📖 ଅଧ୍ୟାୟ ୨ — ଶ୍ୱସନ (Respiration): ଏହି ଟିପ୍ପଣୀରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାରରେ, ଚିତ୍ର ଓ ଉଦାହରଣ ସହ ଅଛି। ବହି ଖୋଲିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ।
ଅଧ୍ୟାୟ ୨ — ଶ୍ୱସନ (Respiration)
📌 ୧. ଉପକ୍ରମ (Introduction)
ଆମେ ଖାଉଥିବା ଖାଦ୍ୟ (ମୁଖ୍ୟତଃ ଗ୍ଲୁକୋଜ)ରେ ଶକ୍ତି ଲୁକ୍କାୟିତ ଥାଏ। ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ବାହାର କରି ଶରୀରର କାର୍ଯ୍ୟ ଚଳାଇବା ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ କୋଷ ଭିତରେ ଭାଙ୍ଗେ। ମିଳୁଥିବା ଶକ୍ତି ATP (ଆଡିନୋସିନ୍ ଟ୍ରାଇଫସଫେଟ୍) ରୂପେ ଜମା ରହେ — ଏହାକୁ କୋଷର "ଶକ୍ତିର ମୁଦ୍ରା" କୁହାଯାଏ।
💡 ସଂଜ୍ଞା: ଯେଉଁ ଜୈବ-ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଜୀବକୋଷ ଖାଦ୍ୟ (ଗ୍ଲୁକୋଜ)କୁ ଭାଙ୍ଗି ଶକ୍ତି ମୁକ୍ତ କରେ, ତାହାକୁ ଶ୍ୱସନ (Respiration) କୁହାଯାଏ।
⚖️ ୨. ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ବନାମ ଶ୍ୱସନ (ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ)
| ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା (Breathing) | ଶ୍ୱସନ (Respiration) |
|---|
| ବାୟୁ ଭିତରକୁ-ବାହାରକୁ ନେବା | କୋଷରେ ଖାଦ୍ୟ ଭାଙ୍ଗି ଶକ୍ତି ପାଇବା |
| ଏକ ଭୌତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା | ଏକ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା |
| ଶକ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ | ଶକ୍ତି (ATP) ମିଳେ |
🔬 ୩. ଶ୍ୱସନର ପ୍ରକାର (Types of Respiration)
(କ) ସବାୟୁ ଶ୍ୱସନ (Aerobic Respiration) — ଅମ୍ଳଜାନ ସହ
ଅମ୍ଳଜାନ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭାଙ୍ଗେ ଓ ଅଧିକ ଶକ୍ତି ମିଳେ। ଏହା କୋଷର ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ (Mitochondria)ରେ ହୁଏ — ଏଥିପାଇଁ ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆକୁ କୋଷର "ଶକ୍ତିଘର (Power House)" କୁହାଯାଏ।
C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O + ଶକ୍ତି (38 ATP)
(ଖ) ଅବାୟୁ ଶ୍ୱସନ (Anaerobic Respiration) — ଅମ୍ଳଜାନ ବିନା
- ପେଶୀ କୋଷରେ (ଦୌଡ଼ିଲାବେଳେ ଅମ୍ଳଜାନ ଅଭାବ): ଗ୍ଲୁକୋଜ → ଲାକ୍ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ + କମ୍ ଶକ୍ତି। ଏଥିପାଇଁ ଅଧିକ ଦୌଡ଼ିଲେ ମାଂସପେଶୀ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ।
- ଇଷ୍ଟ (Yeast)ରେ: ଗ୍ଲୁକୋଜ → ଇଥାନଲ୍ (Alcohol) + CO₂ + ଶକ୍ତି। ଏହାକୁ କିଣ୍ୱନ (Fermentation) କୁହାଯାଏ — ମଦ ଓ ପାଉଁରୁଟି ତିଆରିରେ ବ୍ୟବହୃତ।
ପେଶୀ: C₆H₁₂O₆ → 2 ଲାକ୍ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ + ଅଳ୍ପ ଶକ୍ତି (2 ATP)
ଇଷ୍ଟ: C₆H₁₂O₆ → 2 ଇଥାନଲ୍ + 2CO₂ + ଅଳ୍ପ ଶକ୍ତି
