Chapter 3: Civil Disobedience Movement

୧୯୩୦ ମାର୍ଚ୍ଚ ୧୨ରେ ଗାନ୍ଧିଜୀ ସାବରମତୀ ଆଶ୍ରମରୁ ୭୮ ଜଣ ଅନୁଗାମୀଙ୍କ ସହ ଦାଣ୍ଡି ଅଭିମୁଖେ ପଦଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କଲେ ଓ ପ୍ରାୟ ୩୮୫ କିଲୋମିଟର ଚାଲି ୧୯୩୦ ଏପ୍ରିଲ ୬ରେ ଦାଣ୍ଡି ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ସେ ସମୁଦ୍ର ଜଳରୁ ଲବଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଲବଣ ଆଇନ ଭଙ୍ଗ କଲେ। ଏହା ଆଇନ ଅମାନ୍ୟ ଆନ୍ଦୋଳନର ଆରମ୍ଭ ଥିଲା।

କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ: ଲବଣ ଆଇନ ଭଙ୍ଗ; ବିଦେଶୀ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ ବର୍ଜନ; ଚୌକିଦାରୀ ଓ ଅନ୍ୟ କର ଦେବା ବନ୍ଦ; ମଦ ଦୋକାନ ଆଗରେ ଧାରଣା (picketing); ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ନିରାକରଣ। ଏହା ୧୯୩୦ ମାର୍ଚ୍ଚରେ ଦାଣ୍ଡି ଯାତ୍ରା ମାଧ୍ୟମରେ ଘୋଷିତ ହେଲା।

୧୯୩୧ ମାର୍ଚ୍ଚ ୫ରେ ଗାନ୍ଧୀ ଓ ଭାଇସରାୟ ଲର୍ଡ ଇର୍ୱିନ୍ଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚୁକ୍ତି ସମ୍ପାଦିତ ହେଲା। ଫଳାଫଳ: ଗାନ୍ଧିଜୀ ଆଇନ ଅମାନ୍ୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ସ୍ଥଗିତ ରଖି ଦ୍ୱିତୀୟ ଗୋଲଟେବୁଲ ବୈଠକରେ ଯୋଗ ଦେବାକୁ ରାଜି ହେଲେ; ସରକାର ରାଜନୈତିକ ବନ୍ଦୀଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କଲେ।

ଦାଣ୍ଡି ପରେ ଓଡ଼ିଶାର ଇଞ୍ଚୁଡ଼ି ଲବଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ସମଗ୍ର ଭାରତରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କଲା। ଗୋପବନ୍ଧୁ ଚୌଧୁରୀ ଓ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ହରିହର ଦାସଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ୨୧ ଜଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହୀ କଟକ ସ୍ୱରାଜ ଆଶ୍ରମରୁ ଇଞ୍ଚୁଡ଼ି ଅଭିମୁଖେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ୧୯୩୦ ଏପ୍ରିଲ ୧୩ରେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ହରିହର ଇଞ୍ଚୁଡ଼ିରେ ଲବଣ ଆଇନ ଭଙ୍ଗ କଲେ। ରମାଦେବୀ, ମାଳତୀ ଦେବୀ ଆଦି ନାରୀ ନେତ୍ରୀ ଏଥିରେ ଯୋଗ ଦେଲେ। ତେଣୁ ଇଞ୍ଚୁଡ଼ି 'ଦ୍ୱିତୀୟ ଦାଣ୍ଡି' ରୂପେ ଖ୍ୟାତ ହେଲା।

ଶ୍ରୀଜଙ୍ଗ (କଟକ ନିକଟ)ରେ ଗୌରମୋହନ ଦାସ ଓ ବିଦ୍ୟାଧର ରଥଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ୧୯୩୧ ମେ'ରେ ଚୌକିଦାରୀ କର ବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଚୌକିଦାର ଓ ଦଫାଦାରମାନଙ୍କୁ ଇଂରେଜ ସରକାରର ସେବା ନ କରିବାକୁ କୁହାଗଲା ଓ କେତେକ ଚାକିରି ଛାଡ଼ିଲେ। ପୋଲିସ ସ୍ଥାନୀୟ ସତ୍ୟାଗ୍ରହୀଙ୍କୁ ଗିରଫ କରିବାରୁ କ୍ରୋଧିତ ଗ୍ରାମବାସୀ ପୋଲିସ ବାହିନୀକୁ ମାରିଲେ; ୫୪ ଜଣ ଗିରଫ ହେଲେ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କ ଉପରେ ୬୦୦୦ ଟଙ୍କା ଜୋରିମାନା ଲଦାଗଲା।

