भौतिकं पर्यावरणम्

"परि" "आवरण" इति अनयोःयोगेन "पर्यावरण" शब्दः निष्पन्नः भवति। पृथिवी एकः विचित्रः ग्रहः यत्र विभिन्नरूपेण जीवजगतः विकासः अभवत्। पृथिवीं परितः यत् नैसर्गिकम् आवरणम् अस्ति, तत् पर्यावरणम् उच्यते। सम्प्रति परिवेष इति शब्दः पर्यावरणस्य पर्यायवाचकः। "वेष्टने परिवेषः स्याद् भानोः सविधमण्डले"। अमरकोषे "परिवेष" इति शब्दः उपलब्धः। परिवेषस्तु परिधिः उपसूर्यकमण्डले। परितः विष्यते अनेन इति परिवेषः। परि + विष् (व्याप्तौ) + घञ् = परिवेषः। येन सर्वं व्याप्तं भवति स परिवेषः।

जगत् परितः आवरणं पर्यावरणम्। सृष्टिप्रक्रियायां पञ्च महाभूतानि परस्परं संश्लिष्टानि। सूक्ष्मात् भूतात् स्थूलस्य भूतस्य उत्पत्तिः भवति। आकाशाद् वायुः, वायोः अग्निः, अग्नेः आपः, अद्भ्यः पृथिवी। एवं भौतिकसृष्टिक्रमः। पृथिवी स्थूलतमा यत्र अन्यानि भूतानि संश्लिष्टानि सन्ति। पर्यावरणे एतानि भूतानि गृहीतानि। आकाशः, वायुः, अग्निः, जलम्, पृथिवी च भूतानि। पर्यावरणमध्ये एतेषां ग्रहणं भवति। Ecology, Oecology इति शब्दद्वयं Oiko(s) इति ग्रीक् शब्दतः निष्पन्नम्। यस्यार्थः गृहम्। संस्कृते "ओकस्" शब्दः गृहपर्यायवाचकः। प्राणिजगतः उद्भिज्जगतः च व्यापकं गृहं भवति पर्यावरणम्।

भौतिक-जैविकभेदेन पर्यावरणं द्विविधम्। भौतिकपर्यावरणे पञ्चभूतानां, जैविके वृक्षाणां जीवानां च ग्रहणं भवति। प्राणिनः भूमेः भोजनं, जलाज्जलं, वायुमण्डलात् प्राणवायुं च गृहीत्वा जीवन्ति। भौतिकपर्यावरणस्य सुरक्षया जीवजगत् सुरक्षितं भविष्यति।

🌍 पृथिवी

"पृथिवी-विश्वम्भरा वसुधानी प्रतिष्ठा जगतो निवेशनी" (अथर्ववेदः- XII,16)। पृथिवी अस्माकं माता। पृथिवी जीवजगत्, वृक्षजगत्, रत्नानि, खनिजद्रव्याणि च धारयति। पृथिव्याः संरक्षणेन सर्वे सुरक्षिताः भविष्यन्ति। भूमेः प्रदूषणेन रोगाः जायन्ते। वृक्षाणां वृथा छेदनेन अत्यधिकरासायनिककीटनाशकविषप्रयोगेण च भूमिः प्रदूषिता शक्तिहीना च भवति। भूमिः प्रकृतिः उच्यते। अतः तस्याः संरक्षणेन सर्वं संरक्षितं भवति।

