ଅଧ୍ୟାୟ ୧: ଜୈବ ବିବିଧତା
Life Science · Odisha Board Class 9 · ଟିପ୍ପଣୀ + ୧୨ ପ୍ରଶ୍ନ ସମାଧାନ + ୨୫ Quiz
📖 ଅଧ୍ୟାୟ ୧ — ଜୈବ ବିବିଧତା (Biodiversity): ଏହି ଟିପ୍ପଣୀ ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ଯେପରି ଶ୍ରେଣୀରେ ବୁଝାନ୍ତି ସେହିପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାରରେ ଲେଖାଯାଇଛି — ବହି ଖୋଲିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଂଜ୍ଞା, ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ, ଉଦାହରଣ ଓ ମନେରଖିବା କୌଶଳ ଏଠାରେ ଅଛି।
ଆମ ଚାରିପାଖ ପରିବେଶରେ ଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ — ସେ ପ୍ରାଣୀ ହେଉ ବା ଉଭିଦ — ଗୋଟିଏ ଅନ୍ୟଠାରୁ କିଛି ନା କିଛି ଭାବରେ ଅଲଗା। ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟ ବା ଅସମାନତାକୁ ବିବିଧତା (Diversity) କୁହାଯାଏ। ଏକା ଜାତିର ଦୁଇଟି ଜୀବ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚତା, ରଙ୍ଗ, ଗଠନ ଆଦିରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଥାଏ।
ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜୀବନକାଳ (Life Span) ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ — ଶାଗୁଆନ ୧୦୦–୧୫୦ ବର୍ଷ ବଞ୍ଚେ, କୋଲକାତାର ବଟବୃକ୍ଷ (Great Banyan Tree) ୨୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ, ଅଥଚ କେତେକ ପତଙ୍ଗ ମାତ୍ର କେଇ ଦିନ ବଞ୍ଚନ୍ତି। ଆକାରରେ ମଧ୍ୟ — ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ଅତି ଛୋଟ (ମାଇକ୍ରୋମିଟର, 1µm = 10⁻⁶ m) ତ ତିମି ଓ ରେଡଉଡ୍ ଗଛ ପ୍ରାୟ ୩୦–୧୦୦ ମିଟର।
ଆଜି ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏହି ବିବିଧତା ପ୍ରକୃତରେ କୋଟି କୋଟି ବର୍ଷର ଜୈବ ବିବର୍ତ୍ତନ (Organic Evolution)ର ପରିଣତି। ଏହି ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ନୂଆ ଜାତି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ଓ ଅନେକ ଜାତି ବିଲୁପ୍ତ (Extinct) ହୋଇଯାଇଛି। ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରାୟ ୧୫ ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ଜାତିର ଜୀବ ଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ।
ଏତେ ଅସଂଖ୍ୟ ଜୀବଙ୍କୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବେ ମନେ ରଖିବା ଅସମ୍ଭବ। ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଓ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଆଧାରରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଛୋଟ ଛୋଟ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ଭାଗ କରାଯାଏ — ଏହାକୁ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ (Classification) କୁହାଯାଏ।
ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ପାଞ୍ଚଟି ଜଗତରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି। ବିଭାଗ କରିବା ପାଇଁ ୩ଟି ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ —
| ଜଗତ | ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ | ଉଦାହରଣ |
