କୋଷ ଭିତରେ ମୁଖ୍ୟତଃ କେତୋଟି ଅଂଶ ଥାଏ?

ତିନୋଟି — କୋଷ ଝିଲ୍ଲୀ, କୋଷ ଜୀବକ (ସାଇଟୋପ୍ଲାଜମ୍) ଓ ନ୍ୟଷ୍ଟି।

ଉଭିଦ କୋଷ ଓ ପ୍ରାଣୀ କୋଷ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ପାର୍ଥକ୍ୟ କ'ଣ?

ଉଭିଦ କୋଷରେ କୋଷ ଭିତ୍ତି, ଲବକ ଓ ବଡ଼ ରସଧାନୀ ଥାଏ କିନ୍ତୁ ସେଣ୍ଟ୍ରୋଜୋମ୍ ନଥାଏ; ପ୍ରାଣୀ କୋଷରେ କୋଷ ଭିତ୍ତି ଓ ଲବକ ନଥାଏ କିନ୍ତୁ ସେଣ୍ଟ୍ରୋଜୋମ୍ ଥାଏ।

ନ୍ୟୁକ୍ଲିଓସାଇଡ୍ ଓ ନ୍ୟୁକ୍ଲିଓଟାଇଡ୍ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କ'ଣ?

ନ୍ୟୁକ୍ଲିଓସାଇଡ୍ = ନାଇଟ୍ରୋଜେନ କ୍ଷାରକ + ଶର୍କରା। ଏଥିସହ ଫସଫେଟ ଯୋଡ଼ିହେଲେ ନ୍ୟୁକ୍ଲିଓଟାଇଡ୍ ହୁଏ।

Chapter 2: Cell and its Organisation

Q: ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆକୁ କାହିଁକି 'ଶକ୍ତିଗୃହ' କୁହାଯାଏ?

ଏହା ଶ୍ୱସନ ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟରୁ ଶକ୍ତି ବାହାର କରି ATP ରୂପେ ଯୋଗାଏ, ତେଣୁ କୋଷର ଶକ୍ତିଗୃହ (Powerhouse) କୁହାଯାଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨: ଜୀବକୋଷ ଓ ଏହାର ସଂଗଠନ

Life Science · Odisha Board Class 9 · ଟିପ୍ପଣୀ + ୮ ପ୍ରଶ୍ନ ସମାଧାନ + ୨୫ Quiz

📖 ଅଧ୍ୟାୟ ୨ — ଜୀବକୋଷ ଓ ଏହାର ସଂଗଠନ (Cell and its Organisation): ଏହି ଟିପ୍ପଣୀ ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ଯେପରି ଶ୍ରେଣୀରେ ବୁଝାନ୍ତି ସେହିପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାରରେ ଲେଖାଯାଇଛି — ବହି ଖୋଲିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨ — ଜୀବକୋଷ ଓ ଏହାର ସଂଗଠନ

📌 ୧. କୋଷ ଆବିଷ୍କାରର ଇତିହାସ

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ କୋଷ (Cell) ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। କୋଷ ହେଉଛି ଜୀବର ମୌଳିକ ସଂରଚନାତ୍ମକ ଓ କାର୍ଯ୍ୟାତ୍ମକ ଏକକ।

ବୈଜ୍ଞାନିକ	ସମୟ	ଅବଦାନ
ରବର୍ଟ ହୁକ୍ (Robert Hooke)	୧୬୬୫	କର୍କ (Cork)ରେ କୋଠରୀ ଦେଖି 'କୋଷ' (Cell) ନାମ ଦେଲେ
ରବର୍ଟ ବ୍ରାଉନ୍ (Robert Brown)	୧୮୩୧	ନ୍ୟଷ୍ଟି (Nucleus) ଆବିଷ୍କାର
ପୁରୁକିଞ୍ଜେ (Purkinje)	୧୮୩୯	ଆଦିଜୀବକ (Protoplasm) ନାମକରଣ
ସ୍ଲାଇଡେନ୍ ଓ ସ୍ୱାନ୍ (Schleiden & Schwann)	୧୮୩୯	କୋଷ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (Cell Theory)
ଭିରଚୋ (Virchow)	୧୮୫୫	ନୂଆ କୋଷ ପୂର୍ବ କୋଷରୁ ହିଁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ (Omnis cellula e cellula)

