Chapter 26: India & its Neighbours

(କ) ୧୯୫୪ରେ ଭାରତ-ଚୀନ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱାକ୍ଷରିତ ୫ଟି ନୀତି (ଅଖଣ୍ଡତା-ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ସମ୍ମାନ, ଅନାକ୍ରମଣ, ଅଣ-ହସ୍ତକ୍ଷେପ, ସାମ୍ୟ ଓ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସହାବସ୍ଥାନ)। (ଖ) କୌଣସି ମହାଶକ୍ତି ଗୋଷ୍ଠୀରେ ସାମିଲ ନ ହୋଇ ସ୍ୱାଧୀନ ନିରପେକ୍ଷ ନୀତି। (ଗ) ୧୯୪୮ରେ କାଶ୍ମୀର ଭାରତରେ ମିଶିଲା; ପାକିସ୍ତାନ ବିରୋଧ କଲା → ୧୯୬୫/୧୯୭୧ ଯୁଦ୍ଧ, ତାସକେଣ୍ଟ (୧୯୬୬) ଓ ସିମଲା (୧୯୭୨-LoC) ଚୁକ୍ତି। (ଘ) ୧୯୫୦ରେ ଚୀନ ତିବ୍ବତ ଦଖଲ କଲା; ଭାରତ ବିରୋଧ କଲା → ୧୯୬୨ ଚୀନ-ଭାରତ ଯୁଦ୍ଧ। (ଙ) ଶ୍ରୀଲଙ୍କାର ତାମିଲମାନେ ପୃଥକ 'ଈଲମ୍' ରାଷ୍ଟ୍ର ଦାବି କଲେ (ଫେଡରାଲ ଦଳ → TULF, LTTE-ପ୍ରଭାକରନ)।

(ଚ) ଭାରତ ଭୁଟାନର ପଞ୍ଚବାର୍ଷିକ ଯୋଜନା, ରାଜପଥ, ପାରୋ ବିମାନବନ୍ଦର, ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରକଳ୍ପ ଓ ଶିକ୍ଷାରେ ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା ଦିଏ। (ଛ) ଭାରତ-ମିଆଁମାର ମଧ୍ୟରେ କାଲାଦନ ପ୍ରକଳ୍ପ, 'ବନ୍ଧୁତା ସଡ଼କ' (ତମୁ-କାଲେମାୟୋ) ଓ ମିଳିତ ସାମରିକ ଚୁକ୍ତି। (ଜ) ଭାରତ-ଚୀନ ସୀମା = 'ମ୍ୟାକ୍ ମୋହନ ରେଖା'; ୧୯୬୨ରେ ଚୀନ ଭାରତର ଅଞ୍ଚଳ ଦଖଲ; ୧୯୯୩ରେ LAC ସ୍ୱୀକୃତ। (ଝ) ୧୯୪୯-୫୩ କୋରିଆ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭାରତ ନିରପେକ୍ଷ ରହି ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ ଚାହିଁଲା ଓ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ଚୀନକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଲା → ଆମେରିକା ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ। (ଞ) ୧୯୭୧ରେ ଆୱାମି ଲିଗର ନେତା ଶେଖ ମୁଜିବୁର ରହମନଙ୍କ ଆନ୍ଦୋଳନ, 'ମୁକ୍ତି ବାହିନୀ' ଓ ଭାରତ ସହଯୋଗ ଫଳରେ ବଙ୍ଗଳାଦେଶ ସ୍ୱାଧୀନ ହେଲା। (ଟ) ୧୯୬୨ରେ ଆମେରିକା ଭାରତକୁ ସମର୍ଥନ, ୧୯୬୫ରେ ପାକିସ୍ତାନ ପକ୍ଷ (ସପ୍ତମ ନୌବହର); ୧୯୯୧ ପରେ ସମ୍ପର୍କ ଉନ୍ନତ (କ୍ଲିଣ୍ଟନ ୨୦୦୦)।

(କ) ଆମେରିକା-ସୋଭିଏତ ଦୁଇ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ପରସ୍ପର ବିରୋଧ, ଅପପ୍ରଚାର ଓ ମାନସିକ ଚାପ (ପ୍ରକୃତ ଯୁଦ୍ଧ ନୁହେଁ)। (ଖ) ଭିଟୋ = ସଂଯୁକ୍ତ ରାଷ୍ଟ୍ରସଂଘ ନିରାପତ୍ତା ପରିଷଦର ସ୍ଥାୟୀ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରସ୍ତାବ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିବାର କ୍ଷମତା। (ଗ) ଗର୍ବାଚୋଭ ଓ ରାଜୀବ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ 'ଦିଲ୍ଲୀ ଘୋଷଣାନାମା' ସ୍ୱାକ୍ଷରିତ ହୋଇ ଭାରତ-ସୋଭିଏତ ସହଯୋଗ ଦୃଢ଼ ହେଲା। (ଘ) ସିଆଟୋ (SEATO) = ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆ ଚୁକ୍ତି ସଂଗଠନ (୧୯୫୪), ଆମେରିକା ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ ସାମରିକ ଜୋଟ; ପାକିସ୍ତାନ ଏଥିରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲା। (ଙ) ୧୯୭୧ ଡିସେମ୍ବର ୧୦ ଚୁକ୍ତିରେ 'ମୁକ୍ତି ବାହିନୀ' ଗଠନ, ପାକିସ୍ତାନୀ ସାମରିକ ଶାସନରୁ ବଙ୍ଗଳାଦେଶ ମୁକ୍ତି ଓ ଭାରତ ଅଣ-ହସ୍ତକ୍ଷେପ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା।

