୧ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ୱାସତନ୍ତ୍ରର ନାମାଙ୍କିତ ଚିତ୍ର କର।
ଏହା ଏକ ଚିତ୍ର-ଆଧାରିତ ପ୍ରଶ୍ନ। ମଣିଷ ଶ୍ୱାସତନ୍ତ୍ରର ଚିତ୍ର ଆଙ୍କି ନିମ୍ନ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ନାମାଙ୍କିତ କର:
• ନାସାରନ୍ଧ୍ର (Nostril)
• ନାସାପଥ (Nasal cavity)
• ଗ୍ରସନୀ (Pharynx)
• ସ୍ୱରପେଟିକା (Larynx)
• ଶ୍ୱାସନଳୀ (Trachea)
• ବ୍ରୋନ୍କାଇ (Bronchi)
• ଶ୍ୱାସନଳିକା / ବ୍ରୋନ୍କିଓଲ୍ (Bronchiole)
• କୋଟରିକା (Alveoli)
• ଦକ୍ଷିଣ ଓ ବାମ ଫୁସ୍ଫୁସ୍ (Right & Left lungs)
• ମଧ୍ୟଛଦା (Diaphragm)
(ବାୟୁ: ନାସାରନ୍ଧ୍ର → ନାସାପଥ → ଗ୍ରସନୀ → ସ୍ୱରପେଟିକା → ଶ୍ୱାସନଳୀ → ବ୍ରୋନ୍କାଇ → ଶ୍ୱାସନଳିକା → କୋଟରିକା ବାଟ ଦେଇ ଯାଏ; କୋଟରିକାରେ ଗ୍ୟାସ୍ ବିନିମୟ ହୁଏ।)
୨ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସ୍ଥିତିରେ ଶ୍ୱସନ ବେଳେ ଗ୍ଲୁକୋଜ ଅଣୁ କିପରି ଭାଙ୍ଗେ ରେଖାଚିତ୍ରରେ ଦର୍ଶାଅ।
ଗ୍ଲୁକୋଜ (6 କାର୍ବନ) ପ୍ରଥମେ ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ ଦ୍ୱାରା କୋଷଜୀବକରେ ଭାଙ୍ଗି 2ଟି ପାଇରୁଭେଟ୍ (3 କାର୍ବନ) + ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ତା'ପରେ ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ ଭାଙ୍ଗେ —
ଗ୍ଲୁକୋଜ (6C) → ପାଇରୁଭେଟ୍ (3C) + ଶକ୍ତି
(କ) ଅମ୍ଳଜାନ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ (ଇଷ୍ଟରେ):
ପାଇରୁଭେଟ୍ → ଇଥାନଲ୍ + ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ + ଶକ୍ତି (ସୁରାସାର କିଣ୍ୱନ)
(ଖ) ଅମ୍ଳଜାନ ଅଭାବରେ (ପେଶୀକୋଷରେ):
ପାଇରୁଭେଟ୍ → ଲାକ୍ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ (3C) + ଶକ୍ତି
(ଗ) ଅମ୍ଳଜାନ ଉପସ୍ଥିତିରେ (ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆରେ):
ପାଇରୁଭେଟ୍ → ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ + ଜଳ + ଶକ୍ତି (ଅଧିକ ATP)
୩ସଂବାତନ ଓ ଗ୍ୟାସ୍ ପରିବହନ କିପରି ହୁଏ ଲେଖ।
ସଂବାତନ (Ventilation): ଫୁସ୍ଫୁସ୍ ମଧ୍ୟକୁ ବାୟୁ ପ୍ରବେଶ (ପ୍ରଶ୍ୱାସ / Inspiration) ଓ ଫୁସ୍ଫୁସ୍ରୁ ବାୟୁ ବାହାରକୁ ନିର୍ଗମନ (ନିଃଶ୍ୱାସ / Expiration) — ଏହି ଦୁଇ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ମିଶି ସଂବାତନ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରଶ୍ୱାସ ବେଳେ ଅନ୍ତଃପଞ୍ଜରା ମାଂସପେଶୀ ଓ ମଧ୍ୟଛଦା ସଂକୋଚିତ ହୋଇ ବକ୍ଷଗହ୍ୱର ବଢ଼େ ଓ ବାୟୁ ଭିତରକୁ ଆସେ; ନିଃଶ୍ୱାସ ବେଳେ ଏଗୁଡ଼ିକ ଶିଥିଳ ହୋଇ ବାୟୁ ବାହାରକୁ ଯାଏ।
ଗ୍ୟାସ୍ ପରିବହନ (Gas transportation): ରକ୍ତର ଲୋହିତ କଣିକା (RBC)ରେ ଥିବା ହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ ଅମ୍ଳଜାନ ସହ ମିଶି ଅକ୍ସିହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ ଗଠନ କରି ଶରୀରର ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଷକୁ ଅମ୍ଳଜାନ ପହଞ୍ଚାଏ। କୋଷରୁ ନିର୍ଗତ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ରକ୍ତ ମାଧ୍ୟମରେ ଫୁସ୍ଫୁସ୍କୁ ଆସି ବାହାରକୁ ନିର୍ଗତ ହୁଏ।
୪ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ ଓ ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲେଖ।
ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ (Aerobic):
• ଅମ୍ଳଜାନ ଆବଶ୍ୟକ।
• ଅଧିକ ଶକ୍ତି (38ଟି ATP) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
• ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଓ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
• ଗ୍ଲୁକୋଜର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାରଣ ହୁଏ।
ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ (Anaerobic):
• ଅମ୍ଳଜାନ ଅନାବଶ୍ୟକ।
• କମ୍ ଶକ୍ତି (2ଟି ATP) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
• ଇଥାନଲ୍ (ସୁରାସାର) ବା ଲାକ୍ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
• ଗ୍ଲୁକୋଜର ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାରଣ ହୁଏ।
