1(କ) ଗଣତନ୍ତ୍ର ସଂଜ୍ଞା ନିରୂପଣ କର।
ଗଣତନ୍ତ୍ର ହେଉଛି ଲୋକମାନଙ୍କର ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଗରିକ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବା ପରୋକ୍ଷ ଭାବେ ଶାସନରେ ଅଂଶ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଆବ୍ରାହମ ଲିଙ୍କନଙ୍କ ଅନୁସାରେ — "ଗଣତନ୍ତ୍ର ହେଉଛି ଲୋକମାନଙ୍କର, ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଓ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶାସନ।"
2(ଖ) ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ପରୋକ୍ଷ ଗଣତନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ। (ଗ) ନିର୍ବାଚନର ଗୁରୁତ୍ୱ।
(ଖ) ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଗଣତନ୍ତ୍ର: ସମସ୍ତ ମତଦାତା ସିଧାସଳଖ ଶାସନରେ ଅଂଶ ନିଅନ୍ତି (ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରୀକ ନଗର ରାଜ୍ୟ)। ପରୋକ୍ଷ (ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ) ଗଣତନ୍ତ୍ର: ଲୋକମାନେ ପ୍ରତିନିଧି ନିର୍ବାଚିତ କରି ଶାସନ ଚଳାନ୍ତି (ଭାରତ, ଆମେରିକା, ଇଂଲଣ୍ଡ)।
(ଗ) ନିର୍ବାଚନ ଲୋକଙ୍କୁ ରାଜନୈତିକ ଭାବେ ସଚେତନ କରେ, ମତଦାନ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ବଢ଼ାଏ, ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କୁ ଜନ ସମର୍ଥନ ସହ ଯୋଡ଼େ ଓ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷମତା ହସ୍ତାନ୍ତର ସମ୍ଭବ କରେ।
3(ଘ) ଭାରତରେ ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିଶେଷତ୍ୱ ଆଲୋଚନା କର।
(୧) ଲୋକସଭା, ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ସଂସ୍ଥା (ପୌର ନିଗମ, ପାଲିକା, ଗ୍ରାମପଞ୍ଚାୟତ, ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି, ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦ) ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନ ଦ୍ୱାରା।
(୨) ରାଜ୍ୟସଭା, ବିଧାନ ପରିଷଦ, ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଓ ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ପରୋକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନ ଦ୍ୱାରା।
(୩) 'ଏକ-ସଦସ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ' ବ୍ୟବସ୍ଥା — ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣ୍ଡଳୀ ଜଣେ ପ୍ରତିନିଧି ନିର୍ବାଚିତ କରେ।
(୪) ଜାତି-ଧର୍ମ-ବର୍ଣ୍ଣ-ଲିଙ୍ଗ ନିର୍ବିଶେଷରେ ସାର୍ବଜନୀନ ସାବାଳକ ମତଦାନ।
4(ଙ) ଆମ ଦେଶର ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ବିଭିନ୍ନ ପର୍ଯ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କର।
(୧) ନିର୍ବାଚନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଘୋଷଣା। (୨) ମତଦାତାଙ୍କ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ନାମ ତାଲିକା ପ୍ରସ୍ତୁତି। (୩) ରିଟର୍ଣ୍ଣିଂ ଅଫିସର ଓ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷକ ନିଯୁକ୍ତି। (୪) ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ର ଦାଖଲ। (୫) ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ର ଯାଞ୍ଚ। (୬) ପ୍ରାର୍ଥିପତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଓ ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ନାମତାଲିକା। (୭) ନିର୍ବାଚନ ସଙ୍କେତ (ଚିହ୍ନ) ପ୍ରଦାନ। (୮) ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରଚାର ଅଭିଯାନ (ମତଦାନ ୪୮ ଘଣ୍ଟା ପୂର୍ବରୁ ବନ୍ଦ)। (୯) ମତଦାନ (EVM)। (୧୦) ମତ ଗଣନା ଓ ଫଳାଫଳ ଘୋଷଣା।
5(ଚ) ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗର ଗଠନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ ବର୍ଣ୍ଣନ କର।
