1(କ) ମୃତ୍ତିକା ଗଠନର ବିଭିନ୍ନ ନିୟାମକଗୁଡ଼ିକ କ'ଣ?
ମୃତ୍ତିକା ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା ମୌଳିକ କାରକଗୁଡ଼ିକୁ ମୃତ୍ତିକା ଗଠନର ନିୟାମକ କୁହାଯାଏ। ଏଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
(1) ମୂଳ/ପ୍ରାଥମିକ ଶିଳା (ଶିଳାରେଣୁ) — ଯାହାରୁ ମୃତ୍ତିକା ଗଠିତ ହୁଏ।
(2) ଜଳବାୟୁ (ତାପମାତ୍ରା, ବୃଷ୍ଟିପାତ)।
(3) ଭୂ-ପୃଷ୍ଠର ଉଚ୍ଚାବଚ/ଢାଲୁ (relief)।
(4) ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ଜୈବାଂଶ (ଜୀବ)।
(5) ସମୟ।
2(ଖ) ଦୋରସା ମୃତ୍ତିକା କାହାକୁ କହନ୍ତି?
ବାଲିଆ (Sand), ପଟୁ (Silt) ଓ ମଟାଳ (Clay) ମୃତ୍ତିକାର ପ୍ରାୟ ସମାନ ପରିମାଣ ମିଶ୍ରଣରୁ ଗଠିତ ମୃତ୍ତିକାକୁ ଦୋରସା ମୃତ୍ତିକା (Loamy soil) କୁହାଯାଏ। ଏହା ଅଧିକ ଉର୍ବର ଓ ଚାଷ ପାଇଁ ଅଧିକ ଉପାଦେୟ।
3(ଗ) ଅପସୃତ ମୃତ୍ତିକା କାହାକୁ କହନ୍ତି?
କ୍ଷୟଜାତ ଶିଳାରେଣୁ ନଦୀ, ବାୟୁ, ହିମବାହ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ପରିବାହିତ ହୋଇ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇ ଯେଉଁ ମୃତ୍ତିକା ସୃଷ୍ଟି କରେ, ତାହାକୁ ଅପସୃତ ବା ପରିବାହିତ ମୃତ୍ତିକା (Transported soil) କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ: ପଟୁମାଟି, ଲୋଏସ୍।
4ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ। (କ) ପେଡ଼ାଲଫର ଓ ପେଡୋକାଲ
ପେଡ଼ାଲଫର (Pedalfer): ଅଧିକ ବୃଷ୍ଟିପାତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଗଠିତ; ଏଥିରେ ଆଲୁମିନିୟମ୍ (Al) ଓ ଲୌହ (Fe) ଅଧିକ, ଚୂନ କମ୍। (ଉଦା: ଲୋହିତ ମୃତ୍ତିକା)।
ପେଡୋକାଲ (Pedocal): କମ୍ ବୃଷ୍ଟିପାତ (ଶୁଷ୍କ) ଅଞ୍ଚଳରେ ଗଠିତ; ଏଥିରେ ଚୂନ (Calcium) ଅଧିକ ସଂଚିତ ଥାଏ।
5(ଖ) ଖାଦର ଓ ଭାଙ୍ଗର
ଖାଦର (Khadar): ନଦୀ ଉପତ୍ୟକାର ନୂତନ ପଟୁ ମୃତ୍ତିକା; ପ୍ରତିବର୍ଷ ବନ୍ୟାରେ ନୂଆ ପଟୁ ଜମା ହୁଏ; ଅଧିକ ଉର୍ବର।
ଭାଙ୍ଗର (Bhangar): ପୁରାତନ ପଟୁ ମୃତ୍ତିକା; ନଦୀ ପ୍ଲାବନଠାରୁ ଉଚ୍ଚରେ; କମ୍ ଉର୍ବର; ଏଥିରେ ଚୂନ ଗୋଡ଼ି (କଙ୍କର) ଥାଏ।
6(ଗ) କଙ୍କର ଓ ତରାଇ
କଙ୍କର (Kankar): ଭାଙ୍ଗର (ପୁରାତନ ପଟୁ) ମୃତ୍ତିକାରେ ଅଧିକ ପରିମାଣରେ ଥିବା ଚୂନ ଗୋଡ଼ି/ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ କଙ୍କର କୁହାଯାଏ।
ତରାଇ (Tarai): ହିମାଳୟ ପାଦଦେଶର ଆର୍ଦ୍ର, ଜଳାବଦ୍ଧ, ଘଞ୍ଚ ଉଦ୍ଭିଦ ଥିବା ମୃତ୍ତିକା ଅଞ୍ଚଳ।
7(ଘ) ରେଗୁର ମୃତ୍ତିକା ଓ ବରି ମୃତ୍ତିକା
ରେଗୁର (Regur): କୃଷ୍ଣ (black) କାର୍ପାସ ମୃତ୍ତିକା; ଆର୍ଦ୍ରତା ଧରି ରଖେ; କାର୍ପାସ ଚାଷ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ।
ବରି (Bari): ଉସର/କ୍ଷାରୀୟ (saline-alkaline) ମୃତ୍ତିକା; ଅଧିକ ଲୁଣ ଥାଏ; ଚାଷ ପାଇଁ ଅନୁପଯୋଗୀ।
8ଗୋଟିଏ ଲେଖାଏଁ ବାକ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶ କର। (କ) ଅବଶିଷ୍ଟ ମୃତ୍ତିକା (ଖ) ବେର୍ଣ୍ଣାଜେମ୍ (ଗ) ପାତ ମୃତ୍ତିକା
(କ) ଅବଶିଷ୍ଟ ମୃତ୍ତିକା (Residual soil): ଚୂର୍ଣ୍ଣୀଭବନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ମୂଳ ଶିଳା ଯେଉଁଠି ଥାଏ ସେଠାରେ ହିଁ ଗଠିତ ହୋଇ ରହୁଥିବା ମୃତ୍ତିକାକୁ ଅବଶିଷ୍ଟ ମୃତ୍ତିକା କୁହାଯାଏ।
(ଖ) ବେର୍ଣ୍ଣାଜେମ୍ (Chernozem): ଉଷ୍ଣମଣ୍ଡଳୀୟ କୃଷ୍ଣ (କାର୍ପାସ) ମୃତ୍ତିକାକୁ ଟ୍ରପିକାଲ ଚେର୍ଣ୍ଣୋଜେମ୍ (ବେର୍ଣ୍ଣାଜେମ୍) ମୃତ୍ତିକା କୁହାଯାଏ।
(ଗ) ପାତ ମୃତ୍ତିକା (Peaty soil): ଆର୍ଦ୍ର ଓ ଜଳାବଦ୍ଧ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଧିକ ଜୈବାଂଶ ସଂଚିତ ଥିବା ମୃତ୍ତିକାକୁ ପିଟ୍ ବା ପାତ ମୃତ୍ତିକା କୁହାଯାଏ।