Chapter 15: Development of Science & Technology

ନେହରୁଙ୍କ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ଥିଲା ଯେ କେବଳ ବିଜ୍ଞାନ ହିଁ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ନିରକ୍ଷରତା, ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର ଅସଦ୍‌ବିନିଯୋଗ ଆଦି ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ କରିପାରିବ। ଆର୍ଥନୀତିକ, ସାମାଜିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରଗତି ପାଇଁ ବିଜ୍ଞାନ ଓ ବୈଷୟିକ ବିଦ୍ୟା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଜ୍ଞାନ ଭାରତର ପ୍ରତିରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିବ ବୋଲି ସେ ମନେ କରୁଥିଲେ।

୧୯୪୮ ଅଗଷ୍ଟରେ 'ପରମାଣୁ ଶକ୍ତି ଆୟୋଗ' ଗଠନ (ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ହୋମି ଜାହାଙ୍ଗୀର ଭାବା); ୧୯୫୪ରେ ପୃଥକ 'ପରମାଣୁ ଶକ୍ତି ବିଭାଗ'; ୧୯୫୬ରେ ଟ୍ରୟେ (Trombay)ଠାରେ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ଆଣବିକ ରିଆକ୍ଟର ଓ ଭାବା ଆଣବିକ ଗବେଷଣା କେନ୍ଦ୍ର (BARC); ଅପସରା, ସର୍କସ, ଧ୍ରୁବ, କାମିନୀ ଆଦି ରିଆକ୍ଟର; ୧୯୭୪ ଓ ୧୯୯୮ରେ ପୋଖରାନ୍‌ରେ ପରମାଣୁ ପରୀକ୍ଷଣ — ଏହି ପଦକ୍ଷେପମାନ ନିଆଯାଇଛି।

୧୯୬୨ ଚୀନ ଓ ୧୯୬୫ ପାକିସ୍ତାନ ଯୁଦ୍ଧ ଭାରତର ସାମରିକ ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଦେଖାଇ ଦେଲା। ୧୯୫୮ରେ 'ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଗବେଷଣା ଓ ଉନ୍ନୟନ ସଂଗଠନ' (DRDO) ଗଠିତ ହେଲା। ୧୯୮୩ରେ ଏକୀଭୂତ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଅଗ୍ନି, ପୃଥ୍ୱୀ, ଆକାଶ, ନାଗ, ଧନୁଷ, ବ୍ରହ୍ମସ ଆଦି କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ବିକଶିତ ହେଲା; ଏଗୁଡ଼ିକର ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଓଡ଼ିଶାର ଚାନ୍ଦିପୁରଠାରେ ଏକ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ପରୀକ୍ଷଣ କେନ୍ଦ୍ର ଅଛି।

ବିଜ୍ଞାନ ଓ ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନ ଉପଯୋଗ କରି ଭାରତ ଖାଦ୍ୟଶସ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନରେ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳ ହୋଇଛି, ପ୍ରତିରକ୍ଷା କ୍ଷେତ୍ରରେ ସ୍ୱଦେଶୀ ଜ୍ଞାନକୌଶଳରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଛି ଏବଂ ମହାକାଶ ଗବେଷଣା, ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଶିଳ୍ପ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବେପୁଲ ଅଗ୍ରଗତି କରିଛି। ଏହା ଦେଶର ମାନବସମ୍ପଦକୁ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ଓ ଦକ୍ଷ କରାଇଛି।

