AllBoardSolutionFREE

Chapter 3: Transportation & Circulation

ଅଧ୍ୟାୟ ୩: ପରିବହନ ଓ ସଂଚାଳନ

Life Science · Odisha Board Class 10 · 10 Questions · 15 Quiz

📖 ଅଧ୍ୟାୟ ୩ — ପରିବହନ ଓ ସଞ୍ଚରଣ: ଏହି ଟିପ୍ପଣୀ ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ଯେପରି ଶ୍ରେଣୀରେ ବୁଝାନ୍ତି ସେହିପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାରରେ — ବହି ଖୋଲିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରସଙ୍ଗ, ଚିତ୍ର, ସାରଣୀ ଓ ମନେରଖିବା କୌଶଳ ସହ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୩ — ପରିବହନ ଓ ସଞ୍ଚରଣ (Transportation)

📌 ୧. ପରିବହନ କାହିଁକି ଦରକାର?

ଆମ ଶରୀରରେ କୋଟି କୋଟି କୋଷ ଅଛନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଷକୁ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ, ଅମ୍ଳଜାନ ଓ ଜଳ ପହଞ୍ଚାଇବା ଏବଂ କୋଷରୁ ତିଆରି ହେଉଥିବା ବର୍ଜ୍ୟ (CO₂, ୟୁରିଆ) ବାହାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହି କାମ ପାଇଁ ଏକ ପରିବହନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦରକାର। ମଣିଷରେ ଏହା ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ ତନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଯାହାର ୩ ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ — ରକ୍ତ, ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ଓ ରକ୍ତନଳୀ।

🩸 ୨. ରକ୍ତ (Blood) ଓ ଏହାର ଉପାଦାନ

ରକ୍ତ ଏକ ତରଳ ସଂଯୋଜୀ ଟିସୁ। ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ପ୍ଲାଜ୍ମା (55%) ଓ ରକ୍ତ କଣିକା (45%)ରେ ବିଭକ୍ତ।

ପ୍ଲାଜ୍ମା (55%) — ତରଳ ରକ୍ତ କଣିକା (45%) RBC — O₂ ବହନ WBC — ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧ Platelets — ଜମାଟ
ଚିତ୍ର ୨: ରକ୍ତର ଉପାଦାନ — ପ୍ଲାଜ୍ମା + RBC + WBC + Platelets
ଉପାଦାନକାର୍ଯ୍ୟ
ପ୍ଲାଜ୍ମା (ତରଳ)ଖାଦ୍ୟ, ବର୍ଜ୍ୟ, ହରମୋନ, CO₂ ବହନ
ଲୋହିତ କଣିକା (RBC)ହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ ଥାଏ → ଅମ୍ଳଜାନ ବହନ (ଲାଲ ରଙ୍ଗ)
ଶ୍ୱେତ କଣିକା (WBC)ରୋଗ ଜୀବାଣୁ ମାରେ (ଶରୀରର ସୈନିକ)
ଅଣୁଚକ୍ରିକା (Platelets)ଆଘାତ ସ୍ଥାନରେ ରକ୍ତ ଜମାଟ ବାନ୍ଧେ

ରକ୍ତ ବର୍ଗ (Blood Group)

A, B, AB, O — ୪ ପ୍ରକାର, ସହିତ Rh factor (+/−)। O⁻ = ସର୍ବଦାତା (ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ତ ଦେଇପାରେ), AB⁺ = ସର୍ବଗ୍ରହୀତା (ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ନେଇପାରେ)।

❤️ ୩. ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ (Heart)

ଡାହାଣଅଳିନ୍ଦ ବାମଅଳିନ୍ଦ ଡାହାଣନିଳୟ ବାମନିଳୟ ଅଶୁଦ୍ଧ ରକ୍ତ (CO₂) ଶୁଦ୍ଧ ରକ୍ତ (O₂) ↓ ଫୁସଫୁସକୁ (ଶୁଦ୍ଧ ହେବାକୁ) ↓ ସାରା ଶରୀରକୁ ୪ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ (୨ ଅଳିନ୍ଦ + ୨ ନିଳୟ)
ଚିତ୍ର ୧: ମାନବ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ — ୪ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ; ଡାହାଣ=ଅଶୁଦ୍ଧ, ବାମ=ଶୁଦ୍ଧ ରକ୍ତ

ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ଏକ ପେଶୀ ନିର୍ମିତ ପମ୍ପ, ମୁଠା ଆକାରର, ବକ୍ଷ ଗହ୍ୱରର ମଝିରେ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଢଳି। ଏଥିରେ ୪ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ:

  • ଉପର ଦୁଇ = ଅଳିନ୍ଦ (Atria): ଶରୀର/ଫୁସଫୁସରୁ ରକ୍ତ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି (କାନ୍ଥ ପତଳା)।
  • ତଳ ଦୁଇ = ନିଳୟ (Ventricles): ରକ୍ତ ପମ୍ପ କରନ୍ତି (କାନ୍ଥ ମୋଟା, ବିଶେଷତଃ ବାମ ନିଳୟ)।
  • କପାଟ (Valves): ରକ୍ତ ଓଲଟା ନ ଫେରିବା ପାଇଁ।
ଦ୍ୱିଗୁଣ ସଞ୍ଚାଳନ (Double Circulation): ରକ୍ତ ଥରକୁ ଥର ହୃଦୟ ଦେଇ ଦୁଇଥର ଯାଏ — ଥରେ ହୃଦୟ → ଫୁସଫୁସ → ହୃଦୟ (ଶୁଦ୍ଧ ହେବା), ଥରେ ହୃଦୟ → ଶରୀର → ହୃଦୟ।

