📖 ଅଧ୍ୟାୟ ୧ — ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଓ ସମୀକରଣ: ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାରରେ, ଚିତ୍ର ଓ ଉଦାହରଣ ସହ।
ଅଧ୍ୟାୟ ୧ — ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଓ ସମୀକରଣ
📌 ୧. ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କ'ଣ?
ପୁରୁଣା ପଦାର୍ଥ (ବିକାରକ) ଭାଙ୍ଗି ବା ମିଶି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୂଆ ଗୁଣର ପଦାର୍ଥ (ଉତ୍ପାଦ) ତିଆରି ହେବାକୁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ (ଉଦା: ଲୁହାରେ କଳଙ୍କି, ଦହି ଜମିବା, ଖାଦ୍ୟ ପାଚିବା)।
ଚିହ୍ନ (କେମିତି ଜାଣିବେ): ① ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ② ଗ୍ୟାସ ନିର୍ଗମ ③ ଉତ୍ତାପ/ଆଲୋକ ④ ଅବକ୍ଷେପ (precipitate) ⑤ ଗନ୍ଧ ପରିବର୍ତ୍ତନ।
⚖️ ୨. ସମୀକରଣ ଓ ସନ୍ତୁଳନ
ଭର ସଂରକ୍ଷଣ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଭର ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୌଳର ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟା ସମାନ ରଖିବାକୁ ପଡ଼େ।
ଉଦା: ଅସନ୍ତୁଳିତ Fe + H₂O → Fe₃O₄ + H₂ ; ସନ୍ତୁଳିତ 3Fe + 4H₂O → Fe₃O₄ + 4H₂।
🔀 ୩. ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ୪ ପ୍ରକାର
ଚିତ୍ର ୧: ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ୪ ପ୍ରକାର
| ପ୍ରକାର | ଉଦାହରଣ |
|---|
| ସଂଯୋଗ (A+B→AB) | 2H₂+O₂→2H₂O ; CaO+H₂O→Ca(OH)₂ |
| ବିଯୋଜନ (AB→A+B) | CaCO₃ → CaO+CO₂ (ଉତ୍ତାପରେ) |
| ପ୍ରତିସ୍ଥାପନ | Fe+CuSO₄→FeSO₄+Cu |
| ଦ୍ୱିପ୍ରତିସ୍ଥାପନ | Na₂SO₄+BaCl₂→BaSO₄↓+2NaCl |
🔥 ୪. ଉପଚୟ-ଅପଚୟ (Redox) ଓ ତାପ
ଜାରଣ (Oxidation) = O₂ ଯୋଗ / H₂ ହ୍ରାସ
ବିଜାରଣ (Reduction) = O₂ ହ୍ରାସ / H₂ ଯୋଗ
ତାପମୋଚୀ = ଉତ୍ତାପ ବାହାରେ (ଶ୍ୱସନ) ; ତାପଶୋଷୀ = ଉତ୍ତାପ ଶୋଷେ।
🛡️ ୫. କ୍ଷୟ ଓ ବିକୃତିଗନ୍ଧତା
- କ୍ଷୟ (Corrosion): ଲୁହା + ବାୟୁ + ଜଳ → କଳଙ୍କି (Fe₂O₃)। ରୋକିବା: ରଙ୍ଗ, ତେଲ, ଗାଲଭାନାଇଜେସନ୍।
- ବିକୃତିଗନ୍ଧତା (Rancidity): ତେଲ/ଚର୍ବିଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଜାରିତ ହୋଇ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ। ରୋକିବା: ପ୍ୟାକେଟରେ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍, ଫ୍ରିଜ୍ରେ ରଖିବା।
🧠 ମନେରଖ (OIL RIG): Oxidation Is Loss (of e⁻), Reduction Is Gain। ୪ ପ୍ରକାର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଉଦାହରଣ ସହ ମନେରଖ।
⭐ ପରୀକ୍ଷାରେ: ① ସମୀକରଣ ସନ୍ତୁଳନ (ପରମାଣୁ ଗଣ)। ② ୪ ପ୍ରକାର + ଉଦାହରଣ (ସାରଣୀ)। ③ ଜାରଣ/ବିଜାରଣ। ④ କ୍ଷୟ/ବିକୃତିଗନ୍ଧତା ରୋକିବା ଉପାୟ।
📘 Textbook Question Answers
1ନିମ୍ନରେ ଦର୍ଶାଯାଇଥିବା ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସମ୍ବନ୍ଧରେ କେଉଁ ଉକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଠିକ୍ ନୁହେଁ? [2PbO(s) + C(s) → 2Pb(s) + CO₂(g)]
ଉକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ: (a) ଲେଡ୍ ବିଜାରିତ ହେଉଛି, (b) CO₂ ଜାରିତ ହେଉଛି, (c) କାର୍ବନ୍ ଜାରିତ ହେଉଛି, (d) ଲେଡ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ବିଜାରିତ ହେଉଛି।
ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ — PbO ଅମ୍ଳଜାନ ହରାଇ Pb ହେଉଛି (ବିଜାରିତ), ଆଉ C ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ରହଣ କରି CO₂ ହେଉଛି (ଜାରିତ)। ତେଣୁ ଠିକ୍ ଉକ୍ତି ହେଉଛି (c) ଓ (d), ଆଉ ଭୁଲ ଉକ୍ତି ହେଉଛି (a) ଓ (b)।
✔ ଉତ୍ତର: (i) (a) ଓ (b) ଠିକ୍ ନୁହେଁ।
2ଉପରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଟି ଏକ କେଉଁ ପ୍ରକାର? [Fe₂O₃ + 2Al → Al₂O₃ + 2Fe]
✔ (d) ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Displacement)।
ଏଠାରେ ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ଏଲୁମିନିୟମ୍ (Al), Fe₂O₃ରୁ କମ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ଆଇରନ୍ (Fe)କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରୁଛି। (ଏହାକୁ ଥର୍ମାଇଟ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ।)
3ଲଘୁ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍କୁ ଲୁହାଗୁଣ୍ଡରେ ମିଶାଇଲେ କ'ଣ ଘଟେ?
✔ (a) ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଓ ଆଇରନ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
Fe + 2HCl → FeCl₂ + H₂↑
4ଏକ ସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ କ'ଣ? ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣଗୁଡ଼ିକ କାହିଁକି ସମତୁଲ ହେବା ଉଚିତ?
ସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ: ଯେଉଁ ସମୀକରଣର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱ (ପ୍ରତିକାରକ ଓ ଉତ୍ପାଦ)ରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୌଳିକର ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟା ସମାନ ଥାଏ।
କାହିଁକି ସମତୁଲ ହେବା ଉଚିତ: ବସ୍ତୁ ସଂରକ୍ଷଣ ନିୟମ (Law of conservation of mass) ଅନୁସାରେ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ବସ୍ତୁର ସୃଷ୍ଟି ବା ବିନାଶ ଘଟେ ନାହିଁ — ପ୍ରତିକାରକର ମୋଟ ବସ୍ତୁତ୍ୱ ଉତ୍ପାଦର ମୋଟ ବସ୍ତୁତ୍ୱ ସହ ସମାନ ରହେ। ଏହି ନିୟମ ପାଳନ କରିବା ପାଇଁ ସମୀକରଣ ସମତୁଲ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ।
5ନିମ୍ନଲିଖିତ ଉକ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣରେ ଲେଖ ଓ ସମତୁଲ କର (a–d)।
(a) ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ + ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ → ଏମୋନିଆ:
N₂ + 3H₂ → 2NH₃
(b) ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ସଲ୍ଫାଇଡ୍ ବାୟୁରେ ଜଳିଲେ → ଜଳ + ସଲ୍ଫର୍ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍:
2H₂S + 3O₂ → 2H₂O + 2SO₂
(c) ବେରିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ + ଏଲୁମିନିୟମ୍ ସଲ୍ଫେଟ୍ → ବେରିୟମ୍ ସଲ୍ଫେଟ୍ (ଅବକ୍ଷେପ) + ଏଲୁମିନିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍:
3BaCl₂ + Al₂(SO₄)₃ → 3BaSO₄ + 2AlCl₃