💡 କୋଷ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (Cell Theory): (୧) ସମସ୍ତ ଜୀବ କୋଷ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ; (୨) କୋଷ ଜୀବନର ମୌଳିକ ଏକକ; (୩) ପ୍ରତ୍ୟେକ ନୂଆ କୋଷ ପୂର୍ବରୁ ଥିବା କୋଷରୁ ହିଁ ଆସେ।

🔬 ୨. ଏକକୋଷୀ ଓ ବହୁକୋଷୀ ଜୀବ

ଏକକୋଷୀୟ ଜୀବ (Unicellular): ଗୋଟିଏ ହିଁ କୋଷ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଜୀବନ ପ୍ରକ୍ରିୟା (ପରିପାକ, ଶ୍ୱସନ, ରେଚନ, ବୃଦ୍ଧି, ପ୍ରଜନନ) ଘଟେ — ଯଥା ଆମିବା, ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ।
ବହୁକୋଷୀୟ ଜୀବ (Multicellular): ଅନେକ କୋଷ ମିଶି ଶରୀର ଗଠନ କରନ୍ତି; ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଭିନ୍ନ କୋଷ କରନ୍ତି — ଯଥା ଉଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ।

🧫 ୩. କୋଷର ପ୍ରକାର

ଲକ୍ଷଣ	ପ୍ରାକ୍ ନ୍ୟଷ୍ଟିୟ (Prokaryotic)	ସୁନ୍ୟଷ୍ଟିୟ (Eukaryotic)
ନ୍ୟଷ୍ଟି ଝିଲ୍ଲୀ	ନାହିଁ (DNA ନଗ୍ନ/ଖୋଲା)	ଅଛି (ପ୍ରକୃତ ନ୍ୟଷ୍ଟି)
ଝିଲ୍ଲୀଯୁକ୍ତ ଅଙ୍ଗିକା	ନାହିଁ	ଅଛି
ଉଦାହରଣ	ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ, ନୀଳହରିତ ଶୈବାଳ	ଉଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ, କବକ

🧩 ୪. କୋଷର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ

କୋଷ ଭିତରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନୋଟି ଅଂଶ — କୋଷ ଝିଲ୍ଲୀ, କୋଷ ଜୀବକ (ସାଇଟୋପ୍ଲାଜମ୍) ଓ ନ୍ୟଷ୍ଟି।

(କ) କୋଷ ଝିଲ୍ଲୀ / ପ୍ଲାଜମା ଝିଲ୍ଲୀ (Cell / Plasma Membrane)

ସବୁ କୋଷକୁ ଆବୃତ କରି ରଖିଥିବା ବାହ୍ୟ ଆବରଣ। ଲିପୋପ୍ରୋଟିନ୍ (ଲିପିଡ୍ + ପ୍ରୋଟିନ)ରେ ଗଠିତ। ଏହା ଅର୍ଦ୍ଧପାରଗମ୍ୟ (Semipermeable) — କେତେକ ପଦାର୍ଥକୁ ଭିତରକୁ/ବାହାରକୁ ଯିବାକୁ ଦିଏ, ଅନ୍ୟକୁ ନୁହେଁ।

(ଖ) କୋଷ ଭିତ୍ତି (Cell Wall)

କେବଳ ଉଭିଦ କୋଷରେ; ସେଲୁଲୋଜରେ ଗଠିତ, ଦୃଢ଼ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାରଗମ୍ୟ। କୋଷକୁ ଆକାର ଓ ଦୃଢ଼ତା ଦିଏ।

(ଗ) କୋଷ ଜୀବକ (Cytoplasm)

କୋଷ ଝିଲ୍ଲୀ ଓ ନ୍ୟଷ୍ଟି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତରଳ ପଦାର୍ଥ; ଏଥିରେ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗିକା (Organelles) ଭାସୁଥାନ୍ତି।

⚙️ ୫. କୋଷ ଅଙ୍ଗିକା (Cell Organelles)