(କ) ସାଇମନ କମିଶନରେ ଜଣେ ବି ଭାରତୀୟ ସଦସ୍ୟ ନ ଥିଲେ (ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ୱେତାଙ୍ଗ କମିଶନ); ଭାରତର ଭବିଷ୍ୟତ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାକୁ ଆସିଥିବାରୁ କଂଗ୍ରେସ ଏହାକୁ ବର୍ଜନ କଲା। (ଖ) ୧୯୨୯ ଲାହୋର ଅଧିବେଶନରେ କଂଗ୍ରେସ 'ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱରାଜ'କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଘୋଷଣା କଲା ଓ ୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୩୦କୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦିବସ ପାଳନ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲା। (ଗ) ଇଂରେଜ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱରାଜ ଦାବି ନ ମାନିବାରୁ ଗାନ୍ଧିଜୀ ଅନ୍ୟାୟ ଆଇନ (ଲବଣ କର) ଅମାନ୍ୟ କରି ଆଇନ ଅମାନ୍ୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ଡାକ ଦେଲେ। (ଘ) ପ୍ରଥମ ଗୋଲଟେବୁଲ ବୈଠକ ୧୯୩୦ ନଭେମ୍ବରରେ ଲଣ୍ଡନରେ ହେଲା; କଂଗ୍ରେସ ଏହାକୁ ବର୍ଜନ କଲା। (ଙ) ଦ୍ୱିତୀୟ ଗୋଲଟେବୁଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱରାଜ ଓ ଦଳିତ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସନ୍ତୋଷଜନକ ସମାଧାନ ନ ହେବାରୁ ଗାନ୍ଧିଜୀ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଫେରିଲେ।

(ଚ) ଦ୍ୱିତୀୟ ଗୋଲଟେବୁଲରୁ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଫେରିବା ପରେ ଗାନ୍ଧିଜୀ ପୁଣି ଆଇନ ଅମାନ୍ୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ କଲେ। (ଛ) ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ନିରାକରଣ (ହରିଜନ କଲ୍ୟାଣ) ପାଇଁ ଗାନ୍ଧିଜୀ ୧୯୩୩ ମେ'ରେ ୨୧ ଦିନିଆ ଅନଶନ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ। (ଜ) ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଆଇନ ଅମାନ୍ୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ୧୯୩୪ ଏପ୍ରିଲରେ ପ୍ରତ୍ୟାହୃତ ହେଲା। (ଝ) କୁଜଙ୍ଗଠାରେ ନାରାୟଣ ବୀରବର ସାମନ୍ତ, ରମାଦେବୀ ଓ ମାଳତୀ ଦେବୀ ନେତୃତ୍ୱ ନେଇଥିଲେ (ରାଣୀ ଭାଗ୍ୟବତୀ ପାଟମହାଦେଈ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ)। (ଞ) ୧୬ ବର୍ଷରୁ କମ୍ ପିଲାଙ୍କ 'ବାନର ସେନା' ମଦ ଓ ବିଦେଶୀ ଲୁଗା ଦୋକାନ ଆଗରେ ଧାରଣା ଦେବା ଓ ପ୍ରଚାର ପତ୍ର ବାଣ୍ଟିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ।

