Chapter 7: The Human Eye & Colourful World

✔ (b) ସମାୟୋଜନ (Power of Accommodation)। ଚକ୍ଷୁ ଲେନ୍ସର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ବଦଳାଇ ବିଭିନ୍ନ ଦୂରତାର ବସ୍ତୁକୁ ମୁକୁରିକା ଉପରେ ଫୋକସ୍ କରିବା କ୍ଷମତାକୁ ସମାୟୋଜନ କ୍ଷମତା କୁହାଯାଏ।

✔ (d) ମୁକୁରିକା (Retina)। ଚକ୍ଷୁ ଲେନ୍ସ ବସ୍ତୁର ବାସ୍ତବ, ଛୋଟ ଓ ଓଲଟା ପ୍ରତିବିମ୍ବ ମୁକୁରିକା (retina) ଉପରେ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ଆଲୋକ ସଂବେଦୀ।

✔ (c) 25 ସେମି। ସ୍ୱାଭାବିକ ଚକ୍ଷୁ ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦର୍ଶନର ସର୍ବନିମ୍ନ ଦୂରତା (Least distance of distinct vision / near point) 25 ସେମି।

✔ (c) ସିଲିଆରୀ ମାଂସପେଶୀ (Ciliary muscles)। ସିଲିଆରୀ ମାଂସପେଶୀ ଚକ୍ଷୁ ଲେନ୍ସର ବକ୍ରତା ବଦଳାଇ ଏହାର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।

ଫୋକସ୍ ଦୂରତା f = 1/P (P ଡାଇଅପ୍ଟରରେ, f ମିଟରରେ)। (i) ସମୀପ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ: P = −5.5 D f = 1/(−5.5) = −0.18 ମି ≈ −18.2 ସେମି (ଅବତଳ ଲେନ୍ସ)। (ii) ଦୂର ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ: P = +1.5 D f = 1/1.5 = +0.67 ମି ≈ +66.7 ସେମି (ଉଭଳ ଲେନ୍ସ)।

25 ସେମି ହେଉଛି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦର୍ଶନର ସର୍ବନିମ୍ନ ଦୂରତା (ନିକଟ ବିନ୍ଦୁ) — ଏହା ସେହି ନିକଟତମ ବିନ୍ଦୁ ଯାହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଖି ସମାୟୋଜନ ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁକୁ ମୁକୁରିକାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଫୋକସ୍ କରିପାରେ। 25 ସେମିରୁ କମ୍ ଦୂରତାରେ ବସ୍ତୁ ରଖିଲେ ସିଲିଆରୀ ମାଂସପେଶୀ ଲେନ୍ସର ବକ୍ରତା ଏତେ ବଢ଼ାଇ ପାରନ୍ତି ନାହିଁ ଯେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ମୁକୁରିକାରେ ବନେ। ତେଣୁ ବସ୍ତୁ ଝାପ୍‌ସା (blur) ଦେଖାଯାଏ।

ଆଖିରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସର୍ବଦା ମୁକୁରିକା (retina) ଉପରେ ବନେ, ଯାହା ଏକ ସ୍ଥିର ଦୂରତାରେ। ବସ୍ତୁ ଦୂର ଗଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଦୂରତା ସମାନ (ମୁକୁରିକାରେ) ରହେ — କାରଣ ଆଖି ଲେନ୍ସର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ବଦଳାଇ (ସମାୟୋଜନ) ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ସର୍ବଦା ମୁକୁରିକାରେ ରଖେ। (ବସ୍ତୁ ଦୂର ଗଲେ ଲେନ୍ସର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ବଢ଼େ।)

ଦୂର-ବିନ୍ଦୁ (Far point): ଯେଉଁ ସର୍ବାଧିକ ଦୂର ବିନ୍ଦୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଖି ବସ୍ତୁକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିପାରେ। ସ୍ୱାଭାବିକ ଆଖି ପାଇଁ ଏହା ଅନନ୍ତ (infinity)। ନିକଟ-ବିନ୍ଦୁ (Near point): ଯେଉଁ ନିକଟତମ ବିନ୍ଦୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଖି ବସ୍ତୁକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିପାରେ। ସ୍ୱାଭାବିକ ଆଖି ପାଇଁ ଏହା 25 ସେମି।

ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ବର୍ଷା ପରେ ବନେ ଯେତେବେଳେ ବାୟୁରେ ଛୋଟ ଜଳବିନ୍ଦୁ (ପାଣିର ବୁନ୍ଦା) ଥାଏ। ଏହି ଜଳବିନ୍ଦୁ ଛୋଟ ପ୍ରିଜିମ ପରି କାମ କରନ୍ତି। ପ୍ରକ୍ରିୟା: 1. ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ଜଳବିନ୍ଦୁରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପ୍ରତିସରଣ (refraction) ହୁଏ — ଧଳା ଆଲୋକ ସାତ ରଙ୍ଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ (ପ୍ରକୀର୍ଣ୍ଣନ)। 2. ଏହି ରଙ୍ଗ ଜଳବିନ୍ଦୁର ଭିତର ପୃଷ୍ଠରେ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ପ୍ରତିଫଳନ (total internal reflection) ହୁଅନ୍ତି। 3. ଜଳବିନ୍ଦୁରୁ ବାହାରିବା ବେଳେ ପୁଣି ପ୍ରତିସରଣ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରତିସରଣ + ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ପ୍ରତିଫଳନ + ପ୍ରକୀର୍ଣ୍ଣନ ଯୋଗୁଁ ଦର୍ଶକକୁ VIBGYORର ସାତ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ — ଏହା ହିଁ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ (ଲାଲ୍ ବାହାରେ, ବାଇଗଣୀ ଭିତରେ)।

ଟିଣ୍ଡଲ୍ ପ୍ରଭାବ (Tyndall Effect): ଯେତେବେଳେ ଆଲୋକ ଏମନ ମାଧ୍ୟମ ଦେଇ ଯାଏ ଯେଉଁଥିରେ ଛୋଟ ଛୋଟ କଣିକା (colloidal particles) ଥାଏ, ତେବେ ଆଲୋକ ଏହି କଣିକା ଦ୍ୱାରା ବିଛୁରିତ (scatter) ହୋଇ ଆଲୋକର ପଥ ଦେଖାଯାଏ — ଏହାକୁ ଟିଣ୍ଡଲ୍ ପ୍ରଭାବ କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ: ଘନ ଜଙ୍ଗଲ (canopy) ମଧ୍ୟ ଦେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣର ପଥ ଦେଖାଯିବା (ଧୁଆଁ/କୁହୁଡ଼ି/ଧୂଳିକଣା ଦ୍ୱାରା scatter ହୋଇ); ଧୁଆଁ ଭରା କୋଠରିରେ ଆଲୋକ ରଶ୍ମିର ପଥ ଦେଖାଯିବା।