ଅଙ୍ଗିକା	କାର୍ଯ୍ୟ
ଇଣ୍ଡୋପ୍ଲାଜମିକ ରେଟିକୁଲମ୍ (ER)	କୋଷ ଭିତରେ ପଦାର୍ଥ ପରିବହନ; କୋଷ ଝିଲ୍ଲୀ ନିର୍ମାଣରେ ସହାୟତା
ଗଲ୍‌ଗିବଡି / ଡିକ୍ଟିଓଜୋମ୍ (Golgi body)	ପଦାର୍ଥର ସଞ୍ଚୟ, ପ୍ୟାକେଜିଂ ଓ ସ୍ରାବ (secretion)
ରାଇବୋଜୋମ୍ (Ribosome)	ପୁଷ୍ଟିସାର (Protein) ସଂଶ୍ଳେଷଣ — 'ପ୍ରୋଟିନ ଫ୍ୟାକ୍ଟ୍ରି'
ଲାଇସୋଜୋମ୍ (Lysosome)	ଜୈବ ଅଣୁର ପାଚନ; 'ଆତ୍ମଘାତୀ ଥଲି' / 'ପାଚକ ଥଲି'
ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ (Mitochondria)	ଶ୍ୱସନ ଦ୍ୱାରା ATP (ଶକ୍ତି) ଉତ୍ପାଦନ; 'କୋଷର ଶକ୍ତିଗୃହ' (Powerhouse)
ଲବକ (Plastid)	କେବଳ ଉଭିଦ କୋଷରେ; ହରିତ୍ ଲବକ (Chloroplast) ଆଲୋକ ସଂଶ୍ଳେଷଣ କରେ
ସେଣ୍ଟ୍ରୋଜୋମ୍ (Centrosome)	କେବଳ ପ୍ରାଣୀ କୋଷରେ; କୋଷ ବିଭାଜନରେ ସାହାଯ୍ୟ
ରସଧାନୀ (Vacuole)	ପାଣି ଓ ପଦାର୍ଥ ସଞ୍ଚୟ; ଉଭିଦ କୋଷରେ ବଡ଼
ନ୍ୟଷ୍ଟି (Nucleus)	କୋଷର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ; ଏଥିରେ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ (DNA) ଥାଏ

🧠 ମନେରଖିବା କୌଶଳ: ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ = ଶକ୍ତିଗୃହ · ରାଇବୋଜୋମ୍ = ପ୍ରୋଟିନ ଫ୍ୟାକ୍ଟ୍ରି · ଲାଇସୋଜୋମ୍ = ଆତ୍ମଘାତୀ ଥଲି · ନ୍ୟଷ୍ଟି = ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କକ୍ଷ।

⚠️ ଅର୍ଦ୍ଧସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ଅଙ୍ଗିକା: ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ ଓ ଲବକର ନିଜସ୍ୱ DNA ଥାଏ, ତେଣୁ ସେମାନେ ନିଜକୁ ନିଜେ ବିଭାଜିତ କରିପାରନ୍ତି — ଏଣୁ ଏମାନଙ୍କୁ ଅର୍ଦ୍ଧସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ଅଙ୍ଗିକା କୁହାଯାଏ।

🌿 ୬. ଉଭିଦ କୋଷ ବନାମ ପ୍ରାଣୀ କୋଷ

ଲକ୍ଷଣ	ଉଭିଦ କୋଷ	ପ୍ରାଣୀ କୋଷ
କୋଷ ଭିତ୍ତି	ଅଛି (ସେଲୁଲୋଜ)	ନାହିଁ
ଲବକ (Plastid)	ଅଛି	ନାହିଁ
ରସଧାନୀ	ବଡ଼ ଓ ଗୋଟିଏ	ଛୋଟ ବା ନାହିଁ
ସେଣ୍ଟ୍ରୋଜୋମ୍	ନାହିଁ	ଅଛି
ଆକାର	ସାଧାରଣତଃ ବଡ଼, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ	ଛୋଟ, ଗୋଲାକାର

