तद्धित प्रकरण

Taddhita Prakarana · ବ୍ୟାକରଣ ଅଧ୍ୟାୟ ୩

ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣ · ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରକରଣ · ଓଡ଼ିଶା ବୋର୍ଡ ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ · ନିୟମ + ଅଭ୍ୟାସ + Quiz

📖 ପରିଚୟ: ମୂଳଶବ୍ଦ (ପ୍ରାତିପଦିକ)ରେ ଭାବ, ସନ୍ତାନ, ଉତ୍କର୍ଷ, ଅପକର୍ଷ, ସମୂହ, ‘ଅଛି’ ଭଳି ଅର୍ଥରେ ଯେଉଁ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ ହୁଏ ତାହା ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ। ଅପତ୍ୟାର୍ଥକ, ସମୂହାର୍ଥକ, ଜାତାର୍ଥକ, ଅସ୍ତି-ଅର୍ଥକ, ଆଚରଣ/ସମୟ ଓ ତୁଳନାର୍ଥକ ଭେଦ।

ମୂଳଶବ୍ଦ (ପ୍ରାତିପଦିକ)ରେ ଭାବ, ସନ୍ତାନ, ଉତ୍କର୍ଷ, ଅପକର୍ଷ, ସମୂହ ଓ ‘ଅଛି’ ଭଳି ଅର୍ଥରେ କେତେକ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ କରି ନୂତନ ଶବ୍ଦ ତିଆରି ହୁଏ — ଏହି ପ୍ରତ୍ୟୟକୁ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଓ ଗଠିତ ଶବ୍ଦକୁ ତଦ୍ଧିତାନ୍ତ ଶବ୍ଦ କୁହାଯାଏ। ଯଥା — रामः दाशरथिः (दशरथस्य पुत्रः), सौन्दर्यम् (सुन्दर+ष्यञ्), उच्चतमः (उच्च+तमप्), गुणवान् (गुण+मतुप्), श्रेष्ठः (प्रशस्य+इष्ठन्), भारतीयः (भारत+छ)।

୧. ଅପତ୍ୟାର୍ଥକ ପ୍ରତ୍ୟୟ (ସନ୍ତାନ / ଗୋତ୍ର ଅର୍ଥ)

अण् (अ):

शिव+अण् = शैवः (शिवस्य अपत्यं)

विश्वामित्र+अण् = बैश्वामित्रः

भगीरथ+अण्+ङीप् = भागीरथी (स्त्री)

अञ् (अ):

भरत+अञ् = भारतः

कश्यप+अञ् = काश्यपः

पुत्र+अञ् = पौत्रः

पुत्र+अञ्+ङीप् = पौत्री (स्त्री)

दुहितृ+अञ् = दौहित्रः

गणपति+अञ् = गाणपतः (भक्त)

ण्य (य): दिति+ण्य = दैत्यः · अदिति+ण्य = आदित्यः

इञ् (इ):

दशरथ+इञ् = दाशरथिः

सुमित्रा+इञ् = सौमित्रिः

बल्मीक+इञ् = बाल्मीकिः

फक् (आयन): नार+फक् = नारायणः · बादर+फक् = बादरायणः

यञ् (य): पुलस्ति+यञ् = पौलस्त्यः · याज्ञवल्क+यञ् = याज्ञवल्क्यः

ढक् (एय):

विनता+ढक् = बैनतेयः

गङ्गा+ढक् = गाङ्गेयः

राधा+ढक् = राधेयः

छ (ईय) / छण् (ईय): स्वस+छ = स्वस्रीयः (ଭଣଜା) · पितृष्वस+छण् = पैतृष्वस्रीयः · भ्रातृ+छण् = भ्रात्रीयः (ଭାଇର ପୁଅ)

घ (ईय): क्षत्र+घ = क्षत्रियः (क्षत्रे/राष्ट्रे साधुः) · राष्ट्र+घ = राष्ट्रियः

୨. ସମୂହାର୍ଥକ ପ୍ରତ୍ୟୟ

भिक्षा+अण् = भैक्षम् (भिक्षाणां समूहः)

मनुष्य+बुञ् = मानुष्यकम्

देव+तल्+टाप् = देवता

जन+तल्+टाप् = जनता

ग्राम+तल्+टाप् = ग्रामता

शुक+अञ् = शौकम्

तृण+य+टाप् = तृण्या

बात+य+टाप् = बात्या

बन+य+टाप् = बन्या

୩. ଜାତାର୍ଥକ ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଜନ୍ମ / ଉତ୍ପନ୍ନ)

मथुरा+अण् = माथुरः (मथुरायां जातः)

