AllBoardSolutionFREE

शिशुवात्सल्यम्

Shishuvatsalyam · ଶିଶୁବାତ୍ସଲ୍ୟମ୍ (ଏକାଙ୍କିକା)

ସଂସ୍କୃତ (संस्कृतसाहित्यमञ्जरी) · ଓଡ଼ିଶା ବୋର୍ଡ ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ · ଏକାଙ୍କିକାଭାଗ ପ୍ରଥମ ପାଠ · ଟିପ୍ପଣୀ + ଅଭ୍ୟାସ + ୨୫ Quiz

📖 ପାଠ ପରିଚୟ: କବିକୁଳଲଲାଟମୁକୁଟମଣି କାଳିଦାସ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ମହାକବି ରୂପେ ସ୍ୱୀକୃତ। ତାଙ୍କ ରଚିତ କାବ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ଅଭିଜ୍ଞାନଶାକୁନ୍ତଳମ୍’ ନାଟକ ରମ୍ୟତା ହେତୁ ସର୍ବଜନ-ଆଦୃତ। ଏହି ‘ଶିଶୁବାତ୍ସଲ୍ୟମ୍’ ତା'ର ସପ୍ତମ ଅଙ୍କର ଏକ ଦୃଶ୍ୟ (ରୂପକ)। ଏଥିରେ କବି ଶିଶୁ (ସର୍ବଦମନ/ଭରତ)ର ହଠର ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବେ ପିତା (ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ) ସହ ପୁତ୍ରର ମିଳନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ହୃଦୟରେ ‘ବାତ୍ସଲ୍ୟ’ ଜାଗ୍ରତ କରିବାରେ ସାର୍ଥକ ହୋଇଛନ୍ତି।

ମୂଳ ପାଠ (मूलपाठः — ଏକାଙ୍କିକା)

(ततः प्रविशति तपस्विनीभ्यां सह बालः)

बालः —जृम्भस्व सिंह! दन्तान् ते गणयिष्यामि।
प्रथमा —अविनीत! किं नोऽपत्यनिर्विशेषाणि सत्त्वानि पीडयसि? हन्त! वर्द्धते ते संरम्भः। स्थाने खलु ऋषिजनेन ‘सर्वदमन’ इति कृतं ते नामधेयम्।
द्वितीया —एषा खलु केशरिणी त्वां लङ्घयिष्यति यदि एतस्याः पुत्रकं न मुञ्चसि?
बालः —(सस्मितम्) अहो! बलीयः खलु भीतोऽस्मि। (इत्यधरं दर्शयति)
प्रथमा —वत्स! एनं बालमृगेन्द्रं मुञ्च। अपरं ते क्रीडनकं दास्यामि।
बालः —कुत्र, देहि तत्। (इति हस्तं प्रसारयति)
द्वितीया —सुव्रते! न शक्य एष वाङ्मात्रेण विरमयितुम्। गच्छ त्वम्। मदीये उटजे वर्णचित्रितो मृत्तिकामयूरस्तिष्ठति, तम् अस्य उपहर।
प्रथमा —तथा। (इति निष्क्रान्ता)
बालः —अनेनैव तावत् क्रीडिष्यामि। (इति तापसीं विलोक्य हसति)
राजा —स्पृहयामि खलु दुर्ललिताय अस्मै।
तापसी —भवतु! न मामयं गणयति। (पार्श्वमवलोकयति) कोऽत्र ऋषिकुमाराणाम्? (राजानमवलोक्य) भद्रमुख! एहि तावत् मोचय अनेन दुर्मोचहस्तग्रहेण शिशुना बाध्यमानं बालमृगेन्द्रम्।
राजा —(उपगम्य सस्मितम्) अयि भो महर्षिपुत्र! किमित्येवम् आश्रममर्यादाविरुद्धम् आचरसि?
तापसी —भद्रमुख! न खल्वयं ऋषिकुमारः।
राजा —(बालमुपलालयन्) नचेन्मुनिकुमारः अयम्। अथ कोऽस्य गोत्रपरिचयः?
तापसी —पुरुवंशः।
राजा —(आत्मगतम्) कथम् एकान्वयो मम? (प्रकाशम्) न पुनःआत्मगत्या मानुषाणामिदं स्थानं प्राप्तव्यम्।
तापसी —यथा भद्रमुखो भणति। अप्सरःसंबन्धेन एतस्य जननी अत्र देवगुरोस्तपोवने प्रसूता।
राजा —अथ सा तत्रभवती किमाख्यस्य राजर्षेः पत्नी?
तापसी —कस्तस्य धर्मदारपरित्यागिनो नाम संकीर्त्तयितुं चिन्तयिष्यति?
राजा —(स्वगतम्) इयं कथा मामेव लक्षीकरोति। यदि तावदस्य शिशोर्मातरं नामतः पृच्छेयम्। अथवा अनार्यः परदारव्यवहारः।
तापसी —(प्रविश्य मृण्मयूरहस्ता) सर्वदमन! शकुन्तलावण्यं प्रेक्षस्व।
बालः —(सदृष्टिक्षेपम्) कुत्र वा मे अम्बा?
उभे —नामसादृश्येन वञ्चितो मातृवत्सलः।
द्वितीया —वत्स! अस्य मृत्तिकामयूरस्य रम्यत्वं पश्येति भणितोऽसि।
राजा —(आत्मगतम्) किं वा शकुन्तलेत्यस्य मातुराख्या? अथवा सन्ति पुनर्नामधेयसादृश्यानि।
बालः —आर्य्यके, रोचते मह्यमेष भद्रमयूरः। (इति क्रीडनकमादत्ते)
प्रथमा —(विलोक्य सोद्वेगम्) अहो! रक्षाकरण्डकमस्य मणिबन्धे न दृश्यते।
राजा —अलमावेगेन! ननु इदमस्य सिंह-शावकविमर्दात् परिभ्रष्टम्। (इति रक्षाकरण्डकं ग्रहीतुमिच्छति)
उभे —मा खलु! मा खलु! कथं गृहीतमनेन! (इति विस्मयात् उरोनिहितहस्ते परस्परमवलोकयतः)
राजा —किमर्थं प्रतिषिद्धाः स्मः।
प्रथमा —शृणोतु महाराजः। एषा अपराजिता नामौषधिः अस्य जातकर्मसमये भगवता मारीचेन दत्ता। एतां किल मातापितरौ आत्मानं च वर्जयित्वा अपरो भूमिपतितां न गृह्णाति।
राजा —अथ गृह्णाति?
प्रथमा —ततस्तं सर्पो भूत्वा दशति।
राजा —भवतीभ्यां कदाचिदस्याः प्रत्यक्षीकृता विक्रिया?
उभे —अनेकशः।
राजा —(सहर्षम् आत्मगतम्) कथमिव सम्पूर्णमपि मे मनोरथं नाभिनन्दामि? (इति बालं परिष्वजते)
द्वितीया —सुव्रते! एहि, इमं वृत्तान्तं नियमव्यापृतायै शकुन्तलायै निवेदयावः। (इति निष्क्रान्ते)
बालः —मुञ्च माम्, अम्बायाः सकाशं गमिष्यामि।
राजा —पुत्रक! मया सहैव मातरम् अभिनन्दिष्यसि। (अभिज्ञानशाकुन्तलम्)

