ନାମ ଅର୍ଥାତ୍ ବିଶେଷ୍ୟ-ବିଶେଷଣାଦି ବାଚକ ଶବ୍ଦ ଯେଉଁ ଧାତୁର ଅଂଶ, ତାହା ନାମଧାତୁ। ଯଥା — शफरी फरफरायते (ଛୋଟ ମାଛ ଫରଫର ହୁଏ)। ସୁବନ୍ତ ପ୍ରାତିପଦିକରୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥରେ क्यच्, क्यङ्, क्विप्, काम्यच्, णिच् ପ୍ରତ୍ୟୟ ଲାଗେ।
ନାମଧାତୁ ଗଠନରେ ‘सुपो धातुप्रातिपदिकयोः’ (ଅଷ୍ଟାଧ୍ୟାୟୀ ୨.୪.୭୧) ସୂତ୍ର ବଳରେ ସୁପ୍ ବିଭକ୍ତିର ଲୋପ ହୁଏ — चन्द्रः+क्यच्=चन्द्राय, सुखम्+क्यच्=सुखाय। ନାମଧାତୁର ରୂପସିଦ୍ଧି ଭ୍ୱାଦିଗଣୀୟ ଧାତୁ ଭଳି।
ଅ. କ୍ୟଚ୍ (क्यच्) ପ୍ରତ୍ୟୟ
୧. ନିଜ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛାକର୍ମବୋଧକ ସୁବନ୍ତରୁ ନିଜ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା ଅର୍ଥରେ ‘क्यच्’ (ବିକଳ୍ପରେ)। ପୂର୍ବବର୍ଣ୍ଣ ଅ/ଆ-କାର ‘ई’ ହୁଏ; ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦୀ। ଯଥା — पुत्रम्+क्यच् = पुत्रीयति (गोविन्दः आत्मनः पुत्रम् इच्छति)। ଅନ୍ୟ କାହାର ପୁଅ ଚାହିଁଲେ କ୍ୟଚ୍ ହୁଏ ନାହିଁ (गोविन्दः रामस्य पुत्रम् इच्छति)।
୨. ସ୍ୱର ପରିବର୍ତ୍ତନକ୍ୟଚ୍ ପରେ इ→ई, उ→ऊ, ऋ→री, ओ→अव्, औ→आव् — कवि→कवीयति, साधु→साधूयति, कर्तृ→कर्तरीयति, गो→गव्यति, नौ→नाव्यति।
୩. ‘न्’ ଲୋପକ୍ୟଚ୍ ପରେ ‘न्’ ର ଲୋପ — राजन्+क्यच् = राजीयति।
୪. ବିଶେଷ ଅର୍ଥଭେଦ (अ→आ/ई)अशनायति (ତୁରନ୍ତ ଭୋକ) / अशनीयति (କିଛି ପରେ ଭୋଜନେଚ୍ଛା) · उदन्यति (ତୃଷା/ପିଇବା) / उदकीयति (ସ୍ନାନ ଆଦି) · धनायति (ଲୋଭ, ଧନ ଥାଇ ମଧ୍ୟ) / धनीयति (ଧନାଭାବ ପୂରଣେଚ୍ଛା)।
୬. ଆଚରଣ/ଉପମାନକର୍ମ/ଅଧିକରଣବୋଧକ ଉପମାନରୁ ଆଚରଣ ଅର୍ଥରେ କ୍ୟଚ୍ — गुरुः शिष्यं पुत्रीयति (ପୁତ୍ର ଭଳି ବ୍ୟବହାର), साधुः कुटीरे प्रासादीयति।
୭. ପୂଜା/ସେବାनमस् ଶବ୍ଦରୁ ପୂଜା — देवान् नमस्यति; बरिबस् ଶବ୍ଦରୁ ସେବା — गुरुन् बरिबस्यति।
ଆ. କ୍ୟଙ୍ (क्यङ्) ପ୍ରତ୍ୟୟ — ଆତ୍ମନେପଦୀ
୮. କର୍ତ୍ତା ଉପମାନକର୍ତ୍ତା ଉପମାନ ହୋଇ ଆଚରଣ ଅର୍ଥରେ କ୍ୟଙ୍; ନାମଧାତୁ ଆତ୍ମନେପଦୀ — एकः कृष्णायते (କୃଷ୍ଣ ଭଳି ଆଚରେ), अपरे गोपायन्ते।
୧୦. ଉଦ୍ବମନକର୍ମ बाष्प, उष्मन्, फेन ଶବ୍ଦରୁ ‘ଉଦ୍ବମନ’ ଅର୍ଥରେ କ୍ୟଙ୍ — शिशुः बाष्पायते (କାନ୍ଦେ), उष्मायते पर्वतः, फेनायते घोटकः।
୧୧. ଶବ୍ଦ/ବୈର ଆଦିशब्द (ध्वनि), बैर, कलह, सुदिन, दुर्दिन ଶବ୍ଦରୁ କ୍ୟଙ୍ — शब्दायते, बैरायते, कलहायते, सुदिनायते, दुर्दिनायते।
୧୨. ସୁଖ/ଦୁଃଖ ଅନୁଭବକର୍ତ୍ତା ନିଜେ ସୁଖ/ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କଲେ କ୍ୟଙ୍ — रामः सुखायते / दुःखायते (ସୁଖ/ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ)।
ଇ. କ୍ୱିପ୍ (क्विप्) ପ୍ରତ୍ୟୟ
୯. ଆଚରଣ (ସର୍ବ ପ୍ରାତିପଦିକ)ଆଚରଣ ଅର୍ଥରେ ସବୁ ପ୍ରାତିପଦିକରୁ କ୍ୱିପ୍ (ବିକଳ୍ପରେ); କ୍ୱିପ୍ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋପ, ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦୀ — धनञ्जयः कृष्णति (କୃଷ୍ଣ ଭଳି ଆଚରେ), माधवर्ण नदति।
माला इव आचरति = मालाति
कविः इव आचरति = कवयति
श्रीः इव आचरति = श्रयति
पिता इव आचरति = पितरति
माता इव आचरति = मातरति
गुरुः इव आचरति = गुरवति
ଈ. କାମ୍ୟଚ୍ ଓ ଣିଚ୍
୫. କାମ୍ୟଚ୍ (काम्यच्)କ୍ୟଚ୍ ଯେଉଁ ଅର୍ଥରେ, କାମ୍ୟଚ୍ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଅର୍ଥରେ — बीरः रणकाम्यति (रणम् इच्छति), सर्वः यशस्काम्यति, याज्ञिकः सर्पिष्काम्यति।
୧୩. ଣିଚ୍ (ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ)କେତେକ ଶବ୍ଦରୁ ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥରେ ଣିଚ୍ — ब्रतयति (ଅଶନ/ବର୍ଜନ), घटयति (ଘଟ କରେ/ଘୋଷେ), दवयति (ଦୂର କରେ), नेदयति (ଅନ୍ତିକ/ନିକଟ କରେ), सत्यापयति (ସତ୍ୟ କହେ/କରେ)।
💡 ଉତ୍ସ: BSE ଓଡ଼ିଶା ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣ (संस्कृतव्याकरणप्रकाशः) — ନାମଧାତୁ ପ୍ରକରଣ (ପୃଷ୍ଠା ୯୧–୯୩)।