(d) ପୋଟାସିୟମ୍ + ଜଳ → ପୋଟାସିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍ସାଇଡ୍ + ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍:
2K + 2H₂O → 2KOH + H₂
6ନିମ୍ନଲିଖିତ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣଗୁଡ଼ିକୁ ସମତୁଲ କର (a–d)।
(a) 2HNO₃ + Ca(OH)₂ → Ca(NO₃)₂ + 2H₂O
(b) 2NaOH + H₂SO₄ → Na₂SO₄ + 2H₂O
(c) NaCl + AgNO₃ → AgCl + NaNO₃ (ପୂର୍ବରୁ ସମତୁଲ)
(d) BaCl₂ + H₂SO₄ → BaSO₄ + 2HCl
7ନିମ୍ନଲିଖିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ଲେଖ (a–d)।
(a) କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍ସାଇଡ୍ + କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ → କ୍ୟାଲସିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍ + ଜଳ:
Ca(OH)₂ + CO₂ → CaCO₃ + H₂O
(b) ଜିଙ୍କ୍ + ସିଲ୍ଭର ନାଇଟ୍ରେଟ୍ → ଜିଙ୍କ୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ + ସିଲ୍ଭର:
Zn + 2AgNO₃ → Zn(NO₃)₂ + 2Ag
(c) ଏଲୁମିନିୟମ୍ + କପର କ୍ଲୋରାଇଡ୍ → ଏଲୁମିନିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ + କପର:
2Al + 3CuCl₂ → 2AlCl₃ + 3Cu
(d) ବେରିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ + ପୋଟାସିୟମ୍ ସଲ୍ଫେଟ୍ → ବେରିୟମ୍ ସଲ୍ଫେଟ୍ + ପୋଟାସିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍:
BaCl₂ + K₂SO₄ → BaSO₄ + 2KCl
8ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ସମତୁଲ ସମୀକରଣ ଲେଖ ଏବଂ ପ୍ରକାର ସୂଚାଅ (a–d)।
(a) FeS(s) + H₂SO₄(aq) → FeSO₄(aq) + H₂S(g) — ଦ୍ୱୈତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା
(b) ZnCO₃(s) → ZnO(s) + CO₂(g) — ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା
(c) H₂(g) + Cl₂(g) → 2HCl(g) — ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା
(d) Mg(s) + 2HCl(aq) → MgCl₂(aq) + H₂(g) — ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା
9ତାପଉଦ୍ଯାୟୀ ଓ ତାପଶୋଷୀ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କହିଲେ କ'ଣ ବୁଝ? ଉଦାହରଣ ଦିଅ।
ତାପଉଦ୍ଯାୟୀ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Exothermic): ଯେଉଁ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଉତ୍ପାଦ ସହିତ ତାପ ନିର୍ଗତ ହୁଏ।
ଉଦାହରଣ: CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O + ତାପ (ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସର ଦହନ); ଶ୍ୱସନ; କ୍ୱିକ୍ଲାଇମ୍ରେ ଜଳ ମିଶାଇବା।
ତାପଶୋଷୀ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Endothermic): ଯେଉଁ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ତାପ (ଶକ୍ତି) ଶୋଷିତ ହୁଏ।
ଉଦାହରଣ: CaCO₃ → CaO + CO₂ (ତାପ ଦେଇ); ଫେରସ୍ ସଲ୍ଫେଟ୍ର ତାପୀୟ ବିଘଟନ।
10ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟାକୁ କାହିଁକି ଏକ ତାପଉଦ୍ଯାୟୀ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଭାବରେ ଧରାଯାଏ?
ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟାରେ ଖାଦ୍ୟରୁ ମିଳୁଥିବା ଗ୍ଲୁକୋଜ ଅମ୍ଳଜାନ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ, ଜଳ ଓ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ:
C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O + ଶକ୍ତି
ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଶକ୍ତି (ତାପ) ନିର୍ଗତ ହୋଇ ଶରୀରକୁ ଉଷ୍ମ ରଖେ। ତାପ ନିର୍ଗତ ହେଉଥିବାରୁ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟାକୁ ତାପଉଦ୍ଯାୟୀ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ।
11ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ କାହିଁକି ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ବିପରୀତ କୁହାଯାଏ? ଏହି ଦୁଇଟି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପାଇଁ ସମୀକରଣ ଲେଖ।
ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଦୁଇ ବା ଅଧିକ ପ୍ରତିକାରକ ମିଶି ଏକ ମାତ୍ର ଉତ୍ପାଦ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଏକ ମାତ୍ର ପଦାର୍ଥ ଭାଙ୍ଗି ଦୁଇ ବା ଅଧିକ ଉତ୍ପାଦ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଅର୍ଥାତ୍ ବିଘଟନ ସଂଶ୍ଳେଷଣର ଠିକ୍ ବିପରୀତ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ସଂଶ୍ଳେଷଣର ବିପରୀତ କୁହାଯାଏ।
ସଂଶ୍ଳେଷଣ: CaO(s) + H₂O(l) → Ca(OH)₂(aq)
ବିଘଟନ: CaCO₃(s) → CaO(s) + CO₂(g) [ତାପ ଦେଇ]
12ତାପ, ଆଲୋକ କିମ୍ବା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ପ୍ରୟୋଗ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପାଇଁ ସମୀକରଣ ଲେଖ।
ତାପ ଦ୍ୱାରା (Thermal decomposition):
CaCO₃(s) → CaO(s) + CO₂(g) [ତାପ ଦେଇ]
ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା (Photolysis):
2AgCl(s) → 2Ag(s) + Cl₂(g) [ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ଦେଇ]
ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଦ୍ୱାରା (Electrolysis):
2H₂O(l) → 2H₂(g) + O₂(g) [ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଦେଇ]
13ବିସ୍ଥାପନ ଓ ଦ୍ୱୈତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କ'ଣ? ଉଦାହରଣ ଦିଅ।
ବିସ୍ଥାପନ (Displacement): ଏକ ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ମୌଳିକ ଅନ୍ୟ ଯୌଗିକରୁ କମ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ମୌଳିକକୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରେ।
ଉଦାହରଣ: Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu
ଦ୍ୱୈତ ବିସ୍ଥାପନ (Double displacement): ଦୁଇ ଯୌଗିକ ମଧ୍ୟରେ ଆୟନ (ମୂଳକ)ର ଅଦଳବଦଳ ଘଟେ।
ଉଦାହରଣ: Na₂SO₄ + BaCl₂ → BaSO₄ + 2NaCl
ପାର୍ଥକ୍ୟ: ବିସ୍ଥାପନରେ ଏକ ମୌଳିକ ଅନ୍ୟ ମୌଳିକକୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରେ; ଦ୍ୱୈତ ବିସ୍ଥାପନରେ ଦୁଇ ଯୌଗିକ ମଧ୍ୟରେ ଆୟନ ବିନିମୟ ହୁଏ।
14ସିଲ୍ଭର ଶୋଧନରେ, କପର ଧାତୁ ଦ୍ୱାରା ସିଲ୍ଭର ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ଦ୍ରବଣରୁ ସିଲ୍ଭରକୁ ଅପସାରଣ କରାଯାଏ। ସମ୍ପୃକ୍ତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଟି ଲେଖ।
Cu(s) + 2AgNO₃(aq) → Cu(NO₃)₂(aq) + 2Ag(s)
ଏହା ଏକ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା — ଅଧିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ କପର, ସିଲ୍ଭରକୁ ଏହାର ଲବଣ ଦ୍ରବଣରୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରୁଛି।
15ଅବକ୍ଷେପଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କହିଲେ କ'ଣ ବୁଝ? ଉଦାହରଣ ଦେଇ ବୁଝାଅ।
ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଏକ ଜଳରେ ଅଦ୍ରବଣୀୟ କଠିନ ପଦାର୍ଥ (ଅବକ୍ଷେପ / precipitate) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ତାହାକୁ ଅବକ୍ଷେପଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ।
ଉଦାହରଣ: Na₂SO₄(aq) + BaCl₂(aq) → BaSO₄(s)↓ + 2NaCl(aq)
ଏଠାରେ BaSO₄ ଏକ ଧଳା ଅବକ୍ଷେପ ରୂପେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
16ଅକ୍ସିଜେନ୍ ଗ୍ରହଣ ଓ ଅକ୍ସିଜେନ୍ ପରିହାର ଦୃଷ୍ଟିରୁ ନିମ୍ନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦୁଇଟିକୁ ବୁଝାଅ।
(a) ଜାରଣ (Oxidation): ଅକ୍ସିଜେନ୍ ଗ୍ରହଣ (ବା ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ପରିହାର) ହେଉଥିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା।
ଉଦାହରଣ: 2Cu + O₂ → 2CuO ; C + O₂ → CO₂
(b) ବିଜାରଣ (Reduction): ଅକ୍ସିଜେନ୍ ପରିହାର (ବା ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ରହଣ) ହେଉଥିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା।
ଉଦାହରଣ: CuO + H₂ → Cu + H₂O ; ZnO + C → Zn + CO
17ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବାଦାମୀ ବର୍ଣ୍ଣର ମୌଳିକ 'X'କୁ ଗରମ କଲେ କଳା ହୋଇଯାଏ। ମୌଳିକ 'X' ଓ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା କଳା ଯୌଗିକର ନାମ ଲେଖ।
ମୌଳିକ 'X' = କପର (Cu)।
ଗରମ କଲେ ବାୟୁର ଅମ୍ଳଜାନ ସହ ମିଶି କଳା ରଙ୍ଗର କପର(II) ଅକ୍ସାଇଡ୍ (CuO) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ:
2Cu + O₂ → 2CuO
18ଲୌହ ନିର୍ମିତ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଆମେ କାହିଁକି ରଙ୍ଗ ଲଗାଇଥାଉଁ?