ଗଠନ: ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ (ଧାରା ୩୨୪) ଜଣେ ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୁକ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୁକ୍ତଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ; ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି।
କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ: ମତଦାତା ତାଲିକା ପ୍ରସ୍ତୁତି; ସଂସଦ, ରାଜ୍ୟ ବିଧାନମଣ୍ଡଳ, ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଓ ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିର୍ବାଚନର ତତ୍ତ୍ୱାବଧାନ-ପରିଚାଳନା-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ; ମତଦାତା ପରିଚୟ ପତ୍ର ପ୍ରଦାନ; ନିର୍ବାଚନ ତାରିଖ ଓ କାର୍ଯ୍ୟସୂଚୀ ଘୋଷଣା; ଦଳ ଓ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କୁ ସଙ୍କେତ ପ୍ରଦାନ; 'ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ ବିଧି' ଲାଗୁ; ନିର୍ବାଚନ ବିବାଦର ସମାଧାନ ଓ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ସର୍ବାଧିକ ଖର୍ଚ୍ଚ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ।
6(ଛ) ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀକାଳୀନ ନିର୍ବାଚନ କ'ଣ? (ଜ) ଏକ-ସଦସ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ କ'ଣ? (ଙ) ପ୍ରଚାର/ପ୍ରତିବନ୍ଧକ
(ଛ) ଲୋକସଭା ବା ବିଧାନସଭା ତାହାର ସ୍ୱାଭାବିକ କାର୍ଯ୍ୟକାଳ (୫ ବର୍ଷ) ଶେଷ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଭାଙ୍ଗିଗଲେ, ଯେଉଁ ନିର୍ବାଚନ କରାଯାଏ ତାହା ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀକାଳୀନ ନିର୍ବାଚନ।
(ଜ) ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀରୁ ଜଣେ ଲେଖାଏଁ ପ୍ରତିନିଧି ନିର୍ବାଚିତ ହେଉଥିବା ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଏକ-ସଦସ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ କୁହାଯାଏ।
(ଙ) ମୁକ୍ତ ନିର୍ବାଚନର ପ୍ରତିବନ୍ଧକ — କ୍ଷୁଦ୍ର ଦଳ ଓ ସ୍ୱାଧୀନ ପ୍ରାର୍ଥୀ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ, ପାରିବାରିକ ରାଜନୀତି, ଅପରାଧୀକରଣ ଓ ଧନବଳ ପ୍ରଭାବ।
7ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତର। (କ) ପରିଚୟ ପତ୍ର (ଖ) ମଣ୍ଡଳୀ ସୀମା (ଗ) ପରୋକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନ (ଘ) ନାମାଙ୍କନ ଯାଞ୍ଚ (ଙ) ରାଜ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ
(କ) 'ମତଦାତାଙ୍କ ନିର୍ବାଚନ ପରିଚୟ ପତ୍ର' (Voter ID) = ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା ଫଟୋଯୁକ୍ତ ପରିଚୟ ପତ୍ର।
(ଖ) ଜନସଂଖ୍ୟା ଆଧାରରେ ପରିସୀମନ ଆୟୋଗ (Delimitation Commission) ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀର ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ।
(ଗ) ପରୋକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନ: ମତଦାତା ପ୍ରଥମେ ପ୍ରତିନିଧି ନିର୍ବାଚିତ କରନ୍ତି, ସେହି ପ୍ରତିନିଧି ଅନ୍ୟ ପ୍ରତିନିଧି (ରାଷ୍ଟ୍ରପତି, ରାଜ୍ୟସଭା, ବିଧାନ ପରିଷଦ) ନିର୍ବାଚିତ କରନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷରେ ମତଦାତା ସିଧାସଳଖ ପ୍ରତିନିଧି ବାଛନ୍ତି।
(ଘ) ରିଟର୍ଣ୍ଣିଂ ଅଫିସର ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ରର ବୈଧତା ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତି; ଅବୈଧ ପତ୍ର ବାତିଲ କରିବା ପାଇଁ ଏହା କରାଯାଏ।
(ଙ) ୭୩ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ (୧୯୯୨) ଅନୁସାରେ ରାଜ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ ଗଠିତ; ଏହା ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ ଓ ପୌର ସଂସ୍ଥାର ନିର୍ବାଚନ ପରିଚାଳନା କରେ।
8(ଚ) ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ ବିଧି (ଛ) ସାବାଳକ ମତଦାନ (ଜ) ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିର୍ବାଚନ (ଝ) ନିର୍ବାଚନ ଆଇନ (ଞ) ନାମାଙ୍କନ ଅଧିକାରୀ
