आत्मनेपद विधान

उपवने पक्षिणः संक्रीडन्ते → संक्रीडन्ति (କୂଜନ → ପରସ୍ମୈ) सः शत्रून् पराजयते → पराजयति (ଶତ୍ରୁ ଜିତିବା → ପରସ୍ମୈ) कर्तव्यम् असमाप्य न विरमस्व → न विरम (वि+रम् → ପରସ୍ମୈ) सूर्योदयात् प्राक् शय्यायाः सः उत्तिष्ठते → उत्तिष्ठति (ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି ଉଠିବା) पठनाय बन्धुः बन्धुम् आह्वयते → आह्वयति (ସାଧାରଣ ଡାକିବା) युष्माकं युक्तयः न सङ्गच्छन्ति → न सङ्गच्छन्ते (ସମ୍+ଗମ୍ ଅକର୍ମକ) कियन्तः भारतीयाः पाश्चात्यान् अनुकुर्वते → अनुकुर्वन्ति (अनु+कृ → ପରସ୍ମୈ) अन्नं भुनक्ति मानवः → भुङ्क्ते (ଖାଇବା → ଆତ୍ମନେ) साधुः साधुना सह सङ्गच्छति → सङ्गच्छते विष्णुम् उपतिष्ठति वैष्णवः → उपतिष्ठते (ଉପାସନା → ଆତ୍ମନେ) श्रीकृष्णः रिपुम् आह्वयति युद्धार्थम् → आह्वयते (ଚୁନୌତି → ଆତ୍ମନେ) राजा प्रजाभ्यः धनम् आददाति → आदत्ते (ଗ୍ରହଣ → ଆତ୍ମନେ)

आह्वयति – आह्वयते: आह्वयति = ଡାକିବା (माता पुत्रम् आह्वयति); आह्वयते = ଚୁନୌତି/ସ୍ପର୍ଧା (वीरः वीरम् आह्वयते)। उच्चरति – उच्चरते: उच्चरति = ଉପରକୁ ଉଠିବା (बाष्पम् उच्चरति, ଅକର୍ମକ); उच्चरते = ଉଲ୍ଲଂଘନ (नियमम् उच्चरते, ସକର୍ମକ)। उत्तिष्ठति – उत्तिष्ठते: उत्तिष्ठति = ଉଠିବା (आसनात् उत्तिष्ठति); उत्तिष्ठते = ଉଦ୍ୟମ (देशोन्नतये उत्तिष्ठते)। भुनक्ति – भुङ्क्ते: भुनक्ति = ପାଳନ (देशं भुनक्ति); भुङ्क्ते = ଭୋଗ/ଖାଇବା (ओदनं भुङ्क्ते)। आक्रामति – आक्रमते: आक्रामति = ଊର୍ଧ୍ୱଗମନ (धूमः आक्रामति); आक्रमते = ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଉଦ୍ଗମ (सूर्यः आक्रमते)। विवदन्ति – विवदन्ते: विप्रवदन्ति = ମତଭେଦ (वैद्याः विप्रवदन्ति); विवदन्ते = ଝଗଡ଼ା (कृषकाः विवदन्ते)।

କେଉଁ ଧାତୁ, କେଉଁ ଉପସର୍ଗ ବା ଅର୍ଥରେ ଆତ୍ମନେପଦୀ ହୁଏ ତାହା ଆତ୍ମନେପଦ ବିଧାନ। ଭାବ/କର୍ମବାଚ୍ୟରେ ସଦା ଆତ୍ମନେ (हरिणा हस्यते, घटः क्रियते); ନି+ବିଶ୍=निविशते।

उत्तिष्ठते (ଆତ୍ମନେ) = ଚେଷ୍ଟା/ଉଦ୍ୟମ (देशस्य उन्नतये उत्तिष्ठते)। उत्तिष्ठति (ପରସ୍ମୈ) = ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି ଉଠିବା (आसनात् उत्तिष्ठति) ବା ଋଣ ଉଠିବା (शतम् उत्तिष्ठति)।

भुनक्ति (ପରସ୍ମୈ) = ରକ୍ଷଣ/ପାଳନ (सर्वकारः देशं भुनक्ति)। भुङ्क्ते (ଆତ୍ମନେ) = ଭୋଗ/ଖାଇବା (बालकः ओदनं भुङ्क्ते, वृद्धः दुःखानि भुङ्क्ते)।

आह्वयति (ପରସ୍ମୈ) = ସାଧାରଣ ଡାକିବା (माता पुत्रम् आह्वयति)। आह्वयते (ଆତ୍ମନେ) = ସ୍ପର୍ଧା/ଚୁନୌତି ଦେବା (वीरः वीरम् आह्वयते)।

ଭିନ୍ନ ଉପସର୍ଗ + ଅର୍ଥରେ — उत्+कृ=उत्कुरुते (କ୍ଷତି), उप+कृ=उपकुरुते (ସେବା), प्र+कृ=प्रकुरुते (ଆବୃଦ୍ଧି), अधि+कृ=अधिकुरुते (ଅଧିକାର)।