ଓଡ଼ିଆ ଅନୁବାଦ (କଥାସାର)

(ଦୁଇ ତପସ୍ୱିନୀଙ୍କ ସହ ବାଳକ ପ୍ରବେଶ କରେ।) ବାଳକ ଏକ ସିଂହଶିଶୁକୁ ଧରି କହୁଥାଏ — “ହେ ସିଂହ! ମୁଖ ଖୋଲ, ମୁଁ ତୋ ଦାନ୍ତ ଗଣିବି।” ପ୍ରଥମା ତପସ୍ୱିନୀ କହିଲା — “ଅମାନିଆ! ନିଜ ସନ୍ତାନ ଭଳି ଜୀବଙ୍କୁ କାହିଁକି ପୀଡ଼ା ଦେଉଛୁ? ତୋ ଉଦ୍ଧତ୍ୟ ବଢ଼ୁଛି; ଠିକ୍ ଭାବେ ଋଷିମାନେ ତୋ ନାମ ‘ସର୍ବଦମନ’ (ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦମନ କରିବା ବାଲା) ରଖିଛନ୍ତି।”

ଦ୍ୱିତୀୟା କହିଲା — “ଯଦି ଏ ସିଂହୀର ଛୁଆକୁ ନ ଛାଡ଼ିବୁ, ତେବେ ଏ ସିଂହୀ ତୋତେ ଆକ୍ରମଣ କରିବ।” ବାଳକ ହସି କହିଲା — “ଓହୋ! ବଡ଼ ଡରିଗଲି!” (ଓଠ ଦେଖାଇ ଥଟ୍ଟା କରେ)। ପ୍ରଥମା — “ବତ୍ସ! ଏ ସିଂହଛୁଆକୁ ଛାଡ଼, ତୋତେ ଅନ୍ୟ ଖେଳଣା ଦେବି।” ବାଳକ — “କାହିଁ, ଦେ।” (ହାତ ବଢ଼ାଏ)। ଦ୍ୱିତୀୟା ପ୍ରଥମାକୁ କହିଲା — “ଏ କେବଳ କଥାରେ ରହିବ ନାହିଁ। ତୁମେ ଯାଅ, ମୋ କୁଟୀରରେ ରଙ୍ଗ କରା ମାଟି-ମୟୂର ଅଛି, ତାହା ଆଣି ଦିଅ।” ପ୍ରଥମା ‘ଠିକ୍’ ବୋଲି ବାହାରିଗଲା।