उत्कल+अण् = औत्कलः

उत्कल+छ = उत्कलीयः

ग्राम+य = ग्राम्यः

ग्राम+खञ् = ग्रामीणः

दक्षिण+त्यक् = दाक्षिणात्यः

प्राच्+यत् = प्राच्यः

୪. ଅସ୍ତି-ଅର୍ଥକ ପ୍ରତ୍ୟୟ (‘ଅଛି / ଥାଏ’ ଅର୍ଥ)

मतुप् (मत्/वत्): ‘ଯାହାର ଅଛି’ —

गो+मतुप् = गोमान् / गोमती (पुं/स्त्री)

मति+मतुप् = मतिमान् / मतिमती

श्री+मतुप् = श्रीमान् / श्रीमती

आयुस्+मतुप् = आयुष्मान्

धी+मतुप् = धीमान् / धीमती

हनु+मतुप् = हनुमान्

ମନେରଖ (मतुप् → ‘बत्’)କେତେକ ସ୍ଥାନରେ मतुप् ର ‘बत्’ ହୁଏ — गुणवत्/गुणवान्/गुणवती, धनवान्/धनवती, रूपवान्/रूपवती, ज्ञानवान्, लक्ष्मीवान्, सरस्वान्/सरस्वती, यशस्वान्, विद्यावान्/विद्यावती। (ମନେରଖ: विद्यावान् ତଦ୍ଧିତ; କିନ୍ତୁ विद्वान् (विद्+शतृ) କୃଦନ୍ତ)

इनि (इन्): ‘ଯାହାର ଅଛି’ —

दण्ड+इनि = दण्डी / दण्डिनी

छत्र+इनि = छत्री / छत्रिणी

धन+इनि = धनी / धनिनी

गुण+इनि = गुणी / गुणिनी

माला+इनि+स्त्री = मालिनी

माया+इनि = मायी / मायिनी

ବିଶେଷ ବିଧିରେ इनि: हस्त+इनि = हस्ती (ହାତୀ) · कर+इनि = करी (ହାତୀ) · दन्त+इन् = दन्ती (ହାତୀ) · केशर+इन् = केशरी (ସିଂହ)। କିନ୍ତୁ हस्त+मतुप् = हस्तबान् (ମନୁଷ୍ୟ)। ‘याचक’ ଅର୍ଥରେ अर्थ+इनि = अर्थी; ‘ଧନ ଅଛି’ ଅର୍ଥରେ अर्थ+मतुप् = अर्थबान् (ଧନୀ)। ଏହିପରି पद्मिनी, कुमुदिनी, तरङ्गिणी, तटिनी ଇତ୍ୟାଦି।

बिनि (बिन्):

मेधा+बिनि = मेधावी / मेधाबिनी

माया+बिनि = मायाबी / मायाबिनी

तपस्+बिनि = तपस्वी / तपस्विनी

मनस्+बिनि = मनस्वी / मनस्विनी

यशस्+बिनि = यशस्वी / यशस्विनी

पयस्+बिनि = पयस्वी / पयस्विनी

ठन् (इक): दण्ड+ठन् = दण्डिकः · श्रम+ठन् = श्रमिकः · धन+ठन् = धनिकः · माया+ठन् = मायिकः

श (ବହୁ/ବାରମ୍ବାର ଅର୍ଥ): लोम+श = लोमशः · बहु+श = बहुशः · क्रम+श = क्रमशः

୫. ଆଚରଣ/ଅଧ୍ୟୟନ (ठक्) ଓ ସମୟ (ठञ्) ଅର୍ଥକ

ठक् (इक) — ଆଚରଣ/ଅଧ୍ୟୟନ:

इतिहास+ठक् = ऐतिहासिकः

भूगोल+ठक् = भौगोलिकः

गणित+ठक् = गाणितिकः

साहित्य+ठक् = साहित्यिकः

धर्म+ठक् = धार्मिकः

ठञ् (इक) — ସମୟ: मास+ठञ् = मासिकः · बर्ष+ठञ् = बार्षिकः

୬. ତୁଳନାର୍ଥକ ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଦୁଇ ବା ଅନେକ ମଧ୍ୟରେ ତୁଳନା)

तरप् (तर) / ईयसुन् (ईयस्) — ଦୁଇଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁଳନା। तमप् (तम) / इष्ठन् (इष्ठ) — ଅନେକ ମଧ୍ୟରେ। ତଳ ସାରଣୀ ଦେଖ —

ମୂଳ ଶବ୍ଦ	तरप् / ईयसुन् (ପୁଂ)	तमप् / इष्ठन् (ପୁଂ)
गुरु	गुरुतरः / गरीयान्	गुरुतमः / गरिष्ठः
लघु	लघुतरः / लघीयान्	लघुतमः / लघिष्ठः
प्रशस्य	प्रशस्यतरः / श्रेयान्	प्रशस्यतमः / श्रेष्ठः
बृद्ध	बृद्धतरः / ज्यायान्	बृद्धतमः / ज्येष्ठः (बर्षिष्ठः)
युवा	युवतरः / यवीयान् (कनीयान्)	युवतमः / यविष्ठः (कनिष्ठः)
प्रिय	प्रियतरः / प्रेयान्	प्रियतमः / प्रेष्ठः

ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ: गुरुतरा/गरीयसी, गुरुतमा/गरिष्ठा · କ୍ଲୀବ: गुरुतरम्/गरीयः, गुरुतमम्/गरिष्ठम्

୭. ଭାବ-ଅର୍ଥକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟୟ

जड+त्व/ता = जडत्वम् / जडता (जडस्य भावः)

कुशल+त्व/ता = कुशलत्वम् / कुशलता

नील+इमनिच् = नीलिमा (नीलस्य भावः)

महत्+इमनिच् = महिमा

गुरु+अण् = गौरवम् (गुरोः भावः)

मृदु+अण् = मार्दवम्

पण्डित+ष्यञ् = पाण्डित्यम्

सहित+ष्यञ् = साहित्यम्

अलस+ष्यञ् = आलस्यम्

सर्बजन+ठक् = सार्बजनीनम् (सर्बजनेभ्यः हितम्)

ସମ୍ବନ୍ଧବାଚକ: मातृ+ढुलच् = मातुलः (ମାମୁଁ) · पितृ+ब्यत् = पितृब्यः (ବାପା ଭାଇ) · पितृ+डामहच् = पितामहः · मातृ+डामहच् = मातामहः

💡 ଉତ୍ସ: BSE ଓଡ଼ିଶା ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣ (संस्कृतव्याकरणप्रकाशः) — ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରକରଣ (ପୃଷ୍ଠା ୪୮–୫୪)।

ଅଭ୍ୟାସ — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (ପ୍ରଶ୍ନ ସଂସ୍କୃତରେ · ଉତ୍ତର ଓଡ଼ିଆ/ସଂସ୍କୃତ ରୂପରେ)

୧. एकपदेन अर्थं प्रकाशयत।

୧ଗୋଟିଏ ପଦରେ (ତଦ୍ଧିତାନ୍ତ) ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କର।

इदमनयोः अतिशयेन स्थूलम् = स्थूलतरम् · अयमेषु अतिशयेन प्रियः = प्रियतमः · भगिन्याः अपत्यं स्त्री = भागिनेयी · पर्वतस्य अपत्यं स्त्री = पार्वती · बहु अस्ति अस्य = बहुमान्

୨. अर्थभेदं दर्शयत।

୨ଅର୍ଥ-ପାର୍ଥକ୍ୟ।

दैत्यः – आदित्यः: दैत्यः = दितिर पुत्र (असुर); आदित्यः = अदितिर पुत्र (देव/सूर्य)। बन्यम् – बन्या: बन्यम् = बने जातम् (वन-सम्बन्धी); बन्या = बनानां समूहः / बाढ़-जल। हस्ती – हस्तबान्: हस्ती = हाथी (हस्त+इनि, जिसकी सूंड़ है); हस्तबान् = हाथवाला मनुष्य (हस्त+मतुप्)। शिखी – शिखाबान्: शिखी = मयूर (शिखा+इनि, जिसकी कलगी है); शिखाबान् = शिखा (कलगी/ज्वाला) रखनेवाला। अर्थी – अर्थबान्: अर्थी = याचक (अर्थ+इनि); अर्थबान् = धनी (अर्थ+मतुप्)।

୩. तद्धितान्तपदानि व्यबहृत्य संस्कृतभाषायाम् अनुवादं कुरुत। (ଅନୁବାଦ ନମୁନା)

୩ତଳ ବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ସଂସ୍କୃତ ଅନୁବାଦ।

(୧) ଧନ ଥିବା ଲୋକ ସୁଖୀ ଅଟେ। — धनिकः (धनी) जनः सुखी भवति। (धन+ठन्/इनि) (୨) ଉତ୍କଳର ଲୋକେ ଧର୍ମ ପାଳନ କରନ୍ତି। — औत्कलाः जनाः धर्मं पालयन्ति। (उत्कल+अण्) (୩) ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଯଦୁବଂଶୀଙ୍କର ବନ୍ଧୁ ଥିଲେ। — पाण्डवाः यादवानां बन्धवः आसन्। (पाण्डु+अण्; यदु+अञ्) (୪) ଗୁଣ ଥିବା ଛାତ୍ର ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ। — गुणवान् छात्रः सर्वेषां प्रियः। (गुण+मतुप्) (୫) ମୋ ମାମୁ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ଭାଇ। — मम मातुलः तस्य पितृब्यः अस्ति। (मातृ+ढुलच्; पितृ+ब्यत्)