AllBoardSolutionFREE

परस्मैपद विधान

Parasmaipada Vidhana · ବ୍ୟାକରଣ ଅଧ୍ୟାୟ ୯

ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣ · ପରସ୍ମୈପଦ ବିଧାନ · ଓଡ଼ିଶା ବୋର୍ଡ ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ · ନିୟମ + ଅଭ୍ୟାସ + Quiz

📖 ପରିଚୟ: କେଉଁ ଧାତୁ, କେଉଁ ଉପସର୍ଗ ବା ଅର୍ଥରେ ପରସ୍ମୈପଦୀ ହୁଏ ତାହା ଏହି ବିଧାନ। ଉଭୟପଦୀ ଧାତୁ ବିଶେଷ-ବିଧାନ ଅନୁସାରେ କେବଳ ପରସ୍ମୈ ବା ଆତ୍ମନେ ହୋଇପାରେ। ୪ଟି ମୁଖ୍ୟ ନିୟମ ଓ ଉଦାହରଣ ଏଠାରେ।

ଧାତୁ ତିନି ପ୍ରକାର — ଆତ୍ମନେପଦୀ, ପରସ୍ମୈପଦୀ ଓ ଉଭୟପଦୀ। କିନ୍ତୁ ବିଶେଷ-ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ଉଭୟପଦୀ ଧାତୁରୁ କେବଳ ଆତ୍ମନେ ବା କେବଳ ପରସ୍ମୈ, ଆତ୍ମନେପଦୀରୁ ପରସ୍ମୈ ଓ ପରସ୍ମୈପଦୀରୁ ଆତ୍ମନେପଦ ହେବା ଦେଖାଯାଏ। ଯଥା — गम् ପରସ୍ମୈ କିନ୍ତୁ संगम् ଆତ୍ମନେ; शास् ପରସ୍ମୈ କିନ୍ତୁ आशास् ଆତ୍ମନେ।

ରାମାୟଣାଦି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ବ୍ୟତିକ୍ରମ ପ୍ରୟୋଗ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ (ଯଥା यतति/यतते, विजेष्यति/विजेष्यते) — ଏସବୁ ଆର୍ଷ (ଋଷି-ପ୍ରୟୋଗ) ହେତୁ ଏଠାରେ ଆଲୋଚ୍ୟ ନୁହେଁ।

ପରସ୍ମୈପଦ ବିଧାନର ନିୟମ

୧. अनु/परा + कृଅନୁ ଓ ପରା-ପୂର୍ବକ ‘कृ’ ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦୀ — शिशवः अन्यान् अनुकुर्वन्ति · अयं परमतं पराकरोति (खण्डयति)।
୨. वि/परि/उप/आ + रम्ବି, ପରି, ଉପ ଓ ଆ ଉପସର୍ଗପୂର୍ବକ ‘रम्’ ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ — त्वं पापाद् विरम · बालकाः परिरमन्ति (क्रीडन्ति) · साधवः आरमन्ति (सुखम् अनुभवन्ति) · यज्ञदत्तः देवदत्तम् उपरमति।
୩. ଣିଜନ୍ତ ଓ ବିଶେଷ ଧାତୁଣିଜନ୍ତ बुध्, युध्, नश्, जन् ଏବଂ ଅଧ୍ୟୟନାର୍ଥକ ‘अधि’-ପୂର୍ବକ इ, प्लु, द्रु, स्रु ଧାତୁରୁ ପରସ୍ମୈପଦ — बोधयति, योधयति, नाशयति, जनयति, अध्यापयति, प्लावयति, द्रावयति, स्रावयति।
୪. ଅବଶିଷ୍ଟ ଧାତୁ (ମୂଳ ନିୟମ)ଆତ୍ମନେପଦ ଲାଗି ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାରଣ ବହିର୍ଭୂତ ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦୀ। ଅଷ୍ଟାଧ୍ୟାୟୀରେ ଆତ୍ମନେପଦ-ବିଧାନ ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ୬୬ଟି ସୂତ୍ର (ଅ. ୧/୩/୧୨–୭୭) ଅଛି; ଏଥିରେ ନ ଥିବା ଅବଶିଷ୍ଟ ଧାତୁରୁ କର୍ତୃବାଚ୍ୟରେ ପରସ୍ମୈପଦ। ଯଥା नि+विश् = निविशते (ଆତ୍ମନେ), ମାତ୍ର आ/प्र+विश् = आविशति/प्रविशति (ପରସ୍ମୈ)।

ମନେରଖ: ‘ଅପରପକ୍ଷ’ (ବିପରୀତ) — କେଉଁଠି ଆତ୍ମନେ, କେଉଁଠି ପରସ୍ମୈ ଉପସର୍ଗ ଓ ଅର୍ଥ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। निविशते ↔ आविशति/प्रविशति।

💡 ଉତ୍ସ: BSE ଓଡ଼ିଶା ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣ (संस्कृतव्याकरणप्रकाशः) — ପରସ୍ମୈପଦ ବିଧାନ (ପୃଷ୍ଠା ୯୪)।

📲 ଆମ WhatsApp ଚ୍ୟାନେଲରେ ଯୋଗ ଦିଅନ୍ତୁ

ମାଗଣା ଟିପ୍ପଣୀ, ନୂଆ ପାଠ ସମାଧାନ, ମଡେଲ ପ୍ରଶ୍ନପତ୍ର ଓ ପରୀକ୍ଷା ଅପଡେଟ୍ — ସିଧା ଆପଣଙ୍କ ଫୋନରେ।

WhatsAppରେ Follow କରନ୍ତୁ →