सुशिष्यः उपमन्युः

आसीत् धौम्यस्य ऋषेः उपमन्युर्नाम शिष्यः। उपाध्यायस्तं गोरक्षणाय प्रेषयति स्म। स उपाध्यायवचनाद् दिवा गाः रक्षित्वा दिवसक्षये उपाध्यायस्याग्रतः स्थित्वा नमश्चकार।

गुरुस्तं हृष्टपुष्टं दृष्ट्वा उवाच — "वत्स! केन वृत्तिं करोषि?" उपमन्युः गुरुं प्रत्यवादीत् — "भैक्ष्येण वृत्तिं करोमि।" तमुपाध्यायः प्रत्युवाच — "मह्यमनिवेद्य भैक्ष्यं त्वया न भोक्तव्यम्।" ततः उपमन्युः 'तथा' इत्युक्त्वा गुरवे सर्वं भैक्ष्यं न्यवेदयत्। उपाध्यायः तस्मादेव सर्वं भैक्ष्यमगृह्णात्।

अथान्येद्युः सः अहनि गाः रक्षित्वा निशामुखे गुरोः पुरतः स्थित्वा नमश्चकार। तमुपाध्यायः तथापि हृष्टपुष्टं दृष्ट्वा उवाच — "केन इदानीं वृत्तिं करोषि?" उपमन्युः उपाध्यायं प्रत्यभाषत "भवते पूर्वं भैक्ष्यं निवेद्य अपरं चरामि। तेन वृत्तिं करोमि।" तं गुरुः प्रत्यवदत् — "नैतत् न्याय्यम्, एतेन अन्येषां भैक्ष्योपजीविनां वृत्त्युपरोधं करोषि। एवं न कर्त्तव्यम्।"

अथ उपमन्युः वृत्त्यर्थं यान् यानुपायान् अकरोत्, गुरुस्तं सर्वेभ्यः न्यवारयत्। एवं प्रतिषिद्धः स कदाचिदरण्ये क्षुधार्त्तः भ्रमन् अर्कपत्राण्यभक्षयत्। तैः भक्षितैः दृष्टिहीनः संजातः। ततः स गच्छन् एकस्मिन् कूपे अपतत्।

अथ तस्मिन् अनागते सूर्ये च अस्तं गते गुरुः अन्यान् शिष्यानवदत् — "मया सर्वतः प्रतिषिद्धः स नियतं कुपितः नागच्छति। तस्मात् सोऽन्विष्यताम्" इत्युक्त्वा शिष्यैः सार्धमरण्यं गत्वा तम् आहूतवान् — 'भो! उपमन्यो! कुत्रासि? वत्स! एहीति।' स उपाध्यायस्य वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच — "अस्मिन् कूपे पतितोऽहम्।" उपाध्यायस्तम् अपृच्छत् "कथं त्वमस्मिन् कूपे पतितोऽसि?" स प्रत्यभाषत — "अर्कपत्राणि भक्षयित्वा नयनाभ्यामन्धः सन् भ्रमन् अस्मिन् कूपे पतितोऽहम्।"

तमुपाध्यायः प्रत्युवाच "वत्स! अश्विनीकुमारौ प्रार्थयस्व, तौ देवभिषजौ त्वां चक्षुष्मन्तं करिष्यतः।" गुरुणा एवमुक्तः स अश्विनीकुमारौ स्तुतवान्। अथ तस्य स्तुत्या प्रसन्नौ अश्विनीकुमारौ तत्र उपस्थाय उपमन्युं प्राहतुः — "वत्स! इममपूपं भक्षय।" उपमन्युः अवदत् "गुरवे अनिवेद्य इममपूपं न भक्षयिष्यामि।"

अथ अश्विनीकुमारौ आहतुः "वत्स! आवां ते अनया गुरुभक्त्या अतीव प्रीतौ स्वः। चक्षुष्मान् भव। श्रेयस्ते भविष्यति, यशस्वी भव।" ततः उपमन्युः लब्धचक्षुः उपाध्यायं निकषा आगत्य प्राणमत् सर्वमवदच्च। उपाध्यायः तस्मिन् प्रीतिमान् भूत्वा अवदत् — "वत्स! अश्विनीकुमारौ यथा आहतुः तथा ते श्रेयो भविष्यति, सर्वे वेदाः सर्वाणि धर्मशास्त्राणि ते प्रतिभास्यन्ति। त्वमेव सर्वशास्त्रज्ञः भविष्यसि।"

उपाध्यायवचनात् उपमन्युः तथैव अभवत्। अतः साधूक्तम् — गुरुभक्त्या किं न सिध्यति? ॥ (महाभारतम्)