ଲୌହ ନିର୍ମିତ ପଦାର୍ଥ ଆର୍ଦ୍ର ବାୟୁ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଲେ ସଂକ୍ଷାରଣ (rusting) ହୁଏ ଓ ଉପରେ ଲାଲ୍-ବାଦାମୀ କଳଙ୍କ ଲାଗେ, ଫଳରେ ପଦାର୍ଥ କ୍ଷୟ ହୁଏ।
ରଙ୍ଗ ଲଗାଇଲେ ଲୌହ ଓ ଆର୍ଦ୍ର ବାୟୁ/ଅମ୍ଳଜାନ ମଧ୍ୟରେ ସିଧା ସଂସ୍ପର୍ଶ ରୋକାଯାଏ, ତେଣୁ ସଂକ୍ଷାରଣ ଅଟକେ ଓ ପଦାର୍ଥ ଦୀର୍ଘଦିନ ଚାଲେ।
19ତେଲ ଓ ଚର୍ବିଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟସାମଗ୍ରୀ ଥିବା ଡବା ମଧ୍ୟରେ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ କାହିଁକି ପ୍ରବେଶ କରାଯାଇଥାଏ?
ତେଲ ଓ ଚର୍ବିଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ବାୟୁର ଅମ୍ଳଜାନ ସହ ଜାରିତ ହୋଇ ଖରାପ ହୋଇଯାଏ (ରହଣିଆ ଅବସ୍ଥା / rancidity — ଗନ୍ଧ ଓ ସ୍ୱାଦ ବଦଳେ)।
ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଏକ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଗ୍ୟାସ୍; ଏହା ଡବା ଭିତରୁ ଅମ୍ଳଜାନ ହଟାଇ ଦିଏ, ଫଳରେ ଜାରଣ ଅଟକେ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଅଧିକ ଦିନ ତାଜା ରହେ।
20ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଇଁ ଉଦାହରଣ ଦେଇ ନିମ୍ନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ବୁଝାଅ — (a) ସଂକ୍ଷାରଣ (b) ରହଣିଆ ଅବସ୍ଥା।
(a) ସଂକ୍ଷାରଣ (Corrosion): ଧାତୁ ବାୟୁ, ଆର୍ଦ୍ରତା ବା ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ସହ ଧୀରେ ଧୀରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି କ୍ଷୟ ହେବାକୁ ସଂକ୍ଷାରଣ କୁହାଯାଏ।
ଉଦାହରଣ: ଲୌହରେ କଳଙ୍କ (rust — ଲାଲ୍-ବାଦାମୀ) ଲାଗିବା, ସିଲ୍ଭରରେ କଳା ଆସ୍ତରଣ, କପରରେ ସବୁଜ ଆସ୍ତରଣ।
(b) ରହଣିଆ ଅବସ୍ଥା (Rancidity): ତେଲ ଓ ଚର୍ବିଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ବହୁ ଦିନ ରହିଲେ ବାୟୁର ଅମ୍ଳଜାନ ସହ ଜାରିତ ହୋଇ ଗନ୍ଧ ଓ ସ୍ୱାଦ ବଦଳିଯିବାକୁ ରହଣିଆ ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ।
ଉଦାହରଣ: ପୁରୁଣା ତେଲ/ଘିଅ/ଚିପ୍ସର ଦୁର୍ଗନ୍ଧ। (ରୋକିବା ପାଇଁ ଆଣ୍ଟିଅକ୍ସିଡାଣ୍ଟ ମିଶାଯାଏ ବା ବାୟୁରୋଧୀ ପାତ୍ରରେ ରଖାଯାଏ।)