(a) ତାରାଗୁଡ଼ିକ କାହିଁକି ଦପ୍‌ଦପ୍ ହୁଏ? → ତାରା ବହୁ ଦୂର ହୋଇ ବିନ୍ଦୁ-ଉତ୍ସ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଏହାର ଆଲୋକ ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତର ଦେଇ ଯିବା ବେଳେ ବାରମ୍ବାର ପ୍ରତିସରିତ ହୁଏ। ବାୟୁ ସ୍ଥିତି ବଦଳିବାରୁ ପ୍ରତିସରଣ ବଦଳେ, ତେଣୁ ଆଲୋକ କେବେ ଅଧିକ କେବେ କମ୍ ଆଖିରେ ପହଞ୍ଚେ — ତାରା ଦପ୍‌ଦପ୍ ଦେଖାଯାଏ। (b) ଗ୍ରହଗୁଡ଼ିକ କାହିଁକି ଦପ୍‌ଦପ୍ ହୁଏ ନାହିଁ? → ଗ୍ରହ ନିକଟରେ ଥାଇ ବିସ୍ତୃତ ଉତ୍ସ (ଅନେକ ବିନ୍ଦୁ) ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିନ୍ଦୁର ପ୍ରତିସରଣ ଅଲଗା ବଦଳେ, ମାତ୍ର ସମସ୍ତଙ୍କର ହାରାହାରି ସ୍ଥିର ରହେ। ତେଣୁ ଗ୍ରହର କୁଲ ଆଲୋକ ସ୍ଥିର ରହେ, ଦପ୍‌ଦପ୍ ହୁଏ ନାହିଁ। (c) ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗାଢ ଲାଲ୍ କାହିଁକି? → ସେ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଅଧିକ ଦୂରତା ଯାଏ। ଛୋଟ ତରଙ୍ଗଦୈର୍ଘ୍ୟ (ନୀଳ/ବାଇଗଣୀ) ଆଲୋକ ଅଧିକ ବିଛୁରିତ ହୋଇ ଚାଲିଯାଏ; କେବଳ ବଡ଼ ତରଙ୍ଗଦୈର୍ଘ୍ୟ (ଲାଲ୍) ଆଲୋକ ଆଖିରେ ପହଞ୍ଚେ। ତେଣୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲାଲ୍ ଦେଖାଯାଏ। (d) ଆକାଶ କାହିଁକି ନୀଳ? → ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଅଣୁ ଛୋଟ ତରଙ୍ଗଦୈର୍ଘ୍ୟ (ନୀଳ) ଆଲୋକକୁ ଲାଲ୍ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ବିଛୁରିତ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଚାରିଆଡ଼ୁ ନୀଳ ଆଲୋକ ବିଛୁରି ଆଖିରେ ଆସେ ଓ ଆକାଶ ନୀଳ ଦେଖାଯାଏ। (e) ମହାକାଶଚାରୀଙ୍କୁ ଆକାଶ କାହିଁକି ଅନ୍ଧାରୁଆ? → ମହାକାଶରେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଆଲୋକ ବିଛୁରଣ କରୁଥିବା କଣିକା ନାହିଁ। ବିନା ବିଛୁରଣରେ ଆକାଶ କଳା (ଅନ୍ଧାର) ଦେଖାଯାଏ। (f) ଲାଲ ବର୍ଣ୍ଣକୁ କାହିଁକି ବିପଦ ସଂକେତ ରୂପେ ବ୍ୟବହାର? → ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର ତରଙ୍ଗଦୈର୍ଘ୍ୟ ସର୍ବାଧିକ, ତେଣୁ ଏହା ସର୍ବନିମ୍ନ ବିଛୁରିତ ହୁଏ ଓ କୁହୁଡ଼ି/ଧୁଆଁ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ବହୁ ଦୂରରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ। ତେଣୁ ଏହା ବିପଦ ସଂକେତ ରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ।

ସ୍ୱଚ୍ଛପଟଳ (Cornea): ଆଲୋକ ପ୍ରବେଶ ଓ ଅଧିକାଂଶ ପ୍ରତିସରଣ। କନୀନିକା (Iris): ନେତ୍ରପିତୁଳାର ଆକାର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଆଲୋକ ପରିମାଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ। ଲେନ୍ସ: ପ୍ରତିବିମ୍ବ ମୁକୁରିକାରେ ଫୋକସ୍। ମୁକୁରିକା (Retina): ପ୍ରତିବିମ୍ବ ବନେ (ଆଲୋକ ସଂବେଦୀ)।

ଚକ୍ଷୁ ଲେନ୍ସର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ବଦଳାଇ ବିଭିନ୍ନ ଦୂରତାର ବସ୍ତୁକୁ ମୁକୁରିକାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଫୋକସ୍ କରିବା କ୍ଷମତାକୁ ସମାୟୋଜନ କ୍ଷମତା କୁହାଯାଏ। ଏହା ସିଲିଆରୀ ମାଂସପେଶୀ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।

ନିକଟ ବିନ୍ଦୁ (Near point): ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିବାର ନିକଟତମ ଦୂରତା = 25 ସେମି। ଦୂର ବିନ୍ଦୁ (Far point): ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିବାର ସର୍ବାଧିକ ଦୂରତା = ଅନନ୍ତ (infinity)।