ଏକ ସୁସ୍ଥ ମଣିଷର ହୃଦ୍‌ସ୍ପନ୍ଦନ ମିନିଟ୍‌କୁ ପ୍ରାୟ 72 ଥର।

🩹 ୪. ରକ୍ତନଳୀ (Blood Vessels)

ଧମନୀ (Artery)ଶିରା (Vein)
ହୃଦୟରୁ ଶରୀରକୁ ରକ୍ତ ନିଏଶରୀରରୁ ହୃଦୟକୁ ରକ୍ତ ଫେରାଏ
କାନ୍ଥ ମୋଟା ଓ ସ୍ଥିତିସ୍ଥାପକକାନ୍ଥ ପତଳା
କପାଟ ନାହିଁକପାଟ (valve) ଥାଏ
ଶୁଦ୍ଧ ରକ୍ତ ବହେ (ଅପବାଦ: ଫୁସଫୁସୀୟ ଧମନୀ)ଅଶୁଦ୍ଧ ରକ୍ତ (ଅପବାଦ: ଫୁସଫୁସୀୟ ଶିରା)

କୈଶିକା (Capillary): ଅତି ପତଳା (ଏକ କୋଷ ମୋଟା) ରକ୍ତନଳୀ — ଏଠାରେ କୋଷ ସହ ଖାଦ୍ୟ, O₂, CO₂ ବିନିମୟ ହୁଏ।

💧 ୫. ଲସିକା (Lymph)

ଏକ ହାଲୁକା ହଳଦିଆ ତରଳ (RBC ନ ଥାଏ, WBC ଥାଏ)। ଏହା କୋଷ ଓ ରକ୍ତ ମଝିରେ ଖାଦ୍ୟ/ବର୍ଜ୍ୟ ବିନିମୟ ଓ ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

🌿 ୬. ଉଦ୍ଭିଦରେ ପରିବହନ

ମୂଳ (ଜଳ ଶୋଷେ) ଜାଇଲମଜଳ ↑ ଫ୍ଲୋଏମଖାଦ୍ୟ ↓
ଚିତ୍ର ୩: ଉଦ୍ଭିଦରେ ପରିବହନ — ଜାଇଲମ (ଜଳ ↑), ଫ୍ଲୋଏମ (ଖାଦ୍ୟ ↓)
ଜାଇଲମ (Xylem) → ଜଳ ଓ ଖଣିଜ (ମୂଳରୁ ପତ୍ରକୁ, ଉପରକୁ) ↑
ଫ୍ଲୋଏମ (Phloem) → ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ (ପତ୍ରରୁ ସାରା ଗଛକୁ)
  • ମୂଳ ଚାପ (Root Pressure): ମୂଳ ଜଳ ଶୋଷି ଉପରକୁ ଠେଲେ।
  • ପ୍ରସ୍ୱେଦନ ଟାଣ (Transpiration Pull): ପତ୍ରରୁ ଜଳ ବାଷ୍ପ ହୋଇ ଉଡ଼ିଗଲେ, ତଳୁ ଜଳ ଉପରକୁ ଟଣା ହୁଏ (ଷ୍ଟ୍ର ଦେଇ ଚୁଷିବା ପରି) — ଏହା ଜଳ ଉପରକୁ ଚଢ଼ାଇବାର ମୁଖ୍ୟ ବଳ।
  • ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ (Translocation): ଫ୍ଲୋଏମ ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ପରିବହନ।
🧠 ମନେରଖିବା କୌଶଳ: ଜାଇଲମ = ଜଳ (ଉପରକୁ) · ଫ୍ଲୋଏମ = ଖାଦ୍ୟ (Flow = ପ୍ରବାହ)। ଧମନୀ = ଦୂରକୁ (Away, ହୃଦୟରୁ), ଶିରା = ହୃଦୟକୁ।
⭐ ପରୀକ୍ଷାରେ ମନେରଖ: ① ରକ୍ତର ୪ ଉପାଦାନ + କାମ (ସାରଣୀ)। ② ହୃଦୟର ୪ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ + ଚିତ୍ର + ଦ୍ୱିଗୁଣ ସଞ୍ଚାଳନ। ③ ଧମନୀ vs ଶିରା (କପାଟ, ମୋଟା/ପତଳା)। ④ ଜାଇଲମ=ଜଳ↑, ଫ୍ଲୋଏମ=ଖାଦ୍ୟ। ⑤ ପ୍ରସ୍ୱେଦନ ଟାଣ। ⑥ O⁻=ସର୍ବଦାତା, AB⁺=ସର୍ବଗ୍ରହୀତା। ⑦ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କି ଲେବଲ୍ କରିବା ଅଭ୍ୟାସ କର।
📲 Join our WhatsApp Channel

Get free daily notes, new chapter solutions, model question papers & exam updates — straight on your phone.

Follow on WhatsApp →