ଦେଖାଇ, ହସି ବାହାରିଯାଆନ୍ତି।
ଅସଲ ଜୟଦେବ ସ୍ନାନ ସାରି ଫେରନ୍ତି। ପଦ୍ମାବତୀ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ କହନ୍ତି — “ଆପଣ ତ ଏବେ ଆସି ପଦ ଲେଖି ଗଲେ!” ଜୟଦେବ କହନ୍ତି — “ମୁଁ ବହୁ ଆଗରୁ ଗଲି, ଏବେ ଆସି କିଛି ଲେଖି ନାହିଁ।” ଜୟଦେବ ପତ୍ର ଦେଖି ପଢ଼ନ୍ତି — “ହରଗରଲଖଣ୍ଡନଂ ମମ ଶିରସି ମଣ୍ଡନମ୍, ଦେହି ପଦପଲ୍ଲବମୁଦାରମ୍।” ଭକ୍ତିରେ ଗଦ୍ଗଦ ହୋଇ ବୁଝନ୍ତି — ଲୀଳାପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କ ବେଶ ଧରି ଆସି, ଯେଉଁ ମାନଭଞ୍ଜନ-ପଦ ପାଇଁ ସେ ଚିନ୍ତିତ ଥିଲେ, ତାହା ଲେଖି ଯାଇଛନ୍ତି — ଭଗବାନ ନିଜେ ତାଙ୍କ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିଛନ୍ତି! ପଦ୍ମାବତୀ କହନ୍ତି — “ପରମ କରୁଣାମୟ ପ୍ରଭୁ ଭକ୍ତର ଭାବ ଜାଣନ୍ତି, ଅସାଧ୍ୟ ସାଧନ କରନ୍ତି।” ଦୁହେଁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରଣରେ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି। ନେପଥ୍ୟରେ ଗୀତଗୋବିନ୍ଦର ମଙ୍ଗଳଶ୍ଳୋକ ବାଜେ।
| ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦ | ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ |
|---|---|
| कविमुकुटहीरकः | କବିମାନଙ୍କ ମୁକୁଟର ହୀରା (ଶ୍ରେଷ୍ଠ କବି) |
| केन्दुविल्वग्रामे | କେନ୍ଦୁବିଲ୍ୱ ଗ୍ରାମରେ (ଜୟଦେବଙ୍କ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ) |
| प्राचीतीरे | ପ୍ରାଚୀ ନଦୀ କୂଳରେ |
| निर्यासः | ସାର, ନିର୍ଯ୍ୟାସ |
| सुहृद्वर | ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବନ୍ଧୁ |
| तुलना | ସମାନତା, ତୁଳନା |
| उपविश | ବସ |
| प्रसादम् आनय | ପ୍ରସାଦ ଆଣ |
| तृप्यति | ତୃପ୍ତ ହୁଏ |
| मुखचन्द्रः म्लानः | ମୁଖ-ଚନ୍ଦ୍ର ମଳିନ |
| विषमस्थितौ पतितः | କଠିନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ପଡ଼ିଛି |
| नागरराजम् | ନାଗରରାଜ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ) |
| विरहविधुरा | ବିରହରେ ବ୍ୟାକୁଳ |
| अभिमानवती | ଅଭିମାନିନୀ |
| मानभञ्जनम् | ଅଭିମାନ ଭଙ୍ଗ କରିବା |
| अनुनयप्रकारः | ମନାଇବାର ଉପାୟ |
| तालपत्रम् | ତାଳପତ୍ର (ଲେଖିବା ପାଇଁ) |
| गृहस्य चाले | ଘରର ଚାଳ/ଛାତରେ |
| जयदेववेशं धारयित्वा | ଜୟଦେବଙ୍କ ବେଶ ଧାରଣ କରି |
| समाधानं संजातम् | ସମାଧାନ ହୋଇଗଲା |
| कल्पितम् | ରଚନା କଲି / ଭାବିଲି |
| भक्तिगद्गदस्वरेण | ଭକ୍ତିରେ ଗଦ୍ଗଦ ସ୍ୱରରେ |
| लीलापुरुषोत्तमः | ଲୀଳାପୁରୁଷୋତ୍ତମ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ) |
| मर्यादालङ्घनम् | ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ |
| संशयनिरसनम् | ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବା |
| परमकारुणिकः | ପରମ କରୁଣାମୟ |
| असाध्यसाधनम् | ଅସମ୍ଭବକୁ ସମ୍ଭବ କରିବା |
| प्रणत्यर्घ्यम् | ପ୍ରଣାମ-ଅର୍ଘ୍ୟ |
| नेपथ्यगानम् | ନେପଥ୍ୟ (ପରଦା ପଛ) ଗାନ |
💡 ଉତ୍ସ: ମହାକବି ଜୟଦେବଙ୍କ ‘ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ’ ଆଧାରିତ ଏକାଙ୍କିକା। ବିଷୟ — ଭକ୍ତବତ୍ସଲ ଭଗବାନ ଓ ଜୟଦେବଙ୍କ ଭକ୍ତି।
ମାଗଣା ଟିପ୍ପଣୀ, ନୂଆ ପାଠ ସମାଧାନ, ମଡେଲ ପ୍ରଶ୍ନପତ୍ର ଓ ପରୀକ୍ଷା ଅପଡେଟ୍ — ସିଧା ଆପଣଙ୍କ ଫୋନରେ।
WhatsAppରେ Follow କରନ୍ତୁ →