🧬 ୭. ନ୍ୟୁକ୍ଲିଓସାଇଡ୍ ଓ ନ୍ୟୁକ୍ଲିଓଟାଇଡ୍

💡 ନ୍ୟୁକ୍ଲିଓସାଇଡ୍ = ନାଇଟ୍ରୋଜେନ କ୍ଷାରକ (Base) + ପେଣ୍ଟୋଜ ଶର୍କରା (Sugar)।
ନ୍ୟୁକ୍ଲିଓଟାଇଡ୍ = ନ୍ୟୁକ୍ଲିଓସାଇଡ୍ + ଫସଫେଟ (Phosphate)।

ଅନେକ ନ୍ୟୁକ୍ଲିଓଟାଇଡ୍ ମିଶି DNA ବା RNA ଗଠନ କରନ୍ତି। DNA କ୍ରୋମୋଜୋମ୍‌ରେ ଥାଏ ଓ ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ତଥ୍ୟ ବହନ କରେ।

ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀ — ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର

1ପ୍ରାଣୀ କୋଷ ଓ ଉଭିଦ କୋଷ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ।

ଉଭିଦ କୋଷ: • କୋଷ ଭିତ୍ତି (ସେଲୁଲୋଜ) ଥାଏ। • ଲବକ (Plastid) ଥାଏ — ହରିତ୍ ଲବକ ଆଲୋକ ସଂଶ୍ଳେଷଣ କରେ। • ବଡ଼ ଓ ଗୋଟିଏ ରସଧାନୀ ଥାଏ। • ସେଣ୍ଟ୍ରୋଜୋମ୍ ନଥାଏ। • ଆକାର ସାଧାରଣତଃ ବଡ଼ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ପ୍ରାଣୀ କୋଷ: • କୋଷ ଭିତ୍ତି ନଥାଏ (କେବଳ କୋଷ ଝିଲ୍ଲୀ)। • ଲବକ ନଥାଏ। • ରସଧାନୀ ଛୋଟ ବା ନଥାଏ। • ସେଣ୍ଟ୍ରୋଜୋମ୍ ଥାଏ। • ଆକାର ଛୋଟ ଓ ଗୋଲାକାର।

2କୋଷ ଝିଲ୍ଲୀର ଗଠନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ଲେଖ।

ଗଠନ: କୋଷ ଝିଲ୍ଲୀ (Plasma membrane) ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କୋଷକୁ ଆବୃତ କରିଥାଏ। ଏହା ଲିପୋପ୍ରୋଟିନ୍ (ଦୁଇ ସ୍ତର ଲିପିଡ୍ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରୋଟିନ)ରେ ଗଠିତ ଏକ ଅତି ପତଳା, ଜୀବନ୍ତ ଓ ଅର୍ଦ୍ଧପାରଗମ୍ୟ (Semipermeable) ଝିଲ୍ଲୀ। କାର୍ଯ୍ୟ: (୧) କୋଷକୁ ଆକାର ଦିଏ ଓ ଭିତର ଉପାଦାନକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଏ। (୨) କେଉଁ ପଦାର୍ଥ ଭିତରକୁ ଯିବ ବା ବାହାରକୁ ବାହାରିବ ତାହା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ (ବାଛି ବାଛି ପାରଗମନ)। (୩) ବାହ୍ୟ ପରିବେଶ ସହ ପଦାର୍ଥ ବିନିମୟ (diffusion, osmosis) କରେ।

3ଉଭିଦ କୋଷର ନାମାଙ୍କିତ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କର।

ଉଭିଦ କୋଷର ଚିତ୍ରରେ ନିମ୍ନ ଅଂଶ ନାମାଙ୍କିତ କରିବ — କୋଷ ଭିତ୍ତି (ବାହ୍ୟ ଦୃଢ଼ ସ୍ତର), ଏହା ଭିତରେ କୋଷ ଝିଲ୍ଲୀ, କୋଷ ଜୀବକ (ସାଇଟୋପ୍ଲାଜମ୍), ନ୍ୟଷ୍ଟି (ଭିତରେ ନ୍ୟୁକ୍ଲିଓଲସ୍), ହରିତ୍ ଲବକ (Chloroplast), ବଡ଼ ରସଧାନୀ (Vacuole), ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ, ଇଣ୍ଡୋପ୍ଲାଜମିକ ରେଟିକୁଲମ୍, ଗଲ୍‌ଗିବଡି ଓ ରାଇବୋଜୋମ୍। (ଖାତାରେ ପରିଷ୍କାର ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଂଶକୁ ଗାର ଟାଣି ନାମ ଲେଖିବ।)

4ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଟିପ୍ପଣୀ ଦିଅ।

(କ) ଆତ୍ମଘାତୀ ଥଲି (Lysosome): ଏହା ଏକ ଝିଲ୍ଲୀଯୁକ୍ତ ଥଲି, ଯେଉଁଥିରେ ପାଚକ ଏନ୍‌ଜାଇମ୍ ଥାଏ। ଏହା ଜୈବ ଅଣୁ ଓ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ନ ହୋଇଥିବା ପଦାର୍ଥକୁ ଜୀର୍ଣ୍ଣ କରେ; ଆବଶ୍ୟକ ବେଳେ ନିଜ କୋଷକୁ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ — ତେଣୁ 'ଆତ୍ମଘାତୀ ଥଲି' କୁହାଯାଏ। (ଖ) ଡିକ୍ଟିଓଜୋମ୍ (Golgi body): ER ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ଥଲିଆକାର ସଂରଚନା। ପଦାର୍ଥର ସଞ୍ଚୟ, ପ୍ୟାକେଜିଂ ଓ ସ୍ରାବ (secretion) କରେ। (ଗ) କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ (Chromosome): ନ୍ୟଷ୍ଟି ଭିତରେ ଥିବା ସୂତ୍ରାକାର ସଂରଚନା; DNA ଓ ପ୍ରୋଟିନରେ ଗଠିତ। ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ତଥ୍ୟ (ଜିନ୍) ବହନ କରେ। ମଣିଷରେ ୨୩ ଯୋଡ଼ା (୪୬) କ୍ରୋମୋଜୋମ୍। (ଘ) ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ (Mitochondria): ଛଡ଼ି/ଗୋଲ ଆକାର ଅଙ୍ଗିକା; ଶ୍ୱସନ ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟରୁ ଶକ୍ତି (ATP) ମୁକ୍ତ କରେ। ଏଣୁ 'କୋଷର ଶକ୍ତିଗୃହ (Powerhouse)' କୁହାଯାଏ; ନିଜସ୍ୱ DNA ଥାଏ।

5ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର।

(କ) କୋଷ ଝିଲ୍ଲୀକୁ ପ୍ଲାଜମା ଝିଲ୍ଲୀ (Plasma membrane) କୁହାଯାଏ। (ଖ) କୋଷ ଭିତ୍ତି ସେଲୁଲୋଜ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। (ଗ) କୋଷର ଶକ୍ତି ମୁଦ୍ରାଟିକୁ ATP କୁହାଯାଏ। (ଘ) ରାଇବୋଜୋମ୍ ଦ୍ୱାରା ପୁଷ୍ଟିସାର (Protein) ସଂଶ୍ଳେଷିତ ହୋଇଥାଏ। (ଙ) ପ୍ରାକ୍ ନ୍ୟଷ୍ଟିୟ କୋଷର DNA ନଗ୍ନ (ଖୋଲା / ଝିଲ୍ଲୀବିହୀନ)। (ଚ) ଉଭିଦ କୋଷରେ ସେଣ୍ଟ୍ରୋଜୋମ୍ ନଥାଏ। (ଛ) ସେଣ୍ଟ୍ରୋଜୋମ୍ ଉଭିଦ କୋଷରେ ନଥାଏ। (ଜ) ନ୍ୟୁକ୍ଲିଓସାଇଡ୍ ସହ ଫସଫେଟ ସଂଯୋଜିତ ହେଲେ, ଏହାକୁ ନ୍ୟୁକ୍ଲିଓଟାଇଡ୍ କୁହାଯାଏ।

6ନାମାଙ୍କିତ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କର — (କ) ପ୍ରାଣୀ କୋଷ (ଖ) ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ।