(ପାଖରେ ଥିବା ରାଜା ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ ଏ ଦେଖି ମନେ ମନେ କହିଲେ —) “ଏହି ଅଟଳ ଜିଦ୍‌ବାଲା ଶିଶୁ ପ୍ରତି ମୋର ସ୍ନେହ (ସ୍ପୃହା) ଜାଗୁଛି।” ତପସ୍ୱିନୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲା — “ହେ ଭଦ୍ରମୁଖ! ଆସ, ଏ ଅଟଳ ହାତରେ ଧରି ଥିବା ଶିଶୁଠାରୁ ସିଂହଛୁଆକୁ ଛୁଡ଼ାଅ।” ରାଜା (ହସି) — “ହେ ମହର୍ଷିପୁତ୍ର! କାହିଁକି ଏମିତି ଆଶ୍ରମ-ମର୍ଯ୍ୟାଦା ବିରୁଦ୍ଧ କାମ କରୁଛ?” ତପସ୍ୱିନୀ — “ଏ ଋଷିକୁମାର ନୁହେଁ।” ରାଜା (ବାଳକକୁ ଆଉଁଛି) — “ଯଦି ମୁନିକୁମାର ନୁହେଁ, ତେବେ ଏର ଗୋତ୍ର କ'ଣ?” ତପସ୍ୱିନୀ — “ପୁରୁବଂଶ।”

ରାଜା (ମନେ ମନେ) — “କ'ଣ ଏ ମୋ ବଂଶର? (ପ୍ରକାଶ୍ୟରେ) ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଏ ସ୍ଥାନ ମନଇଚ୍ଛା ପାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।” ତପସ୍ୱିନୀ — “ଅପ୍ସରା-ସମ୍ବନ୍ଧରୁ ଏର ମାତା ଏ ଦେବଗୁରୁ (କଶ୍ୟପ)ଙ୍କ ତପୋବନରେ ଏକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।” ରାଜା — “ତେବେ ସେ କେଉଁ ରାଜର୍ଷିଙ୍କ ପତ୍ନୀ?” ତପସ୍ୱିନୀ — “ଯେ ଧର୍ମପତ୍ନୀକୁ ତ୍ୟାଗ କଲା, ତା'ର ନାମ କିଏ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ?” ରାଜା (ମନେ ମନେ) — “ଏ କଥା ମୋତେ ହିଁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରୁଛି...”

ତପସ୍ୱିନୀ ମାଟି-ମୟୂର ଆଣି — “ସର୍ବଦମନ! ‘ଶକୁନ୍ତ’ (ପକ୍ଷୀ=ମୟୂର)ର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଦେଖ।” ବାଳକ (‘ଶକୁନ୍ତ’ ଶୁଣି, ଚାରିଆଡ଼େ ଚାହିଁ) — “ମୋ ମାଆ (ଶକୁନ୍ତଳା) କାହିଁ?” ଦୁହେଁ — “ନାମର ସାମଞ୍ଜସ୍ୟରେ ଏ ମାତୃ-ବତ୍ସଳ ବାଳକ ଠକି ହୋଇଗଲା।” ବାଳକ ଖେଳଣା (ମୟୂର) ନେଲା। ପ୍ରଥମା (ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୋଇ) — “ଓହୋ! ଏର ହାତ (ମଣିବନ୍ଧ)ରେ ରକ୍ଷା-ତାବିଜ (ରକ୍ଷାକରଣ୍ଡକ) ଦେଖାଯାଉନାହିଁ!” ରାଜା — “ଚିନ୍ତା କର ନାହିଁ, ଏ ତ ସିଂହଛୁଆ ସହ କୁସ୍ତିରେ ଖସି ପଡ଼ିଛି।” (ତାବିଜ ଉଠାଇବାକୁ ଚାହିଁଲେ।)

ଦୁହେଁ (ବିସ୍ମିତ ହୋଇ) — “ନା! ନା! ଏ ତ ଏ ଉଠାଇ ନେଲା!” ରାଜା — “କାହିଁକି ମନା କରୁଛ?” ପ୍ରଥମା — “ଶୁଣନ୍ତୁ! ଏ ‘ଅପରାଜିତା’ ନାମକ ଔଷଧି, ଜାତକର୍ମ ବେଳେ ଭଗବାନ ମାରୀଚ ଦେଇଥିଲେ। ମାତା-ପିତା ଓ ସ୍ୱୟଂ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କେହି ଏ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ତାବିଜ ଉଠାଇ ପାରେ ନାହିଁ; ଉଠାଇଲେ ତାହା ସାପ ହୋଇ ଦଂଶନ କରେ।” ରାଜା — “ତୁମେ କେବେ ଏ ଘଟଣା ଦେଖିଛ?” ଦୁହେଁ — “ଅନେକ ଥର।”

