Chapter 9: Odia Movement till 1936

ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଓଡ଼ିଶା ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲା। କଟକ, ପୁରୀ ଓ ବାଲେଶ୍ୱର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଇଂରେଜ ଶାସନାଧୀନ, ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟ ପରୋକ୍ଷ ଶାସନାଧୀନ; ଗଞ୍ଜାମ ମାନ୍ଦ୍ରାଜ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିରେ, ସମ୍ବଲପୁର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରଦେଶ (CP)ରେ, ମେଦିନିପୁର ବଙ୍ଗ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିରେ ଓ ସିଂହଭୂମି ବିହାରର ଛୋଟନାଗପୁର ଅଧୀନରେ ମିଶିଥିଲା। ଏହି ବିଖଣ୍ଡିତ ଓଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳର ଏକତ୍ରୀକରଣ ପାଇଁ ଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।

ଫକୀରମୋହନ ସେନାପତି, ରାଧାନାଥ ରାୟ, ଗଙ୍ଗାଧର ମେହେର, ମଧୁସୂଦନ ଦାସ, ମଧୁସୂଦନ ରାଓ ଆଦି ସାହିତ୍ୟିକ ନିଜ ଲେଖା ଓ ସମ୍ବାଦପତ୍ର ('ଉତ୍କଳ ଦୀପିକା', 'ସମ୍ବାଦ ବାହିକା', 'ଉତ୍କଳ ଦର୍ପଣ') ମାଧ୍ୟମରେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ସୁରକ୍ଷା ଓ ଜାତୀୟ ଚେତନା ଜାଗ୍ରତ କଲେ। ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ବିରୋଧୀ ମତବ୍ୟକ୍ତ ବିରୁଦ୍ଧରେ ସେମାନେ ତୀବ୍ର ପ୍ରତିବାଦ କରି ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କଲେ।

ମଧୁସୂଦନ ଦାସଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଲର୍ଡ କର୍ଜନ ଓଡ଼ିଶା ଗସ୍ତ କରି ଓଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳ ଏକତ୍ରୀକରଣର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ହୃଦୟଙ୍ଗମ କଲେ। ଫଳରେ ୧୯୦୩ ଜାନୁଆରୀ ୧ରୁ ସମ୍ବଲପୁର କୋର୍ଟରେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ପୁନଃପ୍ରଚଳିତ ହେଲା ଏବଂ ୧୯୦୫ରେ ସମ୍ବଲପୁର ସହିତ ପାଟଣା, କଳାହାଣ୍ଡି, ସୋନପୁର, ବାମଣ୍ଡା, ରେଢ଼ାଖୋଲ (CP)ରୁ ଏବଂ ଗାଙ୍ଗପୁର, ବଣେଇ (ଛୋଟନାଗପୁର)ରୁ ଆଣି ଓଡ଼ିଶା ଡିଭିଜନ ସହ ମିଶାଗଲା — ଏହା ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ ଗଠନ ଦିଗରେ ପ୍ରଥମ ସଫଳତା।

ଗଞ୍ଜାମର ଓଡ଼ିଆ ଲୋକ ବାରମ୍ବାର ଓଡ଼ିଶା ସହ ମିଶିବାକୁ ଦାବି କରୁଥିଲେ; ମାନ୍ଦ୍ରାଜ ସରକାର ମାନୁ ନ ଥିଲେ। ଏଣୁ ୧୯୨୪ ଶେଷଭାଗରେ ଇଂରେଜ ସରକାର ଏକ ଦୁଇ ଜଣିଆ କମିଟି ନିଯୁକ୍ତ କଲେ — ମିଶ୍ରିତ ରାଜ୍ୟର ପଲିଟିକାଲ ଏଜେଣ୍ଟ ସି.ଏଲ୍. ଫିଲିପ୍ ଓ ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାପାଳ ଏ.ସି. ଡଫ୍। ମହାରାଜା କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଗଜପତିଙ୍କ ଯୁକ୍ତି ପ୍ରଭାବରେ ଏହି କମିଟି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଉତ୍କଳ ପ୍ରଦେଶ ଗଠନ ପାଇଁ ସୁପାରିଶ କଲା (ମାତ୍ର ମାନ୍ଦ୍ରାଜ ବିରୋଧ ଯୋଗୁଁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇପାରିଲା ନାହିଁ)।

ଓଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳର ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ପାଇଁ ୧୯୩୧ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧୯ରେ ଭାରତ ସରକାର ତିନି ସଦସ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କମିଟି (ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ସାମୁଏଲ ଓ'ଡ଼ନେଲ, ସଦସ୍ୟ ବଙ୍ଗର ମେହେତା ଓ ଆସାମର ଟି.ଆର. ଫୁକନ) ନିଯୁକ୍ତ କଲେ। ଓଡ଼ିଆମାନେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ କାରଣ ଏହି କମିଟି ପାରଲାଖେମୁଣ୍ଡି, ମଞ୍ଜୁଷା, ମେଦିନିପୁର ଓ ସିଂହଭୂମିକୁ ଓଡ଼ିଶାରୁ ବାଦ ଦେଇଥିଲା।