(କ) ପ୍ରାଣୀ କୋଷ: ବାହ୍ୟରେ କୋଷ ଝିଲ୍ଲୀ (କୋଷ ଭିତ୍ତି ନାହିଁ), ଭିତରେ ସାଇଟୋପ୍ଲାଜମ୍, ନ୍ୟଷ୍ଟି, ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ, ଇଣ୍ଡୋପ୍ଲାଜମିକ ରେଟିକୁଲମ୍, ଗଲ୍‌ଗିବଡି, ରାଇବୋଜୋମ୍, ଲାଇସୋଜୋମ୍ ଓ ସେଣ୍ଟ୍ରୋଜୋମ୍ ନାମାଙ୍କିତ କରିବ। (ଖ) ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ: ବାହ୍ୟ ଝିଲ୍ଲୀ (Outer membrane), ଭିତର ଝିଲ୍ଲୀ (Inner membrane) ଯାହା ଭାଙ୍ଗି ଭାଙ୍ଗି କ୍ରିଷ୍ଟି (Cristae) ତିଆରି କରେ, ଓ ମଧ୍ୟଭାଗର ମାଟ୍ରିକ୍ସ (Matrix) ନାମାଙ୍କିତ କରିବ।

7ପ୍ରାଣୀ କୋଷରେ ଲବକ ଥିଲେ କ'ଣ ହୁଅନ୍ତା?

ଲବକ (ବିଶେଷତଃ ହରିତ୍ ଲବକ/Chloroplast) ଥିଲେ ପ୍ରାଣୀ କୋଷ ମଧ୍ୟ ଆଲୋକ ସଂଶ୍ଳେଷଣ କରି ନିଜ ଖାଦ୍ୟ ନିଜେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିପାରନ୍ତା (ସ୍ୱଭୋଜୀ ହୁଅନ୍ତା)। ତା'ହେଲେ ପ୍ରାଣୀକୁ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଜୀବ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବାକୁ ପଡ଼ନ୍ତା ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ପ୍ରାଣୀ କୋଷରେ ଲବକ ନଥିବାରୁ ସେମାନେ ପରଭୋଜୀ।

8ନ୍ୟୁକ୍ଲିଓସାଇଡ୍‌ର ଗଠନ କିପରି ହୁଏ?

ନ୍ୟୁକ୍ଲିଓସାଇଡ୍ ଦୁଇଟି ଅଂଶ ମିଶି ତିଆରି ହୁଏ — ଗୋଟିଏ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ କ୍ଷାରକ (Nitrogen base) ଓ ଗୋଟିଏ ପେଣ୍ଟୋଜ ଶର୍କରା (Pentose sugar — ରାଇବୋଜ ବା ଡିଅକ୍ସିରାଇବୋଜ)। ଅର୍ଥାତ୍ — ନାଇଟ୍ରୋଜେନ କ୍ଷାରକ + ଶର୍କରା = ନ୍ୟୁକ୍ଲିଓସାଇଡ୍। ଏହି ନ୍ୟୁକ୍ଲିଓସାଇଡ୍ ସହ ଗୋଟିଏ ଫସଫେଟ ଯୋଡ଼ିହେଲେ ନ୍ୟୁକ୍ଲିଓଟାଇଡ୍ ତିଆରି ହୁଏ, ଯାହା DNA/RNA ର ଏକକ।

ଅତିରିକ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନ (ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଆଧାରିତ) — ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ।

1କୋଷ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (Cell Theory) କିଏ ଦେଇଥିଲେ?

ସ୍ଲାଇଡେନ୍ ଓ ସ୍ୱାନ୍ (୧୮୩୯)। ପରେ ଭିରଚୋ (୧୮୫୫) ଯୋଡ଼ିଲେ ଯେ ନୂଆ କୋଷ ପୂର୍ବ କୋଷରୁ ହିଁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

2'କୋଷ' ନାମ କିଏ ଦେଲେ ଓ କେଉଁ ବସ୍ତୁରୁ?

ରବର୍ଟ ହୁକ୍ (୧୬୬୫) କର୍କ (Cork)ର ପତଳା ଖଣ୍ଡରେ କୋଠରୀ ପରି ଗଠନ ଦେଖି 'କୋଷ (Cell)' ନାମ ଦେଲେ।

3ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆକୁ କାହିଁକି 'ଶକ୍ତିଗୃହ' କୁହାଯାଏ?

