📖 ଅଧ୍ୟାୟ ୨ — ଅମ୍ଳ, କ୍ଷାରକ ଓ ଲବଣ: ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାରରେ, ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଓ ଉଦାହରଣ ସହ — ବହି ଖୋଲିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ।
ଅଧ୍ୟାୟ ୨ — ଅମ୍ଳ, କ୍ଷାରକ ଓ ଲବଣ
📌 ୧. ଅମ୍ଳ (Acid) କ'ଣ?
ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥ ଜଳରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହେଲେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଆୟନ (H⁺) ଦିଏ, ତାହାକୁ ଅମ୍ଳ କୁହାଯାଏ। ଏହା ସ୍ୱାଦରେ ଖଟା ଓ ନୀଳ ଲିଟମସ୍କୁ ଲାଲ କରେ।
- ଖଣିଜ ଅମ୍ଳ (ପ୍ରବଳ): ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଅମ୍ଳ (HCl), ସଲଫ୍ୟୁରିକ୍ ଅମ୍ଳ (H₂SO₄), ନାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳ (HNO₃)।
- ଜୈବ ଅମ୍ଳ (ଦୁର୍ବଳ): ଲେମ୍ବୁରେ ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳ, ଭିନେଗାରରେ ଏସିଟିକ୍ ଅମ୍ଳ, ଦହିରେ ଲାକ୍ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ, ପିମ୍ପୁଡ଼ି କାମୁଡ଼ାରେ ଫର୍ମିକ୍ ଅମ୍ଳ।
ପ୍ରବଳ vs ଦୁର୍ବଳ: ପ୍ରବଳ ଅମ୍ଳ (HCl) ଜଳରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିୟୋଜିତ ହୋଇ ଅଧିକ H⁺ ଦିଏ ; ଦୁର୍ବଳ ଅମ୍ଳ (ଏସିଟିକ୍) ଆଂଶିକ ବିୟୋଜିତ।
📌 ୨. କ୍ଷାରକ (Base) କ'ଣ?
ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥ ଜଳରେ ହାଇଡ୍ରକ୍ସିଲ୍ ଆୟନ (OH⁻) ଦିଏ, ତାହା କ୍ଷାରକ। ଏହା ପିଚ୍ଛିଳ, ପିତା ସ୍ୱାଦର ଓ ଲାଲ ଲିଟମସ୍କୁ ନୀଳ କରେ (NaOH, KOH, Ca(OH)₂, Mg(OH)₂)।
ଜଳରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ କ୍ଷାରକକୁ କ୍ଷାର (Alkali) କୁହାଯାଏ (NaOH, KOH)।
🎨 ୩. ସୂଚକ (Indicator)
ସୂଚକ ରଙ୍ଗ ବଦଳାଇ ଅମ୍ଳ ବା କ୍ଷାରକ ଚିହ୍ନଟ କରେ।
| ସୂଚକ | ଅମ୍ଳରେ | କ୍ଷାରକରେ |
|---|
| ଲିଟମସ୍ | ଲାଲ | ନୀଳ |
| ଫିନଲ୍ଫଥାଲିନ୍ | ବର୍ଣ୍ଣହୀନ | ଗୋଲାପୀ |
| ମିଥାଇଲ ଅରେଞ୍ଜ | ଲାଲ | ହଳଦିଆ |
| ହଳଦୀ | ପରିବର୍ତ୍ତନ ନାହିଁ | ଲାଲ-ମେଣ୍ଟା |
ଗନ୍ଧ ସୂଚକ: ପିଆଜ, ଭାନିଲା — ଅମ୍ଳ/କ୍ଷାରକରେ ଗନ୍ଧ ବଦଳେ।
📊 ୪. pH ମାପ
ଚିତ୍ର: pH ମାପ — ୭ ରୁ କମ୍ ଅମ୍ଳ, ୭ ଉଦାସୀନ, ୭ ରୁ ଅଧିକ କ୍ଷାରକ