(କ) ବିଜ୍ଞାନ ଓ ବୈଷୟିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉଚ୍ଚତର ଓ ମୂଲ୍ୟବୋଧଭିତ୍ତିକ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଭାରତୀୟ ବୈଷୟିକ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ (IIT) ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି। (ଗ) ନେହରୁ ମନେ କରୁଥିଲେ ପରମାଣୁ ଶକ୍ତି ସାମାଜିକ-ଆର୍ଥନୀତିକ-ରାଜନୈତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବେପୁଲ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବ ଓ ପ୍ରତିରକ୍ଷାକୁ ଦୃଢ଼ କରିବ; ସେ ଏହାର ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବହାର ଚାହୁଁଥିଲେ। (ଘ) ଭାବା ଆଣବିକ ଗବେଷଣା କେନ୍ଦ୍ର (BARC) ୧୯୫୬ରେ ଟ୍ରୟେ (Trombay)ଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା। (ଙ) ୧୯୭୪ ମେ ୧୮ରେ ରାଜସ୍ଥାନର ପୋଖରାନ୍‌ରେ ଭାରତ ତା'ର ପ୍ରଥମ ପରମାଣୁ ବୋମା ବିସ୍ଫୋରଣ କରିଥିଲା। (ଚ) ୧୯୬୨ ଚୀନ ଓ ୧୯୬୫ ପାକିସ୍ତାନ ଯୁଦ୍ଧ ଭାରତର ସାମରିକ ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖାଇବାରୁ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଦୃଢ଼ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଭୂତ ହେଲା।

(ଛ) ୧୯୬୩ରେ କେରଳର ଥିରୁବନନ୍ତପୁରମ୍‌ଠାରେ ପ୍ରଥମ ରକେଟ୍ ଉତ୍କ୍ଷେପଣ କେନ୍ଦ୍ର 'ଥୁମ୍ବା ବିଷୁବୀୟ ରକେଟ୍ ଉତ୍କ୍ଷେପଣ କେନ୍ଦ୍ର' ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା। (ଜ) ୧୯୭୫ ଏପ୍ରିଲ ୧୯ରେ ଭାରତ ତା'ର ପ୍ରଥମ କୃତ୍ରିମ ଉପଗ୍ରହ 'ଆର୍ଯ୍ୟଭଟ' ମହାକାଶକୁ ପ୍ରେରଣ କରିଥିଲା। (ଝ) ୧୯୮୧ ଜୁନ ୧୯ରେ ଭାରତ ତା'ର ପ୍ରଥମ ଯୋଗାଯୋଗ ଉପଗ୍ରହ 'ଆପ୍‌ଲ' (APPLE) ମହାକାଶକୁ ପ୍ରେରଣ କରିଥିଲା। (ଞ) ଭାରତ ମହାକାଶରେ ଛାଡ଼ିଥିବା କୃତ୍ରିମ ଉପଗ୍ରହଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଯୋଗାଯୋଗ ଓ ପାଣିପାଗ ପୂର୍ବାନୁମାନ (ଆବହାୱା) କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉପଯୋଗୀ ହୋଇଛି।

(କ) ୧୯୪୭ ଜାନୁଆରୀ ୪ରେ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ଜାତୀୟ ପରୀକ୍ଷାଗାର (ଜାତୀୟ ଭୌତିକ ପରୀକ୍ଷାଗାର)ର ଭିତ୍ତିପ୍ରସ୍ତର ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଥିଲା। (ଖ) ବୈଜ୍ଞାନିକ ଓ ଶିଳ୍ପ ଗବେଷଣା ପରିଷଦ (CSIR)ର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଜବାହରଲାଲ ନେହରୁ ଥିଲେ। (ଗ) ଆମେରିକାର ମାସାଚୁସେଟ୍ସ ବୈଷୟିକ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ (MIT) ଢାଞ୍ଚାରେ ଭାରତରେ ବୈଷୟିକ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ (IIT) ଗଠନ କରାଗଲା। (ଘ) ୧୯୭୧ରେ ଭାରତର କେନ୍ଦ୍ରୀୟଶାସନରେ ବିଜ୍ଞାନ ଓ ବୈଷୟିକ ମନ୍ତ୍ରାଳୟ ସୃଷ୍ଟି କରାଗଲା। (ଙ) ୧୯୫୪ରେ ଭାରତର କେନ୍ଦ୍ରୀୟଶାସନରେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରମାଣୁ ଶକ୍ତି ବିଭାଗ ଖୋଲାଗଲା। (ଚ) ଇନ୍ଦୋରରେ ଥିବା ଆଣବିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନର ନାମ 'ଉନ୍ନତ ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନ କେନ୍ଦ୍ର' (Advanced Technology Centre)। (ଛ) ୧୯୫୮ରେ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଗବେଷଣା ଓ ଉନ୍ନୟନ ସଂଗଠନ (DRDO) ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା। (ଜ) ଅଗ୍ନି କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶାର ଚାନ୍ଦିପୁର (ବାଲେଶ୍ୱର)ଠାରେ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଇଥିଲା। (ଝ) ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶର ଶ୍ରୀହରିକୋଟାଠାରେ ଏକ ରକେଟ୍ ଉତ୍କ୍ଷେପଣ କେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛି। (ଞ) 'ଭାସ୍କର-ପ୍ରଥମ' ଉପଗ୍ରହ ପ୍ରେରଣ ପାଇଁ ରଷିଆ (ସୋଭିଏତ)ର ସହାୟତା ନିଆଯାଇଥିଲା।