🧠 ମନେରଖ: ସବାୟୁ = ଅଧିକ ATP (ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ) · ଅବାୟୁ = କମ୍ ATP। ପେଶୀ → ଲାକ୍ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ, ଇଷ୍ଟ → ଇଥାନଲ୍।
🫁 ୪. ମାନବ ଶ୍ୱସନତନ୍ତ୍ର (Human Respiratory System)
ଚିତ୍ର ୧: ମାନବ ଶ୍ୱସନତନ୍ତ୍ର — ନାସିକା → ଶ୍ୱାସନଳୀ → ଫୁସଫୁସ → ବାୟୁକୋଷ
ବାୟୁ ଏହି ପଥରେ ଯାଏ:
ନାସିକା → ଗ୍ରସନୀ → ସ୍ୱରଯନ୍ତ୍ର (Larynx) → ଶ୍ୱାସନଳୀ (Trachea) → ଶ୍ୱାସନଳିକା (Bronchi) → ଫୁସଫୁସ (Lungs) → ବାୟୁକୋଷ (Alveoli)।
- ନାସିକା: ବାୟୁକୁ ଛାଣି, ଗରମ ଓ ଆର୍ଦ୍ର କରେ (ରୋମ ଓ ଶ୍ଳେଷ୍ମା ଧୂଳି ଅଟକାଏ)।
- ଶ୍ୱାସନଳୀ: C-ଆକୃତିର ତରୁଣାସ୍ଥି ବଳୟ ଥାଏ (ଯେପରି ବନ୍ଦ ନ ହୁଏ)।
- ଫୁସଫୁସ: ଦୁଇଟି, ବକ୍ଷ ଗହ୍ୱରରେ। ବାମ ଫୁସଫୁସ ଛୋଟ (ହୃଦୟ ପାଇଁ)।
- ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା (Diaphragm): ଫୁସଫୁସ ତଳେ ଥିବା ପେଶୀ — ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
💨 ୫. ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟାର ପ୍ରଣାଳୀ (Mechanism of Breathing)
- ଅନ୍ତଃଶ୍ୱାସ (Inspiration): ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା ତଳକୁ ଗତି କରେ → ବକ୍ଷ ଗହ୍ୱର ବଢ଼େ → ବାୟୁ ଭିତରକୁ ଆସେ (O₂)।
- ପ୍ରଶ୍ୱାସ (Expiration): ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା ଉପରକୁ → ବକ୍ଷ ଗହ୍ୱର ଛୋଟ → ବାୟୁ ବାହାରକୁ (CO₂)।
🔄 ୬. ଗ୍ୟାସ ବିନିମୟ (Gas Exchange)
ଚିତ୍ର ୨: ବାୟୁକୋଷରେ ଗ୍ୟାସ ବିନିମୟ — O₂ ରକ୍ତରେ ମିଶେ, CO₂ ବାହାରେ
ବାୟୁକୋଷ (alveoli)ର କାନ୍ଥ ଅତି ପତଳା ଓ ରକ୍ତନଳୀ ଘେରା। ଏଠାରେ ଅମ୍ଳଜାନ (O₂) ରକ୍ତରେ ମିଶେ ଓ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (CO₂) ରକ୍ତରୁ ବାହାରେ। ରକ୍ତରେ ଥିବା ହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ O₂ ବହନ କରେ।
🌱 ୭. ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଜୀବରେ ଶ୍ୱସନ
- ଉଦ୍ଭିଦ: ପତ୍ରର ପତ୍ରରନ୍ଧ୍ର (Stomata), କାଣ୍ଡର ବକ୍ରନ୍ଧ୍ର (Lenticels) ଓ ମୂଳ ମାଟିରୁ ବାୟୁ ନିଏ।
- ମାଛ: ଝାଉଁରା (Gills) ଦ୍ୱାରା ଜଳରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ O₂ ନିଏ।
- କୀଟପତଙ୍ଗ: ଶ୍ୱାସନଳିକା (Trachea) ତନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା।
- କେଞ୍ଚୁଆ: ଆର୍ଦ୍ର ଚର୍ମ (Skin) ଦେଇ।
⭐ ପରୀକ୍ଷାରେ ମନେରଖ: ① ସବାୟୁ vs ଅବାୟୁ ଶ୍ୱସନ (ଉତ୍ପାଦ: ଲାକ୍ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ / ଇଥାନଲ)। ② ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ = ଶକ୍ତିଘର। ③ ବାୟୁ ପଥ କ୍ରମ + alveoli କାମ। ④ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ≠ ଶ୍ୱସନ (ପାର୍ଥକ୍ୟ)। ⑤ ମାଛ=gills, କୀଟ=trachea, କେଞ୍ଚୁଆ=ଚର୍ମ। ⑥ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କି ଲେବଲ୍ କରିବା ଅଭ୍ୟାସ କର।