ଜାତିସଂଘ ଗଠନ ଓ କୋଭେନାଣ୍ଟ
ପ୍ରଥମ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧପରେ ୧୯୧୯ ଜାନୁଆରୀ ୧୮ରେ ପ୍ୟାରିସ୍ରେ ଶାନ୍ତି ସମ୍ମିଳନୀ। ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକାର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଉଡ୍ରୋ ଉଇଲ୍ସନ୍ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ଶାନ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଚଉଦ ସୂତ୍ରୀ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ; ଶେଷ ସୂତ୍ର ଜାତିସଂଘ ଗଠନ ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ। ତାଙ୍କ ଉଦ୍ୟମ ଯୋଗୁଁ ଜାତିସଂଘ ଗଠିତ ହେଲା।
ଜାତିସଂଘ କୋଭେନାଣ୍ଟ (Covenant / ରାଜିନାମା): = ଜାତିସଂଘର ସମ୍ବିଧାନ। ଉଇଲ୍ସନ୍ଙ୍କ ସଭାପତିତ୍ୱରେ ୧୯ ଜଣ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ; ୧୯୧୯ ଏପ୍ରିଲ୍ ୨୮ରେ ଗୃହୀତ; ୨୬ଟି ଧାରା; ୧୯୧୯ ଜୁନ୍ ୨୮ରେ ଭର୍ସାଇ ସନ୍ଧିର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ; ୧୯୨୦ ଜାନୁଆରୀ ୧୦ରୁ ବଳବତ୍ତର → ଜାତିସଂଘ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
ଜାତିସଂଘର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ
- ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ସହଯୋଗ, ଶାନ୍ତି ଓ ସୁରକ୍ଷାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିବା;
- ଯୁଦ୍ଧର ଆଶ୍ରୟ ନ ନେବାକୁ ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁକ୍ତ-ନିରପେକ୍ଷ-ସମ୍ମାନଜନକ ସମ୍ପର୍କକୁ ନୈତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା;
- ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ଆଇନକୁ ରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କ ଆଚରଣର ପ୍ରକୃତ ବିଧି ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିବା;
- ନିରପେକ୍ଷତା ବଜାୟ ରଖିବା ଓ ଅନୁମୋଦିତ ଚୁକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଜଣାଇବା।
ଜାତିସଂଘର ଅଙ୍ଗ
୩ ମୁଖ୍ୟ ଅଙ୍ଗ: ସଭା (Assembly), ପରିଷଦ (Council), ସଚିବାଳୟ (Secretariat)। ୨ ସ୍ୱୟଂଶାସିତ ଅଙ୍ଗ: ସ୍ଥାୟୀ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ନ୍ୟାୟାଳୟ, ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ଶ୍ରମ ସଂଗଠନ (ILO)।
୧. ସଭା (Assembly)
ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟ ରାଷ୍ଟ୍ର ସଭାର ସଦସ୍ୟ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଷ୍ଟ୍ର ୩ ପ୍ରତିନିଧି ପଠାଇପାରୁଥିଲା, ମାତ୍ର କେବଳ ଗୋଟିଏ ଭୋଟ୍; ସମସ୍ତଙ୍କ ସ୍ଥାନ ସମାନ। ପ୍ରତିବର୍ଷ ଅତିକମ୍ରେ ଥରେ ବୈଠକ। ସମସ୍ତଙ୍କ ସମ୍ମତି (ସର୍ବସମ୍ମତି) ବିନା କୌଣସି ପ୍ରସ୍ତାବ ଗୃହୀତ ହୁଏ ନାହିଁ। ନୂତନ ସଦସ୍ୟ ପାଇଁ ଦୁଇ ତୃତୀୟାଂଶ ସମର୍ଥନ ଆବଶ୍ୟକ। ପରିଷଦର ଅସ୍ଥାୟୀ ସଭ୍ୟ ଓ ନ୍ୟାୟାଳୟର ବିଚାରପତି ନିର୍ବାଚନ କରେ।
୨. ପରିଷଦ (Council)
କାର୍ଯ୍ୟକାରିଣୀ ଅଙ୍ଗ। ୫ ସ୍ଥାୟୀ + ୪ ଅସ୍ଥାୟୀ ସଭ୍ୟ। ସ୍ଥାୟୀ: ଗ୍ରେଟ୍ ବ୍ରିଟେନ୍, ଫ୍ରାନ୍ସ, ଆମେରିକା, ଇଟାଲୀ, ଜାପାନ୍। ମାତ୍ର ଆମେରିକାର ସିନେଟ୍ ଭର୍ସାଇ ଚୁକ୍ତି ଅନୁମୋଦନ ନ କରିବାରୁ ଆମେରିକା ସଭ୍ୟ ହୋଇପାରିଲା ନାହିଁ → ୪ ସ୍ଥାୟୀ, ମୋଟ ୮। ୧୯୨୬ ଜର୍ମାନୀ, ୧୯୩୪ ରୁଷିଆ ସ୍ଥାୟୀ ସଭ୍ୟ। ଅସ୍ଥାୟୀ ସଭ୍ୟ ୩ ବର୍ଷ ପାଇଁ, ୧/୩ ପ୍ରତିବର୍ଷ ନିର୍ବାଚିତ।
ପରିଷଦର କାର୍ଯ୍ୟ: ବିବାଦର ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ; ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ସମ୍ମିଳନୀ ଡାକିବା; ଚୁକ୍ତି ପାଳନରେ ଅବହେଳା କରୁଥିବା ସଦସ୍ୟକୁ ବହିଷ୍କାର; ଆକ୍ରମଣକାରୀ ବିରୋଧରେ ସାମରିକ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ; ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ହ୍ରାସ; ସାର୍ ବେସିନ୍ ଓ ଡାନ୍ଜିଗ୍ ସହର ଶାସନ; ମାଣ୍ଡେଟ୍ ଅଞ୍ଚଳ ତଦାରଖ।
ମାଣ୍ଡେଟ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା: ଅର୍ଥାତ୍ ଅଧ୍ୟାସନ ପଦ୍ଧତି — ଜାତିସଂଘ ଏକ ସଦସ୍ୟ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ କେତେକ ଅଞ୍ଚଳର ଅଧ୍ୟାସକ ଭାବେ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଦେଇଥିଲା। WWI ପରେ ତୁର୍କୀ ଓ ଜର୍ମାନୀଠାରୁ କଢ଼ାଯାଇଥିବା ଉପନିବେଶ ପାଇଁ ଏହି ପଦ୍ଧତି।
୩. ସଚିବାଳୟ (Secretariat)
ସୁଇଜରଲାଣ୍ଡର ଜେନେଭାରେ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ କର୍ମକର୍ତ୍ତା = ସେକ୍ରେଟେରୀ ଜେନେରାଲ୍ (ମହାସଚିବ); ପରିଷଦର ସୁପାରିସରେ ସଭାର ଭୋଟ୍ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବାଚିତ। ~୭୦୦ କର୍ମଚାରୀ; ୧୧ ବିଭାଗ। ଇଂଲାଣ୍ଡର ସାର୍ ଏରିକ୍ ଡ୍ରମଣ୍ଡ = ପ୍ରଥମ ସେକ୍ରେଟେରୀ ଜେନେରାଲ୍। କାର୍ଯ୍ୟ: ସଭା-ପରିଷଦ ପାଇଁ ବିଷୟ ତାଲିକା ପ୍ରସ୍ତୁତ, ପ୍ରସ୍ତାବ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ, ବିବରଣୀ ଓ ଚୁକ୍ତି ପ୍ରକାଶ।
୪. ସ୍ଥାୟୀ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ନ୍ୟାୟାଳୟ