କାରଣ ଏହା ଶ୍ୱସନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟରୁ ଶକ୍ତି ବାହାର କରି ATP ରୂପେ ସଞ୍ଚୟ କରେ, ଯାହା କୋଷର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

4ଅର୍ଦ୍ଧପାରଗମ୍ୟ (Semipermeable) ଝିଲ୍ଲୀ କ'ଣ?

ଯେଉଁ ଝିଲ୍ଲୀ କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଦାର୍ଥକୁ ଭିତରକୁ/ବାହାରକୁ ଯିବାକୁ ଦିଏ ଓ ଅନ୍ୟ ପଦାର୍ଥକୁ ଦିଏ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ଅର୍ଦ୍ଧପାରଗମ୍ୟ ଝିଲ୍ଲୀ କୁହାଯାଏ। କୋଷ ଝିଲ୍ଲୀ ଏହାର ଉଦାହରଣ।

5ପ୍ରାକ୍ ନ୍ୟଷ୍ଟିୟ ଓ ସୁନ୍ୟଷ୍ଟିୟ କୋଷ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ପାର୍ଥକ୍ୟ କ'ଣ?

ପ୍ରାକ୍ ନ୍ୟଷ୍ଟିୟ କୋଷରେ ପ୍ରକୃତ ଝିଲ୍ଲୀଯୁକ୍ତ ନ୍ୟଷ୍ଟି ଓ ଝିଲ୍ଲୀଯୁକ୍ତ ଅଙ୍ଗିକା ନଥାଏ (DNA ନଗ୍ନ) — ଯଥା ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ। ସୁନ୍ୟଷ୍ଟିୟ କୋଷରେ ଦୁଇଟି ଯାକ ଥାଏ — ଯଥା ଉଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ।

6ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ ଓ ଲବକକୁ ଅର୍ଦ୍ଧସ୍ୱୟଂଚାଳିତ କାହିଁକି କୁହାଯାଏ?

କାରଣ ଏମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ DNA ଓ ରାଇବୋଜୋମ୍ ଥାଏ, ତେଣୁ ଏମାନେ ନିଜକୁ ନିଜେ ପ୍ରତିଲିପିକରଣ (ବିଭାଜନ) କରିପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କୋଷ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ।

7(ଉଚ୍ଚସ୍ତର) ଲାଇସୋଜୋମ୍ ଫାଟିଗଲେ କୋଷ ପ୍ରତି କ'ଣ ଘଟିବ?

ଲାଇସୋଜୋମ୍‌ରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପାଚକ ଏନ୍‌ଜାଇମ୍ ଥାଏ। ଏହା ଫାଟିଗଲେ ଏନ୍‌ଜାଇମ୍ ସାଇଟୋପ୍ଲାଜମ୍‌କୁ ଆସି କୋଷର ନିଜ ଉପାଦାନକୁ ଜୀର୍ଣ୍ଣ କରିଦେବ ଓ କୋଷଟି ମରିଯିବ — ସେଥିପାଇଁ ଏହାକୁ 'ଆତ୍ମଘାତୀ ଥଲି' କୁହାଯାଏ।

8(ଉଚ୍ଚସ୍ତର) ଉଭିଦ କୋଷ ଶୁଖିଲା ପରିବେଶରେ ପ୍ରାଣୀ କୋଷ ଠାରୁ ଅଧିକ ଦୃଢ଼ ରହେ — କାହିଁକି?

ଉଭିଦ କୋଷରେ ସେଲୁଲୋଜର ଦୃଢ଼ କୋଷ ଭିତ୍ତି ଥାଏ ଯାହା ଆକାର ଓ ଦୃଢ଼ତା ଦିଏ ଏବଂ ବଡ଼ ରସଧାନୀ ଜଳ ସଞ୍ଚୟ କରି ଟର୍ଗର (turgor) ବଜାୟ ରଖେ। ପ୍ରାଣୀ କୋଷରେ କୋଷ ଭିତ୍ତି ନ ଥିବାରୁ ତାହା ସହଜରେ ଆକାର ହରାଏ।