💧 जलम्

जायते अस्मात् इति 'जम्', लीयते अस्मिन् इति 'लम्'। यत्र जीवजगतः उत्पत्तिः लयः च भवतः तद्भवति जलम्। एवम् अर्थस्य जलं प्रतीकं भवति। जलं सर्वत्र आप्नोति व्याप्तं भवति, अतः जलम् आपः इति उच्यते। पृथिव्यां यज्जलं व्याप्तं भवति, सूर्यरश्मिभिः वाष्पीभवनप्रक्रियया तज्जलं मेघे सञ्चितं भवति। वर्षाकाले वृष्ट्या तज्जलम् अन्नम् उद्भावयति। "अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः" इति गीतावचनम्। जले जीवनस्य बीजं सृष्टम्। "अप एव ससर्जादौ तासु बीजमवासृजत्।" (मनुस्मृतिः I.8)। जलं 'रस' उच्यते। पर्वतेभ्यः प्रवहन्तीषु जलधारासु मृत्तिकाधातुखनिजजलवणादिरसाः सञ्चरन्ति। अत्र जीवनस्य धारकं वर्धकं च तत्त्वं निहितमस्ति। शिल्पायनेन वर्ज्यवस्तुत्यागेन जलं प्रदूषितं रोगजनकं च भवति। निर्मलेन जलेन जीवनम् आयुरारोग्यमयं भवति।

🔥 अग्निः

अग्निः तेजोरूपः। अग्नेः दाहिका शक्तिः सर्वमशुद्धं वस्तु नाशयति, पर्यावरणस्य विशुद्धिं च रक्षति। सूर्यः, यज्ञाग्निः, गार्हपत्याग्निः, वनाग्निः, वडवाग्निः इति विविधरूपेण अग्निः शुद्धेः कारणं भवति, वायुमण्डलस्य विषप्रक्रियाम् अग्निः नाशयति, संसारस्य हितं साधयति च।

🌬️ वायुः

"वाति गच्छति गन्धं वहति" इति वायुः। जीवनस्य आधारः वायुः। वायुः विश्वभेषजरूपः। प्राणवायुद्वारा जीवनस्य सञ्चारः भवति। यज्ञे अग्नौ घृतयुक्ताः आहुतयः वायुमण्डलं शुद्धं कुर्वन्ति। वृक्षः वायुमण्डलात् अङ्गाराम्लं गृहीत्वा अङ्गारं सञ्चिनोति, प्राणवायुम् अम्लजानं निःसारयति। वृक्षः स्वपत्रमाध्यमेन रश्मिप्रतिपालनप्रक्रियया (Photosynthesis) खाद्यं प्रस्तौति। वायुसंशोधने वृक्षाणां भूमिका महत्त्वपूर्णा। वृक्षाणां छेदनेन वायुप्रदूषणं वर्धते। वायुमण्डलस्य सुरक्षया जीवनं सुरक्षितं स्यात्।

🌌 आकाशः

"आ समन्तात् कशते प्रकाशते" इति आकाशः। वायुमण्डलस्य शुद्धिनिमित्तं द्युलोकस्य भूलोकस्य च संरक्षणम् आवश्यकम्। आकाशः पिता पृथिवी माता। द्यौः पिता (अथर्ववेदः - VI, 120, 2)। द्युलोकस्य अन्तरिक्षस्य वा प्रदूषणेन ऊर्जास्रोतसः हानिः, भूमेः प्रदूषणेन जीवनं च संकटापन्नं भवति।

एतानि भूतानि समन्वितरूपेण प्राणिनां जीवनं धारयन्ति पोषयन्ति च। एकस्यापि विपर्यये सृष्टेः विनाशः अवश्यम्भावी। विश्वस्य तदावरणस्य पर्यावरणस्य च सुरक्षया सृष्टिरियं नूनं रमणीया भविष्यति। सर्वत्र शान्तिः विराजताम् इति धिया एतेषां सुरक्षानिमित्तं शान्तिमन्त्रः पठ्यते।

ॐ द्यौः शान्तिः, अन्तरिक्षं शान्तिः, पृथिवी शान्तिः, आपः शान्तिः, ओषधयः शान्तिः, वनस्पतयः शान्तिः, विश्वेदेवाः शान्तिः, ब्रह्म शान्तिः, सर्वं शान्तिः, शान्तिरेव शान्तिः, सा मा शान्तिरेधि। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः। (यजुर्वेदः- 36-17)