(କ) ସାଇମନ କମିଶନ ଭାରତର ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍କାର ପାଇଁ ସୁପାରିଶ କରିବାକୁ ଆସିଥିଲେ। (ଖ) ସାଇମନ କମିଶନ ୧୯୨୮ ଫେବ୍ରୁଆରୀ ୩ରେ (ମୁମ୍ବାଇରେ) ଭାରତ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ। (ଗ) ୧୯୨୯ ଡିସେମ୍ବର ୩୧ରେ ଲାହୋରଠାରେ (ରାବି ନଦୀ କୂଳରେ) ସ୍ୱାଧୀନତାର ତ୍ରିରଙ୍ଗା ପତାକା ଉତ୍ତୋଳନ କରାଯାଇଥିଲା। (ଘ) କୁଜଙ୍ଗ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜନତା ଜଙ୍ଗଲ ଆଇନ ଅମାନ୍ୟ କରିଥିଲେ। (ଙ) 'ଖୁଦାଇ ଖିଦମତଗାର'ର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଥିଲେ ଖାନ ଅବଦୁଲ ଗଫାର ଖାଁ (ସୀମାନ୍ତ ଗାନ୍ଧୀ)। (ଚ) ଦ୍ୱିତୀୟ ଗୋଲଟେବୁଲ ବୈଠକ ୧୯୩୧ ସେପ୍ଟେମ୍ବରରୁ ଡିସେମ୍ବର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। (ଛ) କୁଜଙ୍ଗଠାରେ ୧୯୩୦ ମେ ୮ରେ ଲବଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। (ଜ) ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲାରେ ପଣ୍ଡିତ ନୀଳକଣ୍ଠ ଦାସ (ଓ ଜଗନ୍ନାଥ ରଥ) ଲବଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହର ନେତୃତ୍ୱ ନେଇଥିଲେ। (ଝ) ବିଦେଶୀ ମଦ ଦୋକାନ ଆଗରେ ଧାରଣା ଦେବାବେଳେ ରମାଦେବୀ ଓ ସରଳା ଦେବୀ ବେତ୍ରାଘାତର ଶିକାର ହୋଇଥିଲେ। (ଞ) 'ସମାଜ', 'ପ୍ରଜାତନ୍ତ୍ର' ଓ 'ଆଶା' ସମ୍ବାଦପତ୍ର ଉପରେ ସରକାର କଟକଣା ଜାରି କରିଥିଲେ।

୧୯୩୦ ମାର୍ଚ୍ଚ ୧୨ରୁ ଏପ୍ରିଲ ୬ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗାନ୍ଧୀ ଲବଣ ଆଇନ ଭଙ୍ଗ କରିବା ପାଇଁ ସାବରମତୀରୁ ଡାଣ୍ଡି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଡାଣ୍ଡି ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ।

୧୯୨୯ ଲାହୋର କଂଗ୍ରେସ ଅଧିବେଶନରେ 'ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱରାଜ' ପ୍ରସ୍ତାବ ଗୃହୀତ ହୋଇ ୩୧ ଡିସେମ୍ବରରେ ତ୍ରିରଙ୍ଗା ଉତ୍ତୋଳନ କରାଯାଇଥିଲା।

ବାଲେଶ୍ୱରର ଇଞ୍ଚୁଡ଼ିଠାରେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ହରିହରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ (୧୯୩୦ ଏପ୍ରିଲ ୧୩) ଲବଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା 'ଦ୍ୱିତୀୟ ଡାଣ୍ଡି' ରୂପେ ଖ୍ୟାତ।

୧୯୨୮ର ସାଇମନ କମିଶନରେ ଜଣେ ବି ଭାରତୀୟ ସଦସ୍ୟ ନ ଥିବାରୁ ଭାରତୀୟମାନେ ଏହାକୁ ବର୍ଜନ କରିଥିଲେ।

୧୯୩୧ ମାର୍ଚ୍ଚ ୫ରେ ଗାନ୍ଧୀ-ଇର୍ୱିନ ଚୁକ୍ତି ସ୍ୱାକ୍ଷରିତ ହୋଇ ଆଇନ ଅମାନ୍ୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ସ୍ଥଗିତ ହୋଇଥିଲା।

କୁଜଙ୍ଗରେ ରାଣୀ ଭାଗ୍ୟବତୀ (୧୯୩୦ ମେ ୮) ଲବଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହରେ ନେତୃତ୍ୱ ନେଇଥିଲେ।

ଗୌରମୋହନ ଦାସଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ୧୯୩୧ ମେରେ ଶ୍ରୀଜଙ୍ଗଠାରେ ଚୌକିଦାରୀ କର ବିରୋଧରେ ଆନ୍ଦୋଳନ ହୋଇ ୫୪ ଜଣ ଗିରଫ ହୋଇଥିଲେ।

ଆଇନ ଅମାନ୍ୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ସମୟରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ୧୬ ବର୍ଷରୁ କମ ବୟସର ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀ ଦଳକୁ 'ବନର ସେନା' କୁହାଯାଉଥିଲା।

ସମାଜ, ପ୍ରଜାତନ୍ତ୍ର ଓ ଆଶା ସମ୍ବାଦପତ୍ର ଉପରେ ସରକାର କଟକଣା ଜାରି କରିଥିଲେ।

ପୁରୀରେ ନୀଳକଣ୍ଠ ଦାସ ଆଇନ ଅମାନ୍ୟ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ନେତୃତ୍ୱ ନେଇଥିଲେ।