(ଚ) 'ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ ବିଧି' (Model Code of Conduct) = ନିର୍ବାଚନ ସମୟରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଓ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ ଲାଗୁ କରୁଥିବା ଆଚରଣ ନିୟମ; ଏହା ଭଙ୍ଗ କଲେ ଆୟୋଗ ଦଣ୍ଡ ବିଧାନ କରେ।
(ଛ) ଜାତି-ଧର୍ମ-ବର୍ଣ୍ଣ-ଲିଙ୍ଗ ନିର୍ବିଶେଷରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ୧୮ ବର୍ଷରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ନାଗରିକ ମତଦାନ ଅଧିକାର ପାଇବା = ସାବାଳକ ମତଦାନ।
(ଜ) ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଏକ ନିର୍ବାଚକ ମଣ୍ଡଳୀ (ସଂସଦର ଉଭୟ ସଦନ ଓ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାର ନିର୍ବାଚିତ ସଦସ୍ୟ) ଦ୍ୱାରା ପରୋକ୍ଷ ଭାବେ ନିର୍ବାଚିତ ହୁଅନ୍ତି।
(ଝ) ଲୋକ ପ୍ରତିନିଧି ଆଇନ ୧୯୫୦ ଓ ୧୯୫୧ ବଳରେ ନିର୍ବାଚନ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାହିତ ହୁଏ।
(ଞ) ପ୍ରାର୍ଥୀମାନେ ରିଟର୍ଣ୍ଣିଂ ଅଫିସର (Returning Officer) ନିକଟରେ ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ର ଦାଖଲ କରନ୍ତି।
9ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର। (କ-ଞ)
(କ) 'ଅମାନତ ଅର୍ଥ' = ନାମାଙ୍କନ ସହ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଜମା କରୁଥିବା ଅର୍ଥ; ମୋଟ ମତର ୧/୬ ଭାଗରୁ କମ ପାଇଲେ ଏହା ବାଜ୍ୟାପ୍ତ ହୁଏ।
(ଖ) ମତଦାତାଙ୍କ ନାମ ତାଲିକାକୁ 'ଭୋଟର ତାଲିକା' (Electoral Roll) କୁହାଯାଏ।
(ଗ) 'ଆପେକ୍ଷିକ ସଂଖ୍ୟା ଗରିଷ୍ଠତା' = ଯେଉଁ ପ୍ରାର୍ଥୀ ସର୍ବାଧିକ ମତ ପାଆନ୍ତି ସେ ବିଜୟୀ ହୁଅନ୍ତି।
(ଘ) ନିର୍ବାଚନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିବାଦର ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (Supreme Court) ନିଅନ୍ତି।
(ଙ) ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ର ସହିତ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଅମାନତ ଅର୍ଥ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି/ଅପରାଧ ବିବରଣୀର ହଲଫନାମା ଦାଖଲ କରନ୍ତି।
(ଚ) ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ପ୍ରାର୍ଥୀମାନେ ରିଟର୍ଣ୍ଣିଂ ଅଫିସର ନିକଟରେ ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ର ଦାଖଲ କରନ୍ତି।
(ଛ) ରାଜ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ ଓ ପୌର ସଂସ୍ଥା (ସ୍ଥାନୀୟ) ନିର୍ବାଚନ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ।
(ଜ) ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୁକ୍ତ ମହାଭିଯୋଗ ପ୍ରଣାଳୀରେ (ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ବିଚାରପତିଙ୍କ ପରି) ପଦଚ୍ୟୁତ ହୁଅନ୍ତି।
(ଝ) କୌଣସି ଆସନ ଶୂନ୍ୟ ହେଲେ (ସଦସ୍ୟଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ/ଇସ୍ତଫା/ନିର୍ବାଚନ ଅବୈଧ) ଉପ-ନିର୍ବାଚନ କରାଯାଏ।
(ଞ) ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗର ଆୟୁକ୍ତଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି।
10ସଠିକ ଉତ୍ତର ବାଛି ଲେଖ। (କ-ଙ)
(କ) "ଗଣତନ୍ତ୍ର ହେଉଛି ଲୋକମାନଙ୍କର, ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସରକାର" — ଆବ୍ରାହମ ଲିଙ୍କନ।
(ଖ) ଭାରତରେ ମତଦାତାଙ୍କ ସର୍ବନିମ୍ନ ବୟସ ସୀମା — ୧୮ ବର୍ଷ।
(ଗ) ସଠିକ ଉକ୍ତି — ଭାରତରେ ଲୋକସଭାର ସଦସ୍ୟମାନେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ନିର୍ବାଚିତ ହୁଅନ୍ତି।
(ଘ) ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୁକ୍ତଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଆଉ ୨ ଜଣ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୁକ୍ତ ଅଛନ୍ତି।
(ଙ) ନିର୍ବାଚନ ଆବଶ୍ୟକତାର ଠିକ୍ କାରଣ ନୁହେଁ — 'ନିର୍ବାଚନ ମାଧ୍ୟମରେ ନ୍ୟାୟପାଳିକାର ସଫଳତାର ମୂଲ୍ୟାୟନ କରାଯାଏ' (ନ୍ୟାୟପାଳିକା ନିର୍ବାଚିତ ହୁଏ ନାହିଁ)।