ରାଜା (ଆନନ୍ଦରେ ମନେ ମନେ) — “ତେବେ ମୋ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନୋରଥ ପୂରଣ ହୋଇଥିଲେ ବି ମୁଁ କାହିଁକି ଆନନ୍ଦିତ ହେଉନାହିଁ? (ଅର୍ଥାତ୍ ଏ ମୋ ପୁତ୍ର!)” (ବାଳକକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।) ଦ୍ୱିତୀୟା — “ଚାଲ, ଏ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ବ୍ରତ-ନିୟମ ପାଳୁଥିବା ଶକୁନ୍ତଳାକୁ ଜଣାଇ ଦେବା।” (ଦୁହେଁ ବାହାରିଗଲେ।) ବାଳକ — “ମୋତେ ଛାଡ଼, ମୁଁ ମାଆ ପାଖକୁ ଯିବି।” ରାଜା — “ପୁତ୍ର! ମୋ ସହିତ ହିଁ ମାଆଙ୍କୁ ଅଭିନନ୍ଦନ (ଭେଟ) କରିବୁ।”

ଶବ୍ଦାର୍ଥ (ଟିପ୍ପଣୀ)

ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ
हठस्यଶିଶୁର ଅଟଳପଣିଆ (ଜିଦ୍)
जृम्भस्वହାଇ ମାର (ମୁଖ ଖୋଲ)
अविनीतଅମାନିଆ
अपत्यनिर्विशेषाणिଛୁଆଙ୍କୁ ସମାନ ରୂପେ ଦେଖ (ଯେଉଁ)
संरम्भःଔଦ୍ଧତ୍ୟ (ବଳ/ଉତ୍ସାହ)
नामधेयम्ନାମକରଣ
केशरिणीସିଂହୀ
लङ्घयिष्यतिଆକ୍ରମଣ କରିବ
सस्मितम्ମୁରୁକି ହସି
बालमृगेन्द्रम्ଶିଶୁ ସିଂହ (ସିଂହଛୁଆ)
वाङ्मात्रेणକେବଳ କଥାରେ
विरमयितुम्ନିବୃତ୍ତ କରାଇବାକୁ
उटजे / मृत्तिकामयूरःକୁଟୀରରେ / ମାଟି-ମୟୂର
दुर्मोचहस्तग्रहेणଜବରଦସ୍ତ ହାତରେ ଧରି ରଖିଥିବା
उपलालयन्ସ୍ନେହରେ ଆଉଁଛି
आत्मगतम् / स्वगतम्ମନେ ମନେ (ସ୍ୱଗତ)
धर्मदारपरित्यागिनःଧର୍ମପତ୍ନୀ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଥିବା (ବ୍ୟକ୍ତିର)
अनार्यः परदारव्यवहारःପରସ୍ତ୍ରୀ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା ଆର୍ଯ୍ୟୋଚିତ ନୁହେଁ
शकुन्त / शकुन्तलावण्यम्ପକ୍ଷୀ / ପକ୍ଷୀ (ମୟୂର)ର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ
मातुराख्याମାତାଙ୍କ ନାମ
रक्षाकरण्डकम्ରକ୍ଷା-ତାବିଜ (ଔଷଧିଯୁକ୍ତ ତାବିଜ)
दशति / विक्रियाଦଂଶନ କରେ / ବିସ୍ମୟଜନକ ପରିଣାମ
परिष्वजतेଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି
सकाशम्ନିକଟକୁ

💡 ଉତ୍ସ: କାଳିଦାସଙ୍କ ‘ଅଭିଜ୍ଞାନଶାକୁନ୍ତଳମ୍’ (ସପ୍ତମ ଅଙ୍କ)। ବିଷୟ — ଶିଶୁ-ବାତ୍ସଲ୍ୟ ଓ ପିତା-ପୁତ୍ର ମିଳନ।

📲 ଆମ WhatsApp ଚ୍ୟାନେଲରେ ଯୋଗ ଦିଅନ୍ତୁ

ମାଗଣା ଟିପ୍ପଣୀ, ନୂଆ ପାଠ ସମାଧାନ, ମଡେଲ ପ୍ରଶ୍ନପତ୍ର ଓ ପରୀକ୍ଷା ଅପଡେଟ୍ — ସିଧା ଆପଣଙ୍କ ଫୋନରେ।

WhatsAppରେ Follow କରନ୍ତୁ →