(କ) ଗଞ୍ଜାମ ୧୭୫୯ରେ ମାନ୍ଦ୍ରାଜ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିରେ ଓ ସମ୍ବଲପୁର ୧୮୪୯ରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରଦେଶ (CP)ରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲା। (ଖ) ୧୮୯୫ରେ CP ମୁଖ୍ୟ କମିଶନର ସାର୍ ଆଣ୍ଡ୍ରୁଫ୍ରେଜର ସମ୍ବଲପୁର କୋର୍ଟରୁ ଓଡ଼ିଆ ଉଚ୍ଛେଦ କରି ହିନ୍ଦୀ ପ୍ରଚଳନ କରିଥିଲେ। (ଗ) 'ରିସ୍‌ଲେ ସର୍କୁଲାର' ୧୯୦୩ ଡିସେମ୍ବର ୩ରେ ଗୃହ ସଚିବ ହେନ୍‌ରୀ ରିସ୍‌ଲେଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା। (ଘ) ୧୯୨୮ ଫେବ୍ରୁଆରୀ ୩ରେ ସାଇମନ କମିଶନ ଭାରତ ଆସିଲା; କଂଗ୍ରେସ ବର୍ଜନ କଲେ ମାତ୍ର ଉତ୍କଳ ସମ୍ମିଳନୀ ପାଟନାରେ ସ୍ୱାଗତ କରି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ଦାବି ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। (ଙ) ଅଟଲି ସବ୍ କମିଟି ଓଡ଼ିଶା ଡିଭିଜନ, ଅନୁଗୁଳ, ମେଦିନିପୁର, ଗଞ୍ଜାମ ଓ ଖରିଆର ଅଞ୍ଚଳ ନେଇ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ଗଠନ ପାଇଁ ସୁପାରିଶ କଲା।

(ଚ) ୧୯୩୦-୩୧ ପ୍ରଥମ ଗୋଲଟେବୁଲ ବୈଠକରେ ପାରଲାଖେମୁଣ୍ଡି ମହାରାଜା କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଗଜପତି ଓଡ଼ିଆ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବେ ଯୋଗ ଦେଇ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ଦାବି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ; ୧୯୩୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୬ରେ ଐତିହାସିକ ଭାଷଣ ଦେଲେ। (ଛ) ୧୯୩୧ ମାର୍ଚ୍ଚ ୨୯ କରାଚୀ କଂଗ୍ରେସ ଅଧିବେଶନରେ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ଦାବି ଅବଗତ କରାଗଲା; ଗାନ୍ଧୀ ସମର୍ଥନ କଲେ। (ଜ) ଓ'ଡ଼ନେଲ ନିଷ୍ପତ୍ତି ବିରୋଧରେ ୧୯୩୨ ଅଗଷ୍ଟ ୨୧ରେ ବ୍ରହ୍ମପୁରରେ ଉତ୍କଳ ସମ୍ମିଳନୀର ଜରୁରୀ ଅଧିବେଶନ ବସିଥିଲା। (ଝ) ୧୯୩୩ ମାର୍ଚ୍ଚ ୧୭ରେ ସରକାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ଗଠନ ସମ୍ପର୍କରେ ଶ୍ୱେତପତ୍ର ପ୍ରକାଶ କଲେ (କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ୩୩,୦୦୦ରୁ ୨୧,୫୪୫ ବର୍ଗ ମାଇଲକୁ ହ୍ରାସ)। (ଞ) ୧୯୩୩ ଏପ୍ରିଲରେ ଲର୍ଡ ଲିନଲିଥ୍‌ଗୋଙ୍କ ଅଧ୍ୟକ୍ଷତାରେ ୧୬ ଜଣିଆ ମିଳିତ ସଂସଦୀୟ କମିଟି ଗଠିତ ହେଲା; ଏହା ଓଡ଼ିଶାର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ୨୧,୫୪୫ରୁ ୩୨,୬୯୫ ବର୍ଗ ମାଇଲକୁ ବୃଦ୍ଧି କଲା।

(କ) ମେଦିନିପୁର ଓଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳ ବଙ୍ଗ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସି ସହିତ ମିଶିଥିଲା। (ଖ) ଜନ୍ ବିମ୍ସ (John Beames) ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ବିରୋଧୀ ମତବ୍ୟକ୍ତ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ। (ଗ) ୧୮୮୮ରେ ଓଡ଼ିଶା ଗସ୍ତରେ ଆସିଥିବା ବଙ୍ଗର ଗଭର୍ଣ୍ଣର ଥିଲେ ସାର୍ ଏସ୍.ସି. ବେଲି। (ଘ) ସାର୍ ଆଣ୍ଡ୍ରୁଫ୍ରେଜର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରଦେଶର ମୁଖ୍ୟ କମିଶନର ଥିଲେ। (ଙ) ସମ୍ବଲପୁର କୋର୍ଟରେ ଓଡ଼ିଆ ୧୯୦୩ ଜାନୁଆରୀ ୧ରୁ ପୁନଃପ୍ରଚଳିତ ହେଲା। (ଚ) ଲର୍ଡ ଆମ୍ଥିଲ ମାନ୍ଦ୍ରାଜର ଗଭର୍ଣ୍ଣର ଥିଲେ। (ଛ) ବିହାର-ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ ୧୯୧୨ ଅଗଷ୍ଟ ୧ରେ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା। (ଜ) ସିନ୍ଧା ପ୍ରସ୍ତାବ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ ପରେ ବିହାର-ଓଡ଼ିଶା ସରକାର ଓଡ଼ିଶାକୁ ଏକ 'ଉପ-ପ୍ରଦେଶ' ମାନ୍ୟତା ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇଥିଲେ। (ଝ) ଓ'ଡ଼ନେଲ କମିଟି ୧୯୩୧ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧୯ରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲା।

