Vachya Prakarana · ବ୍ୟାକରଣ ଅଧ୍ୟାୟ ୧୧
ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣ · ବାଚ୍ୟ ପ୍ରକରଣ (କର୍ତୃ/କର୍ମ/ଭାବ) · ଓଡ଼ିଶା ବୋର୍ଡ ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ · ନିୟମ + ଅଭ୍ୟାସ + Quiz
📖 ପରିଚୟ: ଭାବ ପ୍ରକାଶ ପାଇଁ ଭାଷାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କଥନ-ଶୈଳୀକୁ ବାଚ୍ୟ କୁହାଯାଏ — (କ) କର୍ତୃବାଚ୍ୟ, (ଖ) କର୍ମବାଚ୍ୟ, (ଗ) ଭାବବାଚ୍ୟ। ଲକ୍ଷଣ, କର୍ମ/ଭାବବାଚ୍ୟ ଧାତୁରୂପ ସାରଣୀ, ବାଚ୍ୟପରିବର୍ତ୍ତନ (ତିଙନ୍ତ/ଦ୍ୱିକର୍ମକ/କୃଦନ୍ତ/ଣିଜନ୍ତ) ଓ ୧୦-ବିନ୍ଦୁ ମନେରଖ ଏଠାରେ।
ଭାବପ୍ରକାଶ ପାଇଁ ଭାଷାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କଥନ-ଭଙ୍ଗୀ ବା ପ୍ରକାଶ-ଶୈଳୀକୁ ‘ବାଚ୍ୟ’ କୁହାଯାଏ (‘ବାଚ୍ୟ’ = ପ୍ରଧାନ/ଉକ୍ତ)। ଯଥା — बालकः विद्यालयं गच्छति = बालकेन विद्यालयः गम्यते — ଅର୍ଥ ସମାନ, କେବଳ କଥନ-ଶୈଳୀ ଭିନ୍ନ। କର୍ତ୍ତା, କର୍ମ ଓ କ୍ରିୟା ବାକ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ ଅଙ୍ଗ।
ଗଠନ: କର୍ମବାଚ୍ୟରେ ମୂଳ ଧାତୁରେ ‘य’ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ ହୋଇ ‘सेव्’ ଧାତୁ ଭଳି ଆତ୍ମନେପଦୀ ରୂପ ହୁଏ।
| କର୍ତୃବାଚ୍ୟ | କର୍ମବାଚ୍ୟ | ଭାବବାଚ୍ୟ | |
|---|---|---|---|
| କର୍ତ୍ତା | ପ୍ରଥମା (ଉକ୍ତ) | ତୃତୀୟା (ଅନୁକ୍ତ) | ତୃତୀୟା (ଅନୁକ୍ତ) |
| କର୍ମ | ଦ୍ୱିତୀୟା (ଅନୁକ୍ତ) | ପ୍ରଥମା (ଉକ୍ତ) | କର୍ମ ନାହିଁ |
| କ୍ରିୟା | କର୍ତ୍ତା ଅନୁସାରେ | କର୍ମ ଅନୁସାରେ (ଆତ୍ମନେ) | ସଦା ପ୍ର.ପୁ. ଏକବଚନ |
ସକର୍ମକ ଧାତୁ → କର୍ତୃ ଓ କର୍ମବାଚ୍ୟ; ଅକର୍ମକ ଧାତୁ → କର୍ତୃ ଓ ଭାବବାଚ୍ୟ।
କର୍ମ/ଭାବ ଉକ୍ତ ହେଲେ ଧାତୁ ଆତ୍ମନେପଦୀ। ଲଟ୍, ଲୋଟ୍, ବିଧ୍ୟଲିଙ୍ ଓ ଲଙ୍ ଲକାରରେ ଧାତୁ ଓ ପ୍ରତ୍ୟୟ ମଧ୍ୟରେ ‘य’ ଆଗମ ହୁଏ (ଲୃଟ୍ରେ ‘य’ ନାହିଁ)। ‘य’ ଯୋଗ ହେଲେ କେତେକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ —
| ଧାତୁ | लट् | विध्यलिङ् | लोट् | लङ् | लृट् |
|---|---|---|---|---|---|
| भू/अस् | भूयते | भूयेत | भूयताम् | अभूयत | भविष्यते |
| गम् | गम्यते | गम्येत | गम्यताम् | अगम्यत | गंस्यते |
| कृ | क्रियते | क्रियेत | क्रियताम् | अक्रियत | करिष्यते |
| नी | नीयते | नीयेत | नीयताम् | अनीयत | नेष्यते |
| दा | दीयते | दीयेत | दीयताम् | अदीयत | दास्यते |
| पा(पान) | पीयते | पीयेत | पीयताम् | अपीयत | पास्यते |
| स्था | स्थीयते | स्थीयेत | स्थीयताम् | अस्थीयत | स्थास्यते |
| दृश् | दृश्यते | दृश्येत | दृश्यताम् | अदृश्यत | द्रक्ष्यते |
| श्रु | श्रूयते | श्रूयेत | श्रूयताम् | अश्रूयत | श्रोष्यते |
| गै | गीयते | गीयेत | गीयताम् | अगीयत | गास्यते |
| पठ् | पठ्यते | पठ्येत | पठ्यताम् | अपठ्यत | पठिष्यते |
| खाद् | खाद्यते | खाद्येत | खाद्यताम् | अखाद्यत | खादिष्यते |
| हस् | हस्यते | हस्येत | हस्यताम् | अहस्यत | हसिष्यते |
| सेव् | सेव्यते | सेव्येत | सेव्यताम् | असेव्यत | सेविष्यते |
| वच् | उच्यते | उच्येत | उच्यताम् | औच्यत | वक्ष्यते |
| ग्रह् | गृह्यते | गृह्येत | गृह्यताम् | अगृह्यत | ग्रहीष्यते |
| ज्ञा | ज्ञायते | ज्ञायेत | ज्ञायताम् | अज्ञायत | ज्ञास्यते |
ସକର୍ମକ କର୍ତୃ→କର୍ମ, ଅକର୍ମକ କର୍ତୃ→ଭାବ, ଏବଂ କର୍ମ/ଭାବ→କର୍ତୃ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବାଚ୍ୟପରିବର୍ତ୍ତନ କୁହାଯାଏ। କେବଳ କର୍ତ୍ତା, କର୍ମ, ସେମାନଙ୍କ ବିଶେଷଣ ଓ ସମାପିକା କ୍ରିୟା ବଦଳେ — ଅସମାପିକା କ୍ରିୟା ବଦଳେ ନାହିଁ।
(କ) ତିଙନ୍ତ:
୧. ବାଚ୍ୟ ୩ ପ୍ରକାର — କର୍ତୃ, କର୍ମ, ଭାବ। ୨. କର୍ତୃବାଚ୍ୟ: କର୍ତ୍ତା ପ୍ରଥମା, କର୍ମ ଦ୍ୱିତୀୟା, କ୍ରିୟା କର୍ତ୍ତା ଅନୁସାରେ। ୩. କର୍ମବାଚ୍ୟ: କର୍ତ୍ତା ତୃତୀୟା, କର୍ମ ପ୍ରଥମା, କ୍ରିୟା କର୍ମ ଅନୁସାରେ। ୪. ଭାବବାଚ୍ୟ: କର୍ମ ନାହିଁ, କର୍ତ୍ତା ତୃତୀୟା, କ୍ରିୟା ସଦା ପ୍ର.ପୁ. ଏକବଚନ।
୫. କର୍ମ/ଭାବବାଚ୍ୟ କ୍ରିୟା: ‘य’ ଯୋଗ (ଲୃଟ୍ ଛଡ଼ା), ଆତ୍ମନେପଦୀ। ୬. ଦ୍ୱିକର୍ମକରେ ଦୁହାଦି ଗୌଣ କର୍ମ, ନ୍ୟାଦି ମୁଖ୍ୟ କର୍ମ ଉକ୍ତ। ୭. କ୍ତ/କ୍ତବତୁ → ‘क्त’; ଭାବବାଚ୍ୟରେ କ୍ଲୀବ ଏକବଚନ ପ୍ରଥମା। ୮. କୃତ୍ୟ → କର୍ତୃରେ ବିଧ୍ୟଲିଙ୍/ଲୃଟ୍। ୯. ଣିଜନ୍ତ ବୋଧ/ଭୋଜ/ଶବ୍ଦକର୍ମକ → ଯେ କୌଣସି କର୍ମ, ଅନ୍ୟ → ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ କର୍ମ। ୧୦. କେବଳ କର୍ତ୍ତା-କର୍ମ-ବିଶେଷଣ-ସମାପିକା କ୍ରିୟା ବଦଳେ; ଅସମାପିକା କ୍ରିୟା ବଦଳେ ନାହିଁ।
💡 ଉତ୍ସ: BSE ଓଡ଼ିଶା ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣ (संस्कृतव्याकरणप्रकाशः) — ବାଚ୍ୟ ପ୍ରକରଣ (ପୃଷ୍ଠା ୯୮–୧୧୨)।
ମାଗଣା ଟିପ୍ପଣୀ, ନୂଆ ପାଠ ସମାଧାନ, ମଡେଲ ପ୍ରଶ୍ନପତ୍ର ଓ ପରୀକ୍ଷା ଅପଡେଟ୍ — ସିଧା ଆପଣଙ୍କ ଫୋନରେ।
WhatsAppରେ Follow କରନ୍ତୁ →