(କ) ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ IIT — ଖଡ଼ଗପୁର। (ଖ) ପରମାଣୁ ଶକ୍ତି ଆୟୋଗର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ — ହୋମି ଜାହାଙ୍ଗୀର ଭାବା। (ଗ) ଆଣବିକ ରିଆକ୍ଟର ନୁହେଁ — ଆକାଶ (ଏହା ଏକ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର)। (ଘ) ଏକୀଭୂତ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଆରମ୍ଭ — ୧୯୮୩। (ଙ) ଉପଗ୍ରହ ଯୋଗାଯୋଗ କେନ୍ଦ୍ର ଅବସ୍ଥିତ — ଆରଭି (ମହାରାଷ୍ଟ୍ର)।

ହୋମି ଜାହାଙ୍ଗୀର ଭାବା ପରମାଣୁ ଶକ୍ତି ଆୟୋଗର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଥିଲେ।

୧୯୫୧ରେ ଖଡ଼ଗପୁରଠାରେ ଭାରତର ପ୍ରଥମ IIT ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା (MIT ଢାଞ୍ଚାରେ)।

୧୯୭୪ ମେ ୧୮ରେ ରାଜସ୍ଥାନର ପୋଖରାନ୍‌ରେ ଭାରତ ପ୍ରଥମ ପରମାଣୁ ବୋମା ପରୀକ୍ଷଣ କଲା।

୧୯୫୮ ମସିହାରେ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଗବେଷଣା ଓ ଉନ୍ନୟନ ସଂଗଠନ (DRDO) ଗଠିତ ହେଲା।

ଓଡ଼ିଶାର ଚାନ୍ଦିପୁର (ବାଲେଶ୍ୱର)ଠାରେ ଅଗ୍ନି କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଇଥିଲା।

ଭାରତର ପ୍ରଥମ କୃତ୍ରିମ ଉପଗ୍ରହ 'ଆର୍ଯ୍ୟଭଟ' ୧୯୭୫ ଏପ୍ରିଲ ୧୯ରେ ମହାକାଶକୁ ପ୍ରେରିତ ହେଲା।

'ଆପ୍‌ଲ' (APPLE) ଭାରତର ପ୍ରଥମ ଯୋଗାଯୋଗ ଉପଗ୍ରହ (୧୯୮୧ ଜୁନ ୧୯)।

୧୯୮୩ ମସିହାରେ ଏକୀଭୂତ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ବିକାଶ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଆରମ୍ଭ ହେଲା (ଅଗ୍ନି, ପୃଥ୍ୱୀ, ଆକାଶ, ନାଗ)।

୧୯୫୬ରେ ଟ୍ରୟେ (Trombay)ଠାରେ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ଆଣବିକ ରିଆକ୍ଟର (ଅପସରା) ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା।

୧୯୬୯ ମସିହାରେ ଭାରତୀୟ ମହାକାଶ ଗବେଷଣା ସଂଗଠନ (ISRO) ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା।