सनन्त (सन्)

Sananta Prakarana · ବ୍ୟାକରଣ ଅଧ୍ୟାୟ ୬

ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣ · ସନନ୍ତ (ଇଚ୍ଛାର୍ଥକ ଧାତୁ) · ଓଡ଼ିଶା ବୋର୍ଡ ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ · ନିୟମ + ଅଭ୍ୟାସ + Quiz

📖 ପରିଚୟ: ଇଚ୍ଛା (କରିବାକୁ ଚାହେଁ) ଅର୍ଥରେ ଧାତୁରେ सन् ପ୍ରତ୍ୟୟ ଲାଗିଲେ ଯାହା ହୁଏ ତାହା ସନନ୍ତ (ଇଚ୍ଛାର୍ଥକ ଧାତୁ)। ପରସ୍ମୈ/ଆତ୍ମନେ ରୂପ-ସାରଣୀ, ବିଶେଷ ରୂପ, ସ୍ୱାର୍ଥ ସନ୍, ଆ/ଉ ପ୍ରତ୍ୟୟରୁ ବିଶେଷ୍ୟ-କର୍ତୃ ପଦ ଏଠାରେ।

ଇଚ୍ଛାର୍ଥକ ଧାତୁ ଓ ତା’ର କର୍ମସ୍ଥାନୀୟ ଧାତୁର କର୍ତ୍ତା ଏକ ହୋଇଥିଲେ, କର୍ମସ୍ଥାନୀୟ ଧାତୁରୁ ଉତ୍ତର ଇଚ୍ଛା ଅର୍ଥରେ ବିକଳ୍ପରେ ‘सन्’ (स) ପ୍ରତ୍ୟୟ ହୁଏ। ସନ୍ ଲାଗି ଗଠିତ ପଦକୁ ସନନ୍ତ ପଦ (सन्+अन्त=सनन्त) କୁହାଯାଏ। ଯଥା — रामः पठितुम् इच्छति → रामः पिपठिषति; लता लब्धुम् इच्छति → लता लिप्सते।

ଗଠନ: पठ् + सन् + शप् + तिप् = पिपठिषति। ‘ଲବ୍ଧୁମ୍ ଇଚ୍ଛତି’ = लभ्-सन् = लिप्स → लिप्सते। ଅର୍ଥାତ୍ ‘___ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି’ ଅର୍ଥକୁ ଗୋଟିଏ ସନନ୍ତ ପଦରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ।

ମନେରଖସନନ୍ତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଧାତୁ ଆତ୍ମନେପଦୀ ବା ପରସ୍ମୈପଦୀ ଥିଲେ, ସନନ୍ତ ଧାତୁ ମଧ୍ୟ ସେହି ପଦ ରଖେ; କେବଳ ଧାତୁର ରୂପରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ। ଉଭୟପଦୀ ଧାତୁର ସନନ୍ତ ଉଭୟପଦୀ।

୧. ପରସ୍ମୈପଦୀ ଧାତୁର ସନନ୍ତ ରୂପ

ମୂଳଧାତୁ → ସନନ୍ତ ରୂପ (ଲଟ୍ ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ ଏକବଚନ) —

ଧାତୁ	ସନନ୍ତ	ଧାତୁ	ସନନ୍ତ
पठ्	पिपठिषति	गम्	जिगमिषति
कृ	चिकीर्षति	नी	निनीषति
भू	बुभूषति	दा	दित्सति
क्री	चिक्रीषति	ग्रह्	जिघृक्षति
धा	धित्सति	ज्ञा	जिज्ञासति
आप्	ईप्सति	दह्	दिधक्षति
पा	पिपासति	भी	बिभीषति
त्यज्	तित्यक्षति	मृ	मुमूर्षति
भिद्	बिभित्सति	भुज्	बुभुक्षति
मुच्	मुमुक्षति	लिख्	लिलेखिषति
नश्	निनङ्क्षति	प्रच्छ्	पिपृच्छिषति
वच्	विवक्षति	स्था	तिष्ठासति
हन्	जिघांसति	सृज्	सिसृक्षति
हा	जिहासति	खाद्	चिखादिषति
जि	जिगीषति	जीव्	जिजीविषति
पच्	पिपक्षति	या	यियासति
रक्ष्	रिरक्षिषति	वस्	विवत्सति
स्वप्	सुषुप्सति	हृ	जिहीर्षति

୨. ଆତ୍ମନେପଦୀ ଧାତୁର ସନନ୍ତ ରୂପ

ଧାତୁ	ସନନ୍ତ	ଧାତୁ	ସନନ୍ତ
लभ्	लिप्सते	जन्	जिजनिषते
रम्	रिरंसते	रभ्	रिप्सते
बुध्	बुभुत्सते	शी	शिशयिषते
सेव्	सिसेविषते	तिज्	तितिक्षते
मान्	मीमांसते	युध्	युयुत्सते

୩. ପରସ୍ମୈ → ଆତ୍ମନେପଦୀ ବିଶେଷ ରୂପ

କେତେକ ଧାତୁ ସନନ୍ତରେ ପରସ୍ମୈପଦ ସ୍ଥାନରେ ଆତ୍ମନେପଦୀ ରୂପ ହୁଏ —

ज्ञातुम् इच्छति = जिज्ञासते (ଜାଣିବାକୁ)

स्मर्तुम् इच्छति = सुस्मूर्षते (ସ୍ମରଣ)

द्रष्टुम् इच्छति = दिदृक्षते (ଦେଖିବାକୁ)

श्रोतुम् इच्छति = शुश्रूषते (ଶୁଣିବାକୁ)

୪. ସ୍ୱାର୍ଥରେ ‘सन्’ (ଇଚ୍ଛାର୍ଥ ନୁହେଁ)

କେତେକ ଧାତୁରେ ‘सन्’ ନିଜ ଅର୍ଥରେ ଲାଗେ, ‘ଇଚ୍ଛା’ ଅର୍ଥରେ ନୁହେଁ —

कित्+सन् = चिकित्सति (ଚିକିତ୍ସା/ଆରୋଗ୍ୟ)

गुप्+सन् = जुगुप्सते (ଘୃଣା)

तिज्+सन् = तितिक्षते (ସହନ)

बाध्+सन् = बीभत्सते (ଘୃଣା/ନିନ୍ଦା)

मान्+सन् = मीमांसते (ବିଚାର/ନିର୍ଣ୍ଣୟ)

बैद्यः रुग्णं चिकित्सति

रामः श्यामात् जुगुप्सते

सभापतिः आवेदनं मीमांसते

୫. ସନନ୍ତ ଧାତୁରୁ ବିଶେଷ୍ୟ ଓ କର୍ତୃ ପଦ

आ-ପ୍ରତ୍ୟୟ (ବିଶେଷ୍ୟ, स्त्री)ସନନ୍ତ + ‘आ’ = ବିଶେଷ୍ୟପଦ (‘ଲତା’ ଭଳି ରୂପ) — पा→पिपासा, भुज्→बुभुक्षा, दृश्→दिदृक्षा, ज्ञा→जिज्ञासा, जि→जिगीषा, लभ्→लिप्सा। ଯଥା मम पिपासा वर्धते · धनलिप्सा कुमार्गं नयति।

उ-ପ୍ରତ୍ୟୟ (କର୍ତୃ, पुं)ସନନ୍ତ + ‘उ’ = କର୍ତୃପଦ (‘ସାଧୁ’ ଭଳି ରୂପ) — लभ्→लिप्सु, ज्ञा→जिज्ञासु, जीव्→जिजीविषु, वच्→विवक्षु, दा→दित्सु, मृ→मुमूर्षु, मुच्→मुमुक्षु। ଯଥା सन्न्यासी मुमुक्षुः भवति · सर्वे सुखेन जिजीविषवः सन्ति।

ସନନ୍ତ ଧାତୁ ଲକାର ଅନୁସାରେ ଚୁରାଦିବତ୍ ଚଳେ — पिपठिषति, पिपठिषेत्, पिपठिषतु, अपिपठिषत्, पिपठिषिष्यति। ଆତ୍ମନେ: लिप्सते, लिप्सेत, लिप्सताम्, अलिप्सत, लिप्सिष्यते।

💡 ଉତ୍ସ: BSE ଓଡ଼ିଶା ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣ (संस्कृतव्याकरणप्रकाशः) — ସନନ୍ତ ପ୍ରକରଣ (ପୃଷ୍ଠା ୮୨–୮୯)।

ଅଭ୍ୟାସ — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (ପ୍ରଶ୍ନ ସଂସ୍କୃତରେ · ଉତ୍ତର ଓଡ଼ିଆ/ସଂସ୍କୃତ ରୂପରେ)

୧. ସଂସ୍କୃତଭାଷାୟ ଅନୁବାଦ କର (ସନନ୍ତ ବ୍ୟବହାର କରି)।

୧ତଳ ବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ସଂସ୍କୃତ ଅନୁବାଦ।

(କ) ଛାତ୍ରମାନେ ସଂସ୍କୃତ ପଢ଼ିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛନ୍ତି → छात्राः संस्कृतं पिपठिषन्ति। (ଖ) ହରି ରହସ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି → हरिः रहस्यं जिज्ञासते। (ଗ) ମୁଁ ଚିତ୍ର ଦେଖିବାକୁ ରୁହୁଛି → अहं चित्रं दिदृक्षे। (ଘ) ମାଆ ଦହି ଖାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛନ୍ତି → माता दधि बुभुक्षति। (ଜ) ପିଲାଟି ଘରକୁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବ → बालकः गृहं जिगमिषति। (ଡ) ସାଧୁମାନେ ସଂସାର ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛନ୍ତି → साधवः संसारं तित्यक्षन्ति।

୨. ଏକପଦରେ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କର।

୨‘___ ଇଚ୍ଛତି’ କୁ ଗୋଟିଏ ସନନ୍ତ ପଦରେ।

पक्तुम् इच्छति = पिपक्षति · वक्तुम् इच्छेत् = विवक्षेत् · ज्ञातुम् इच्छामः = जिज्ञासामहे · द्रष्टुम् इच्छा = दिदृक्षा · ग्रहीतुम् इच्छा = जिघृक्षा · नेतुम् इच्छुः = निनीषुः · दातुम् इच्छा = दित्सा

୪. ସଂଶୋଧନ କର (ଭୁଲ୍ ଠିକ୍ କର)।

୩ପଦୀ/ପୁରୁଷ/ବଚନ ଅନୁସାରେ ସଂଶୋଧନ।

बालकः पितरं दिदृक्षति → दिदृक्षते (ଆତ୍ମନେ) छात्रः पुरस्कारं लिप्सति → लिप्सते मातुलः विदेशं यियासते → यियासति (ପରସ୍ମୈ) तस्करः धनं जिहीर्षते → जिहीर्षति दातारः दरिद्रेभ्यः धनं दित्सति → दित्सन्ति (ବହୁବଚନ) त्वं किं चिक्रीषति → चिक्रीषसि (ମଧ୍ୟମ ପୁରୁଷ) अग्निः गृहं दिधक्षते → दिधक्षति (ପରସ୍ମୈ)

୬. ନିର୍ଦ୍ଦେଶାନୁସାରେ ସନନ୍ତରୂପ ଲେଖ।

୪ଧାତୁ + ଲକାର/ପୁରୁଷ/ବଚନ।

वद् — ଲଟ୍ ପ୍ରଥମ ବହୁବଚନ = विवदिषन्ति मृ — ବିଧ୍ୟଲିଙ୍ ଉତ୍ତମ ଏକବଚନ = मुमूर्षेयम् प्रच्छ् — ଲଙ୍ ପ୍ରଥମ ବହୁବଚନ = अपिपृच्छिषन् पठ् — ବିଧ୍ୟଲିଙ୍ ପ୍ରଥମ ଦ୍ୱିବଚନ = पिपठिषेताम् दन्श् — ଲୋଟ୍ ଉତ୍ତମ ବହୁବଚନ = दिदन्क्षाम

୭. ମୂଳଧାତୁ ନିରୂପଣ କର।

୫ସନନ୍ତ ରୂପର ମୂଳଧାତୁ।

लिप्सन्ते = लभ् · विवत्सति = वस् · शुश्रूषन्ते = श्रु · यियासेत् = या · निनीषतु = नी · बुभुक्षन्ति = भुज् · तितिक्षते = तिज् · दिधक्षति = दह्

ଅଧିକ ଅଭ୍ୟାସ (HOTS) — ପ୍ରଶ୍ନ ଓଡ଼ିଆରେ, ଉତ୍ତର ଓଡ଼ିଆ/ସଂସ୍କୃତ ରୂପରେ।

୧ସନନ୍ତ ବା ଇଚ୍ଛାର୍ଥକ ଧାତୁ କ'ଣ? ଉଦାହରଣ ସହ ବୁଝାଅ।

ଇଚ୍ଛା (କରିବାକୁ ଚାହେଁ) ଅର୍ଥରେ ଧାତୁରେ सन् ପ୍ରତ୍ୟୟ ଲାଗିଲେ ଯାହା ହୁଏ ତାହା ସନନ୍ତ। ଦୁଇ କ୍ରିୟାର କର୍ତ୍ତା ଏକ ଥିଲେ ‘___ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି’ ଗୋଟିଏ ପଦରେ ପ୍ରକାଶ — पठितुम् इच्छति = पिपठिषति।

୨ସନନ୍ତ ଧାତୁ ପଦ (ଆତ୍ମନେ/ପରସ୍ମୈ) କିପରି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ?

ମୂଳ ଧାତୁ ଯେଉଁ ପଦୀ ଥିଲା, ସନନ୍ତ ଧାତୁ ମଧ୍ୟ ସେଇ ପଦ ରଖେ — पठ् (ପରସ୍ମୈ) → पिपठिषति; लभ् (ଆତ୍ମନେ) → लिप्सते। କେବଳ କେତେକରେ ବ୍ୟତିକ୍ରମ (जिज्ञासते, दिदृक्षते)।

୩ସନନ୍ତ ଧାତୁରୁ ବିଶେଷ୍ୟ ଓ କର୍ତୃ ପଦ କିପରି ବନେ?

आ ପ୍ରତ୍ୟୟ → ବିଶେଷ୍ୟ (स्त्री, ‘ଲତା’ ଭଳି) — पिपासा, जिज्ञासा, लिप्सा। उ ପ୍ରତ୍ୟୟ → କର୍ତୃ (पुं, ‘ସାଧୁ’ ଭଳି) — जिज्ञासु, मुमुक्षु, जिजीविषु।

୪ସ୍ୱାର୍ଥରେ ‘सन्’ କ'ଣ? ଉଦାହରଣ ଦିଅ।

କେତେକ ଧାତୁରେ ‘सन्’ ‘ଇଚ୍ଛା’ ଅର୍ଥରେ ନୁହେଁ, ନିଜ ଅର୍ଥରେ ଲାଗେ — चिकित्सति (ଚିକିତ୍ସା), जुगुप्सते (ଘୃଣା), तितिक्षते (ସହନ), मीमांसते (ବିଚାର)।

୫ଗୋଟିଏ ଧାତୁ ‘ज्ञा’ରୁ ସନନ୍ତର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଦେଖାଅ।

जिज्ञासति/जिज्ञासते (କ୍ରିୟା), जिज्ञासा (ବିଶେଷ୍ୟ आ-प्रत्यय), जिज्ञासु (କର୍ତୃ उ-प्रत्यय) — ଗୋଟିଏ ଧାତୁରୁ କ୍ରିୟା, ବିଶେଷ୍ୟ ଓ କର୍ତୃ ପଦ।