ସମୀପ ଦୃଷ୍ଟି: ନିକଟ ବସ୍ତୁ ସ୍ପଷ୍ଟ, ଦୂର ବସ୍ତୁ ଝାପ୍‌ସା ଦେଖାଯାଏ (ପ୍ରତିବିମ୍ବ ମୁକୁରିକା ପୂର୍ବରୁ ବନେ)। ସଂଶୋଧନ: ଅବତଳ (concave) ଲେନ୍ସ।

ଦୂର ଦୃଷ୍ଟି: ଦୂର ବସ୍ତୁ ସ୍ପଷ୍ଟ, ନିକଟ ବସ୍ତୁ ଝାପ୍‌ସା ଦେଖାଯାଏ (ପ୍ରତିବିମ୍ବ ମୁକୁରିକା ପଛରେ ବନେ)। ସଂଶୋଧନ: ଉଭଳ (convex) ଲେନ୍ସ।

ବୟସ ବଢ଼ିଲେ ସିଲିଆରୀ ମାଂସପେଶୀ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ ସମାୟୋଜନ କ୍ଷମତା କମିଯାଏ ଓ ନିକଟ ବସ୍ତୁ ଦେଖିବାରେ କଷ୍ଟ ହୁଏ — ଏହାକୁ ଋଲିଣା କୁହାଯାଏ। ଏଥିପାଇଁ ବାଇଫୋକାଲ୍ ଲେନ୍ସ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ପ୍ରିଜିମ ଦେଇ ଧଳା ଆଲୋକ ଗଲେ ଏହା ସାତ ରଙ୍ଗ (VIBGYOR)ରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ, କାରଣ ପ୍ରତ୍ୟେକ ରଙ୍ଗ ଭିନ୍ନ କୋଣରେ ବକ୍ରୀଭୂତ ହୁଏ (ବାଇଗଣୀ ସର୍ବାଧିକ, ଲାଲ୍ ସର୍ବନିମ୍ନ)। ଏହାକୁ ପ୍ରକୀର୍ଣ୍ଣନ କୁହାଯାଏ।

ବର୍ଷା ପରେ ବାୟୁରେ ଥିବା ଜଳବିନ୍ଦୁ ଛୋଟ ପ୍ରିଜିମ ଭଳି କାମ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ଜଳବିନ୍ଦୁରେ ପ୍ରତିସରଣ + ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ପ୍ରତିଫଳନ + ପ୍ରକୀର୍ଣ୍ଣନ ହୋଇ ସାତ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଏ — ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ।

ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଅଣୁ ଛୋଟ ତରଙ୍ଗଦୈର୍ଘ୍ୟ (ନୀଳ) ଆଲୋକକୁ ଲାଲ୍ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ବିଛୁରିତ (scatter) କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଚାରିଆଡ଼ୁ ନୀଳ ଆଲୋକ ଆଖିରେ ଆସେ ଓ ଆକାଶ ନୀଳ ଦେଖାଯାଏ।

ସେ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଦେଇ ଅଧିକ ଦୂରତା ଯାଏ। ଛୋଟ ତରଙ୍ଗଦୈର୍ଘ୍ୟ (ନୀଳ) ଆଲୋକ ଅଧିକ ବିଛୁରିତ ହୋଇ ଚାଲିଯାଏ; କେବଳ ଲାଲ୍ ଆଲୋକ ଆଖିରେ ପହଞ୍ଚେ, ତେଣୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲାଲ୍ ଦେଖାଯାଏ।

ତାରା ବହୁ ଦୂର ହୋଇ ବିନ୍ଦୁ-ଉତ୍ସ ପରି; ଏହାର ଆଲୋକ ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ପ୍ରତିସରଣ ଯୋଗୁଁ ବଦଳୁଥାଏ, ତେଣୁ ଦପ୍‌ଦପ୍ ଦେଖାଯାଏ। ଗ୍ରହ ନିକଟରେ ଥାଇ ବିସ୍ତୃତ ଉତ୍ସ ପରି; ସେମାନଙ୍କ ଆଲୋକର ହାରାହାରି ସ୍ଥିର ରହେ, ତେଣୁ ଦପ୍‌ଦପ୍ ହୁଏ ନାହିଁ।