୫ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତର ଲେଖ (କ–ଘ)।
(କ) ମାଛ ଓ ବେଙ୍ଗର ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା:
ମାଛ — ଗାଲି (Gills) ଦ୍ୱାରା ଜଳରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ରହଣ କରି ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରେ।
ବେଙ୍ଗ — ମୁଖ୍ୟତଃ ଆର୍ଦ୍ର ଚର୍ମ (ତ୍ୱଚା) ଦେଇ ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ରହଣ କରେ; ମଧ୍ୟ ମୁଖଗହ୍ୱର ଓ ଫୁସ୍ଫୁସ୍ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରେ। ଶୀତସୁପ୍ତି (Hibernation) ସମୟରେ ବେଙ୍ଗ କେବଳ ଚର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରେ।
(ଖ) ଉଭିଦର ଶ୍ୱସନ: ଉଭିଦର ପତ୍ରରେ ଥିବା ଷ୍ଟୋମାଟା ଦେଇ ଗ୍ୟାସ୍ ବିନିମୟ ହୁଏ। ଶ୍ୱସନ ସମୟରେ ଉଭିଦ ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ରହଣ କରି ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ମୁକ୍ତ କରେ। ଉଭିଦରେ ଅମ୍ଳଜାନ ପ୍ରବେଶ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଙ୍ଗ ନଥାଏ; ଏହା ଏକ କୋଷରୁ ଅନ୍ୟ କୋଷକୁ ବିସରିତ ହୋଇଥାଏ। (ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷଣ ବେଳେ ଉଭିଦ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ରହଣ କରି ଅମ୍ଳଜାନ ଛାଡ଼େ।)
(ଗ) ଶ୍ୱସନର କାରକ: ଅମ୍ଳଜାନ ଓ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳର ସାନ୍ଦ୍ରତା, ଖାଦ୍ୟ ଉପାଦାନର ପରିମାଣ, ତାପମାତ୍ରା ଏବଂ କୋଷରେ ବିପାଚକ (ଏନ୍ଜାଇମ୍)ର ଉପସ୍ଥିତି — ଏହି କାରକଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ୱସନ କ୍ରିୟାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି।
(ଘ) ଜୈବିକ ଜାରଣ (Biological oxidation): ଜୀବକୋଷ ଭିତରେ ଏନ୍ଜାଇମ୍ ସାହାଯ୍ୟରେ ଖାଦ୍ୟ (ଗ୍ଲୁକୋଜ) ଜୈବରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଜାରିତ ହୋଇ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଥିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଜୈବିକ ଜାରଣ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଶକ୍ତି ATP ରୂପେ ସଞ୍ଚିତ ରହେ।
୬ପ୍ରଥମ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱୟର ସମ୍ପର୍କ ଦେଖି ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର (କ–ଙ)।
(କ) ଖାଦ୍ୟନଳୀ ଦ୍ୱାର : ଗଲେଟ୍ :: ଶ୍ୱାସନଳୀ ଦ୍ୱାର : ଗ୍ଲଟିସ୍ (Glottis)
(ଖ) ଇଷ୍ଟ : ସୁରାସାର କିଣ୍ୱନ :: ପେଶୀ : ଲାକ୍ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ କିଣ୍ୱନ
(ଗ) ମାଛ : ଗାଲି :: ସାପ : ଫୁସ୍ଫୁସ୍ (Lungs)
(ଘ) ସ୍ୱରପେଟିକା : ସ୍ୱରନିୟନ୍ତ୍ରଣ :: ଅଧିଜିହ୍ୱା : ଖାଦ୍ୟକୁ ଶ୍ୱାସନଳୀରେ ଯିବାରୁ ଅଟକାଇବା
(ଙ) ଶକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ର : ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ :: ଶକ୍ତିମୁଦ୍ରା : ATP
୭ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ୟରୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଶବ୍ଦ ବାଛି ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର।
(କ) ଶର୍କରାର ସଂକେତ C₆H₁₂O₆।
(ଖ) ଗ୍ଲୁକୋଜ ଭାଙ୍ଗି 3 ଅଙ୍ଗାରକ ବିଶିଷ୍ଟ ଦୁଇଟି ପାଇରୁଭିକ୍ ଅମ୍ଳ ଅଣୁରେ ପରିଣତ ହୁଏ।
(ଗ) ଜୀବକୋଷର ଶକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ର ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ।
(ଘ) ପତ୍ର ଷ୍ଟୋମାଟା ଦେଇ ଉଭିଦରେ ଗ୍ୟାସ୍ ବିନିମୟ ହୁଏ।
(ଙ) ଶୀତସୁପ୍ତି ବେଳେ ବେଙ୍ଗ ଚର୍ମଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରେ।
(ଚ) ଇଷ୍ଟରେ ସୁରାସାର କିଣ୍ୱନ ହୁଏ।
(ଛ) ଭୋକାଲ୍ କର୍ଡ଼ର କମ୍ପନରେ ଧ୍ୱନି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
(ଜ) ସୁସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତିର ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଓ ନିଃଶ୍ୱାସ ହାର ମିନିଟ୍ ପ୍ରାୟ 15ରୁ 20 ଥର।