|---|---|---|
| ମୋନେରା (Monera) | ପ୍ରୋକାରିଓଟ୍, ଏକକୋଷୀୟ | ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ, ନୀଳହରିତ ଶୈବାଳ |
| ପ୍ରୋଟିଷ୍ଟା (Protista) | ଇଉକାରିଓଟ୍, ଏକକୋଷୀୟ | ଆମିବା, ପାରାମିସିୟମ୍, ଇଉଗ୍ଲିନା |
| ଫଙ୍ଗାଇ (Fungi) | ଇଉକାରିଓଟ୍, ମୃତୋପଜୀବୀ, କାଇଟିନ୍ କୋଷଭିତ୍ତି | ଛତୁ, ଇଷ୍ଟ, ପେନିସିଲିୟମ୍ |
| ପ୍ଲାଣ୍ଟି (Plantae) | ବହୁକୋଷୀୟ, ସ୍ୱଭୋଜୀ, ସେଲୁଲୋଜ କୋଷଭିତ୍ତି | ସବୁଜ ଉଭିଦ |
| ଏନିମଲିଆ (Animalia) | ବହୁକୋଷୀୟ, ପରଭୋଜୀ, କୋଷଭିତ୍ତି ନାହିଁ | ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ |
ଶରୀର ସଂଗଠନର ଜଟିଳତା ଆଧାରରେ ଉଭିଦ ଜଗତକୁ ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି —
| ବିଭାଗ | ଲକ୍ଷଣ / ଉଦାହରଣ |
|---|---|
| ଥାଲୋଫାଇଟା (Thallophyta) | ଶରୀର ଥାଲସ୍ ପରି, ପ୍ରକୃତ ମୂଳ-କାଣ୍ଡ-ପତ୍ର ନାହିଁ; ଶୈବାଳ (Algae) |
| ବ୍ରାଇଓଫାଇଟା (Bryophyta) | ଉଭିଦ ଜଗତର 'ଉଭୟଚର'; ମସ୍, ଲିଭରୱର୍ଟ |
| ଟେରିଡୋଫାଇଟା (Pteridophyta) | ପ୍ରଥମ ସ୍ଥଳଜ ଭାସ୍କୁଲାର ଉଭିଦ; ଫର୍ଣ୍ଣ |
| ଜିମ୍ନୋସ୍ପର୍ମ (Gymnosperm) | ଅନାବୃତ ବୀଜ (ଫଳ ନାହିଁ); ପାଇନ୍, ସାଇକାସ୍ |
| ଆଞ୍ଜିଓସ୍ପର୍ମ (Angiosperm) | ଆବୃତ ବୀଜ (ଫଳ ଭିତରେ ବୀଜ), ଫୁଲଥିବା ଉଭିଦ; ଆମ୍ବ, ଧାନ |
ପ୍ରାଣୀ ଜଗତକୁ ଦଶଟି ଗୋଷ୍ଠୀ (ପର୍ବ / Phylum)ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ —
ମେରୁଦଣ୍ଡଯୁକ୍ତ ପ୍ରାଣୀ (Vertebrata)କୁ ପାଞ୍ଚ ଶ୍ରେଣୀରେ ଭାଗ କରାଯାଏ —
| ଶ୍ରେଣୀ | ଉଦାହରଣ |
|---|---|
| ପିସେସ୍ (Pisces) — ମାଛ | ରୋହି, ହାଙ୍ଗର |
| ଆମ୍ଫିବିଆ (Amphibia) — ଉଭୟଚର | ବେଙ୍ଗ |
| ରେପ୍ଟିଲିଆ (Reptilia) — ସରୀସୃପ | ସାପ, କଇଁଛ, ଝିଟିପିଟି |
| ଏଭସ୍ (Aves) — ପକ୍ଷୀ | କୁଆ, ଚଢ଼େଇ |
| ମାମାଲିଆ (Mammalia) — ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ | ମଣିଷ, ହାତୀ, ତିମି, ବାଦୁଡ଼ି |
ଗୋଟିଏ ଜୀବକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା ଓ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ଡକାଯାଏ (ଯେମିତି ବଟବୃକ୍ଷ / Banyan / ବରଗଦ)। ତେଣୁ ସାରା ପୃଥିବୀରେ ସମସ୍ତେ ଯେପରି ଗୋଟିଏ ଜୀବକୁ ଏକା ନାମରେ ଚିହ୍ନିବେ, ସେଥିପାଇଁ ବୈଜ୍ଞାନିକ ନାମକରଣ କରାଯାଏ। କାର୍ଲ ଲିନିୟସ୍ ଏହି ଦ୍ୱିପଦ (Binomial) ପଦ୍ଧତି ଦେଲେ।
| ଜୀବ | ବୈଜ୍ଞାନିକ ନାମ |
|---|---|
| ମଣିଷ | Homo sapiens |
| ଧାନ (Rice) | Oryza sativa |
| ମଟର (Pea) | Pisum sativum |
| ଗାଈ (Cow) | Bos indicus |
| ମାଲେରିଆ ପରଜୀବୀ | Plasmodium vivax |
ସହଜୀବତା (Symbiosis): ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଜାତିର ଜୀବ ଏକାଠି ରହି ପରସ୍ପରକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଓ କାହାରି କ୍ଷତି ହୁଏ ନାହିଁ।
ଲାଇକେନ୍ (Lichen): ଶୈବାଳ (Algae) ଓ କବକ (Fungi)ର ସହଜୀବୀ ସମ୍ବନ୍ଧ। ଶୈବାଳ ଆଲୋକ-ସଂଶ୍ଳେଷଣ କରି ଖାଦ୍ୟ ଦିଏ, କବକ ଜଳ ଓ ଆଶ୍ରୟ ଦିଏ। ଏହା ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣର ସୂଚକ।
Get free daily notes, new chapter solutions, model question papers & exam updates — straight on your phone.
Follow on WhatsApp →