ନେଦରଲାଣ୍ଡର ହେଗ୍ରେ; ୧୯୨୨ ଫେବ୍ରୁଆରୀ ୧୫ରେ ଉଦ୍ଘାଟିତ ('ଶାନ୍ତି ପ୍ରାସାଦ'ରେ)। ଫରାସୀ ଓ ଇଂରାଜୀ ସ୍ୱୀକୃତ ଭାଷା। ଆରମ୍ଭରେ ୧୧ ବିଚାରପତି + ୪ ଉପ-ବିଚାରପତି; ୧୯୩୦ରେ ୧୫ ବିଚାରପତି। ବିଚାରପତି କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ୯ ବର୍ଷ। ଆଇନଗତ ଅଧିକାର ଦୁଇ ପ୍ରକାର — ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ (୨+ ରାଷ୍ଟ୍ର ବିବାଦ ଉପସ୍ଥାପନ) ଓ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ (ବିବାଦ ଉପସ୍ଥାପନ ଅଙ୍ଗୀକାର)।
୫. ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ଶ୍ରମ ସଂଗଠନ (ILO)
ଜେନେଭାରେ। ସମସ୍ତ ଜାତିସଂଘ ସଦସ୍ୟ ସ୍ୱୟଂକ୍ରିୟଭାବେ ସଦସ୍ୟ; ଅସଦସ୍ୟ ରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟ। ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ: ପୁରୁଷ-ମହିଳା-ଶିଶୁଙ୍କ ଶ୍ରମ ସୁରକ୍ଷା ଓ ଶ୍ରମିକ ଅବସ୍ଥାର ଉନ୍ନତି; ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ — ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ଶ୍ରମ ନିୟମ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ୩ ଅଙ୍ଗ — ସାଧାରଣ ସମ୍ମିଳନୀ (ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଦସ୍ୟର ୪ ପ୍ରତିନିଧି), ଶାସନ ନିୟନ୍ତ୍ରକ ଦଳ (୩୨ ସଦସ୍ୟ), ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ଶ୍ରମ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ।
ଜାତିସଂଘର କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ
(କ) କୃତିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ (ସଫଳ) କାର୍ଯ୍ୟ
- ୧୯୨୧ ଆଲାଣ୍ଡ ଦ୍ୱୀପ (ସ୍ୱିଡେନ୍-ଫିନ୍ଲାଣ୍ଡ) → ଫିନ୍ଲାଣ୍ଡକୁ, ସ୍ୱିଡେନ୍ ଅଧିବାସୀଙ୍କୁ ସ୍ୱଯଂଶାସନ।
- ଉତ୍ତର ସାଇଲେସିଆ ସୀମା (ପୋଲାଣ୍ଡ-ଜର୍ମାନୀ) ଗଣଭୋଟ; ୧୯୨୨ ପୋଲାଣ୍ଡ-ଚେକୋସ୍ଲୋଭାକିଆ ସୀମା ବିବାଦ ସମାଧାନ।
- ୧୯୨୫ ଗ୍ରୀସ୍-ବୁଲ୍ଗେରିଆ ସୀମା — ବୁଲ୍ଗେରିଆରୁ ଗ୍ରୀକ୍ ସୈନ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟାହାର। ୧୯୩୩ ଲେଟିସିଆ ସହର — ପେରୁ ଓ କଲମ୍ବିଆ ଯୁଦ୍ଧ ବନ୍ଦ, କଲମ୍ବିଆକୁ ଫେରସ୍ତ।
- ୧୯୩୫ 'ସାର୍' କୋଇଲା ଅଞ୍ଚଳ → ଗଣଭୋଟ ଦ୍ୱାରା ଜର୍ମାନୀ ସହ ମିଶିଲା। ମାଣ୍ଡେଟ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ଉପନିବେଶରେ ଶୋଷଣ ବନ୍ଦ।
- ସାମାଜିକ: ILO ପ୍ରତିଷ୍ଠା; ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସଂଗଠନ; ମେଲେରିଆ, ଯକ୍ଷ୍ମା, କଲେରା, ବସନ୍ତ ଆଦି ସଂକ୍ରାମକ ରୋଗ ନିରାକରଣ; ବେଆଇନ୍ ଦାସ ବ୍ୟବସାୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ।
(ଖ) ଅସଫଳ କ୍ଷେତ୍ର
- ଲିଥୁଆନିଆ-ଦଖଲ ଭିଲ୍ନା ସହର ଉପରେ ପୋଲାଣ୍ଡ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରୋକି ପାରିଲା ନାହିଁ।
