ଅଧ୍ୟାୟ ୬: ଆଲୋକ – ପ୍ରତିଫଳନ ଓ ପ୍ରତିସରଣ
Physical Science · Odisha Board Class 10 · 17 Questions · 16 Quiz
📖 ଅଧ୍ୟାୟ ୬ — ଆଲୋକ: ପ୍ରତିଫଳନ ଓ ପ୍ରତିସରଣ: ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାରରେ।
ଆଲୋକ ଏକ ମସୃଣ ପୃଷ୍ଠରୁ ଫେରିଆସିବାକୁ ପ୍ରତିଫଳନ କୁହାଯାଏ। ନିୟମ: ① ଆପତନ କୋଣ = ପ୍ରତିଫଳନ କୋଣ (∠i=∠r) ② ଆପତିତ ରଶ୍ମି, ପ୍ରତିଫଳିତ ରଶ୍ମି ଓ ଅଭିଲମ୍ବ ଏକ ସମତଳରେ ରହନ୍ତି।
ଗୋଲୀୟ ଦର୍ପଣ ଦୁଇ ପ୍ରକାର — ଅବତଳ (ଭିତର ପ୍ରତିଫଳନ) ଓ ଉତ୍ତଳ (ବାହାର ପ୍ରତିଫଳନ)। ପ୍ରମୁଖ ପଦ: ପୋଲ୍ (P — ମଝି ବିନ୍ଦୁ), ବକ୍ରତା କେନ୍ଦ୍ର (C), ମୁଖ୍ୟ ଫୋକସ୍ (F), ଫୋକସ ଦୂରତା (f = R/2)।
ବସ୍ତୁର ସ୍ଥାନ ଅନୁସାରେ ପ୍ରତିଛବିର ଆକାର ଓ ପ୍ରକୃତି ବଦଳେ:
| ବସ୍ତୁ ସ୍ଥାନ | ପ୍ରତିଛବି |
|---|---|
| ଅସୀମ ଦୂର | F ରେ, ଅତି ଛୋଟ, ଓଲଟା, ବାସ୍ତବ |
| C ବାହାରେ | C-F ମଝି, ଛୋଟ, ଓଲଟା, ବାସ୍ତବ |
| F ଓ P ମଝି | ଦର୍ପଣ ପଛରେ, ବଡ଼, ସିଧା, ଆଭାସୀ |
ବ୍ୟବହାର: ଅବତଳ ଦର୍ପଣ ଟର୍ଚ୍ଚ ଓ ଗାଡ଼ି ହେଡ୍ଲାଇଟ୍ରେ (ସମାନ୍ତର ରଶ୍ମି), ଦାଢ଼ି କାଟିବା ଓ ଡାକ୍ତରୀ ପରୀକ୍ଷାରେ (ବଡ଼ ପ୍ରତିଛବି), ସୌର ଚୁଲିରେ ବ୍ୟବହୃତ। ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣ ଗାଡ଼ି ପଛ ଦର୍ପଣରେ (ବଡ଼ ଦୃଶ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ର)।
ଚିହ୍ନ ପ୍ରଥା: ପୋଲ୍ ମୂଳବିନ୍ଦୁ ; ଡାହାଣ ଦୂରତା + , ବାମ − ; ଉପର + , ତଳ − ।
ଆଲୋକ ଏକ ସ୍ୱଚ୍ଛ ମାଧ୍ୟମରୁ ଅନ୍ୟ ମାଧ୍ୟମକୁ ଗଲେ ବେଗ ବଦଳିବା ଯୋଗୁଁ ଦିଗ ବଦଳେ (ବଙ୍କେ) — ଏହା ପ୍ରତିସରଣ। ଘନ ମାଧ୍ୟମରେ ଆଲୋକ ଧୀରେ ଚାଲେ। ଏଣୁ ପାଣିରେ ଥିବା କାଠି ବଙ୍କା, ପୋଖରୀ ଅଗଭୀର, ଓ ଲେମ୍ବୁ ବଡ଼ ଦେଖାଯାଏ।
ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସ ଅଭିସାରୀ (ରଶ୍ମି ଏକାଠି କରେ — ଆତସକାଚ) ; ଅବତଳ ଲେନ୍ସ ଅପସାରୀ। ଲେନ୍ସ ସୂତ୍ର 1/v − 1/u = 1/f। କ୍ଷମତା P = 1/f (ମିଟରରେ), ଏକକ ଡାଇଅପ୍ଟର (D)। ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସର କ୍ଷମତା +, ଅବତଳର −।
Get free daily notes, new chapter solutions, model question papers & exam updates — straight on your phone.
Follow on WhatsApp →