(ଞ) ପାରଲାଖେମୁଣ୍ଡିର 'ଉତ୍କଳ ହିତୈଷିଣୀ ସମାଜ' ପାରଲାଖେମୁଣ୍ଡିକୁ ଓଡ଼ିଶାରେ ମିଶାଇବା ପାଇଁ ଓ'ଡ଼ନେଲ କମିଟି ନିକଟରେ ଦାବି କରିଥିଲେ। (ଟ) ତୃତୀୟ ଗୋଲଟେବୁଲ ପରେ ଭାରତ ସଚିବ ସାମୁଏଲ ହୋର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ ଗଠନ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ। (ଠ) ମିଳିତ ସଂସଦୀୟ କମିଟି ଓଡ଼ିଶାର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ୩୨,୬୯୫ ବର୍ଗ ମାଇଲକୁ ବୃଦ୍ଧି କରାଇଥିଲା। (ଡ) ୧୯୩୫ ଭାରତ ଶାସନ ଆଇନର ଧାରା ୨୮୯ ଅନୁସାରେ ଓଡ଼ିଶାକୁ ନୂତନ ପ୍ରଦେଶ ଭାବେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦିଆଗଲା। (ଢ) ୧୯୩୬ ମାର୍ଚ୍ଚ ୩ରେ 'ଭାରତ ଶାସନ (ଓଡ଼ିଶା ଗଠନ) ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ୧୯୩୬' ଘୋଷିତ ହୋଇ ୧୯୩୬ ଏପ୍ରିଲ ୧ରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା — ଏହା ଭାରତର ପ୍ରଥମ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଦେଶ।

ଗଞ୍ଜାମ ୧୭୫୯ରେ ମାନ୍ଦ୍ରାଜ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିରେ ଓ ସମ୍ବଲପୁର ୧୮୪୯ରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରଦେଶ (CP)ରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଥିଲା।

୧୯୦୩ ଡିସେମ୍ବର ୩ରେ ଗୃହ ସଚିବ ହେନ୍‌ରୀ ରିସ୍‌ଲେଙ୍କ ଦ୍ୱାରା 'ରିସ୍‌ଲେ ସର୍କୁଲାର' ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା।

ଲର୍ଡ କର୍ଜନଙ୍କ ଉଦ୍ୟମରେ ୧୯୦୩ ଜାନୁଆରୀ ୧ରୁ ସମ୍ବଲପୁର କୋର୍ଟରେ ଓଡ଼ିଆ ପୁନଃପ୍ରଚଳିତ ହେଲା।

୧୯୧୨ ଅଗଷ୍ଟ ୧ରେ ବିହାର-ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ ଗଠିତ ହେଲା।

ପ୍ରଥମ ଗୋଲଟେବୁଲ ବୈଠକ (୧୯୩୦-୩୧)ରେ ପାରଲାଖେମୁଣ୍ଡି ମହାରାଜା କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଗଜପତି ଓଡ଼ିଆ ପ୍ରତିନିଧି ଥିଲେ।

ଓ'ଡ଼ନେଲ କମିଟି (୧୯୩୧)ର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ସାମୁଏଲ ଓ'ଡ଼ନେଲ ଥିଲେ।

୧୯୨୪ ମସିହାରେ ଫିଲିପ୍-ଡଫ୍ କମିଟି ନିଯୁକ୍ତ ହେଲା (ଗଞ୍ଜାମ-ଓଡ଼ିଶା ମିଶ୍ରଣ ଦାବି ଅନୁସନ୍ଧାନ ପାଇଁ)।

୧୯୩୫ ଭାରତ ଶାସନ ଆଇନର ଧାରା ୨୮୯ ଅନୁସାରେ ଓଡ଼ିଶାକୁ ନୂତନ ପ୍ରଦେଶ ମାନ୍ୟତା ମିଳିଲା।

୧୯୩୬ ଏପ୍ରିଲ ୧ରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା — ଏହା ଭାରତର ପ୍ରଥମ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଦେଶ।

ଲର୍ଡ ଲିନଲିଥ୍‌ଗୋଙ୍କ ଅଧ୍ୟକ୍ଷତାରେ ମିଳିତ ସଂସଦୀୟ କମିଟି ଓଡ଼ିଶାର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ୨୧,୫୪୫ରୁ ୩୨,୬୯୫ ବର୍ଗ ମାଇଲକୁ ବୃଦ୍ଧି କଲା।