- ଇଟାଲୀ ଦ୍ୱାରା କୋରଫ୍ୟୁ ଦ୍ୱୀପ ଧ୍ୱଂସ ଓ ଗ୍ରୀସ୍ଠାରୁ କ୍ଷତିପୂରଣ ଆଦାୟ।
- ଜାପାନର ମାଞ୍ଚୁରିଆ ଅଧିକାର; ଇଟାଲୀର ଆବିସିନିଆ ବିଜୟ; ସ୍ପେନ୍ ଗୃହଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରଜାତନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଛେଦ ରୋକିବାରେ ଅକୃତକାର୍ଯ୍ୟ।
ଜାତିସଂଘ ବିଫଳତାର କାରଣ
- ପ୍ୟାରିସ୍ ଶାନ୍ତିଚୁକ୍ତି ସହିତ ସଂଯୋଗ: ଚୁକ୍ତି ବିଜିତ ରାଷ୍ଟ୍ର ପ୍ରତି କଠୋର; ବିଜିତ ରାଷ୍ଟ୍ର ଜାତିସଂଘକୁ କେବଳ ବିଜେତାଙ୍କ ସଂଗଠନ ମନେ କଲେ → ଘୃଣା।
- ଆମେରିକାର ଅନୁପସ୍ଥିତି: ସିନେଟ୍ ଅନୁମୋଦନ ନ କରିବାରୁ ଆମେରିକା ସଭ୍ୟ ହୋଇପାରିଲା ନାହିଁ → ଅର୍ଥନୈତିକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଅକାର୍ଯ୍ୟକର; ଜାତିସଂଘ ଦୁର୍ବଳ।
- ରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥପର ମନୋଭାବ: ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ; ସାର୍ବଭୌମ କ୍ଷମତା ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନ ଥିଲେ; ଇଂଲାଣ୍ଡ-ଫ୍ରାନ୍ସ ଫାସୀବାଦୀ-ନାଜିବାଦୀଙ୍କ ପ୍ରତି ତୋଷଣ ନୀତି।
- ସାର୍ବଜନୀନତାର ଅଭାବ: କୌଣସି ସମୟରେ ସମସ୍ତ ବୃହତ୍ ରାଷ୍ଟ୍ର ସଭ୍ୟ ନ ଥିଲେ। ଆମେରିକା କେବେ ସଭ୍ୟ ନ ଥିଲା; ଜର୍ମାନୀ (୧୯୨୬ ଯୋଗ, ୧୯୩୩ ତ୍ୟାଗ); ଜାପାନ୍ (୧୯୩୩ ସମ୍ପର୍କ ଛିନ୍ନ); ରୁଷିଆ (୧୯୩୪ ଯୋଗ, ୧୯୩୯ ବହିଷ୍କୃତ); ଇଟାଲୀ (୧୯୩୬ ତ୍ୟାଗ)।
- ସାମ୍ବିଧାନିକ ତ୍ରୁଟି: ନିଷ୍ପତ୍ତି ପାଇଁ ସର୍ବସମ୍ମତି ଆବଶ୍ୟକ → କଷ୍ଟକର; 'ସର୍ବନିମ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ପରିମାଣ' ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନ ଥିବାରୁ ରାଷ୍ଟ୍ର ଅସ୍ତ୍ର ମହଜୁଦ; ଜାତିସଂଘର ନିଜ ସୈନ୍ୟବାହିନୀ ନ ଥିଲା; ନିଷ୍ପତ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରିବାକୁ ଯଥେଷ୍ଟ କ୍ଷମତା ନ ଥିଲା।
- ଆର୍ଥିକ ମାନ୍ଦାବସ୍ଥା: ୧୯୩୦ ମାନ୍ଦାବସ୍ଥା ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତି ଭାଙ୍ଗିଲା; ଜର୍ମାନୀରେ ନାଜିବାଦ ଓ ଜାପାନରେ ସାମରିକବାଦ ଉତ୍ଥାନ; ରାଷ୍ଟ୍ର ଅର୍ଥନୈତିକ ଜାତୀୟତାବାଦ, ତୋଷଣ ଓ ଅଣ-ହସ୍ତକ୍ଷେପ ନୀତି → ଆକ୍ରମଣ ପ୍ରତି ମୌନ ସମ୍ମତି।
💡 ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପୁନରାଲୋଚନା
① ଉଡ୍ରୋ ଉଇଲ୍ସନ୍ (ଚଉଦ ସୂତ୍ର) → ଜାତିସଂଘ। ② କୋଭେନାଣ୍ଟ ୧୯୧୯ ଜୁନ୍ ୨୮ (ଭର୍ସାଇ), ୧୯୨୦ ଜାନୁ ୧୦ ବଳବତ୍ତର। ③ ଅଙ୍ଗ: ସଭା, ପରିଷଦ, ସଚିବାଳୟ (ଜେନେଭା), ନ୍ୟାୟାଳୟ (ହେଗ୍), ILO। ④ ବିଫଳତା: ଆମେରିକା ଅନୁପସ୍ଥିତି, ସ୍ୱାର୍ଥ, ସାମ୍ବିଧାନିକ ତ୍ରୁଟି, ମାନ୍ଦାବସ୍ଥା। ⑤ ୧୯୪୬ ଏପ୍ରିଲ୍ ୧୮ → UN ସହ ମିଶିଲା।