pH ଦ୍ୱାରା ଅମ୍ଳତା/କ୍ଷାରକତା ମପାଯାଏ (0 ରୁ 14)। pH ଯେତେ କମ୍, ଅମ୍ଳ ସେତେ ପ୍ରବଳ।
ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ pH:
• ଦନ୍ତ କ୍ଷୟ: ମୁଖରେ pH 5.5 ତଳକୁ ଗଲେ ଏନାମେଲ୍ କ୍ଷୟ → ଦାନ୍ତ ମାଜିବା।
• ପେଟ ଅମ୍ଳ (HCl) ଅଧିକ ହେଲେ → ଆଣ୍ଟାସିଡ୍ (Mg(OH)₂) ନିଅ।
• ମହୁମାଛି/ପିମ୍ପୁଡ଼ି କାମୁଡ଼ା (ଅମ୍ଳ) → ବେକିଙ୍ଗ ସୋଡା (କ୍ଷାରୀୟ) ଲଗାଅ।
• ମାଟି ଅଧିକ ଅମ୍ଳୀୟ ହେଲେ → ଚୂନ ମିଶାଅ।
⚗️ ୫. ଅମ୍ଳ ଓ କ୍ଷାରକର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା
① ଅମ୍ଳ + ଧାତୁ → ଲବଣ + H₂↑ (Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂)
② ଅମ୍ଳ + ଧାତବ କାର୍ବନେଟ୍ → ଲବଣ + ଜଳ + CO₂↑
③ ଅମ୍ଳ + ଧାତବ ବାଇକାର୍ବନେଟ୍ → ଲବଣ + ଜଳ + CO₂↑
④ କ୍ଷାରକ + ଧାତୁ → ଲବଣ + H₂↑
ପରୀକ୍ଷା: H₂ ଗ୍ୟାସ ଜଳନ୍ତା କାଠିକୁ "ପପ୍" ଶବ୍ଦ ସହ ଲିଭାଏ ; CO₂ ଚୂନଜଳକୁ ଧଳା କରେ।
🧂 ୬. ପ୍ରଶମନ ଓ ଲବଣ
ଅମ୍ଳ + କ୍ଷାରକ → ଲବଣ + ଜଳ (ପ୍ରଶମନ)
HCl + NaOH → NaCl + H₂O
ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଲବଣ ଓ ବ୍ୟବହାର:
| ଲବଣ | ସୂତ୍ର ଓ ବ୍ୟବହାର |
|---|
| ଖାଇବା ଲୁଣ | NaCl — ରନ୍ଧନ, ଅଚାର |
| ବେକିଙ୍ଗ ସୋଡା | NaHCO₃ — କେକ୍ ଫୁଲାଇବା, ଆଣ୍ଟାସିଡ୍, ଅଗ୍ନିଶମକ |
| ୱାସିଙ୍ଗ ସୋଡା | Na₂CO₃ — କଠିନ ଜଳ ମୃଦୁ, ସଫେଇ |
| ବ୍ଲିଚିଙ୍ଗ ପାଉଡର | CaOCl₂ — ଜୀବାଣୁନାଶ, ବସ୍ତ୍ର ବ୍ଲିଚ୍ |
| ପ୍ଲାଷ୍ଟର ଅଫ୍ ପ୍ୟାରିସ୍ | CaSO₄·½H₂O — ଅସ୍ଥି ପ୍ଲାଷ୍ଟର, ମୂର୍ତ୍ତି |
ସ୍ଫଟିକ ଜଳ (Water of crystallisation): କେତେକ ଲବଣ ସ୍ଫଟିକରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅନୁପାତରେ ଜଳ ଥାଏ (ନୀଳ ତୁତିଆ CuSO₄·5H₂O)।
🧠 ମନେରଖ: ଅମ୍ଳ=H⁺, ଖଟା, pH<7, ନୀଳ→ଲାଲ। କ୍ଷାରକ=OH⁻, pH>7, ଲାଲ→ନୀଳ। ଅମ୍ଳ+ଧାତୁ→H₂ (ପପ୍ ଶବ୍ଦ)। ଅମ୍ଳ+କାର୍ବନେଟ୍→CO₂ (ଚୂନଜଳ ଧଳା)।
⭐ ପରୀକ୍ଷାରେ: ① H⁺/OH⁻, ପ୍ରବଳ vs ଦୁର୍ବଳ। ② ସୂଚକ (ସାରଣୀ)। ③ pH + ଦୈନନ୍ଦିନ ଉଦାହରଣ (ଦନ୍ତ, ପେଟ, କାମୁଡ଼ା)। ④ ୪ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (H₂/CO₂ ପରୀକ୍ଷା)। ⑤ ୫ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଲବଣ (ସୂତ୍ର+ବ୍ୟବହାର)। ⑥ ସ୍ଫଟିକ ଜଳ।