(ଚ) ସାର୍କ (SAARC) = ଦକ୍ଷିଣ ଏସୀୟ ଆଞ୍ଚଳିକ ସହଯୋଗ ସଂଘ (୧୯୮୫, ଢାକା); ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ୭ ସଦସ୍ୟ — ଭାରତ, ପାକିସ୍ତାନ, ବଙ୍ଗଳାଦେଶ, ନେପାଳ, ଭୁଟାନ, ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ଓ ମାଲଦ୍ୱୀପ (ପରେ ଆଫଗାନିସ୍ତାନ)। (ଛ) LTTE = ଲିବରେସନ ଟାଇଗର୍ସ ଅଫ୍ ତାମିଲ ଈଲମ୍; ଶ୍ରୀଲଙ୍କାର ଏକ ତାମିଲ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାବାଦୀ ସଂଗଠନ (ନେତା ପ୍ରଭାକରନ)। (ଜ) ୧୯୭୬ରେ ମୋରାରଜୀ ଦେଶାଇ ସରକାର ପଡ଼ୋଶୀ ରାଷ୍ଟ୍ର ସହ ସମ୍ପର୍କ ବଢ଼ାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; ବୈଦେଶିକ ମନ୍ତ୍ରୀ ଅଟଲ ବିହାରୀ ବାଜପେୟୀ ନେପାଳ ସହ ୨ଟି ବାଣିଜ୍ୟିକ ଚୁକ୍ତି କଲେ। (ଝ) ୧୯୫୬ ସୁୟେଜ ସଙ୍କଟ: ମିଶର ସୁୟେଜ କେନାଲ ଜାତୀୟକରଣ କରିବାରୁ ବ୍ରିଟେନ, ଫ୍ରାନ୍ସ ଓ ଇସ୍ରାଏଲ ଆକ୍ରମଣ କଲେ; ଭାରତ ମିଶରକୁ ସମର୍ଥନ କରି ଆକ୍ରମଣ ନିନ୍ଦା କଲା।

(କ) ବର୍ଣ୍ଣ ବୈଷମ୍ୟ ନୀତି = ବର୍ଣ୍ଣ/ଚର୍ମ ରଙ୍ଗ ଆଧାରରେ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦଭାବ କରିବା (apartheid)। (ଖ) ନେପାଳ ୧୯୫୪ ମସିହାରେ ସଂଯୁକ୍ତ ରାଷ୍ଟ୍ରସଂଘର ସଦସ୍ୟ ହେଲା। (ଗ) ତାସକେଣ୍ଟ ଚୁକ୍ତି ସ୍ୱାକ୍ଷରିତ ହେବାବେଳେ ଲାଲବାହାଦୁର ଶାସ୍ତ୍ରୀ ଭାରତର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ। (ଘ) ରାଜା ବୀରେନ୍ଦ୍ର ରାଜଗାଦିରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେଲାପରେ ନେପାଳକୁ 'ଶାନ୍ତିର ଅଞ୍ଚଳ' (Zone of Peace) ରୂପେ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ। (ଙ) ଉମା ମହେଶ୍ୱରନ ଓ ପ୍ରଭାକରନ LTTEର ନେତା ଥିଲେ। (ଚ) ୨୦୦୮ ଜୁଲାଇରେ ଭୁଟାନର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଲିୟୋଞ୍ଚେନ ଜିଗ୍‌ମି ୱାଇ ଥିନ୍‌ଲେ ଭାରତ ଗସ୍ତ କରିଥିଲେ। (ଛ) ଭୁଟାନର ପ୍ରଥମ ପଞ୍ଚବାର୍ଷିକ ଯୋଜନା ୧୯୬୧ରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। (ଜ) ଶେଖ ମୁଜିବୁର ରହମନ 'ଆୱାମି ଲିଗ' ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନର ନେତା ଥିଲେ। (ଝ) 'ତିନ-ବିଗା' ଭାରତ ଓ ବଙ୍ଗଳାଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କରେ ଟିକ୍ତତା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା।

(କ) ଭାରତ-ଚୀନ ସୀମା ରେଖାର ନାମ — ମ୍ୟାକ୍ ମୋହନ ଲାଇନ (McMahon Line)। (ଖ) ବଙ୍ଗଳାଦେଶର ପ୍ରଥମ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ — ଶେଖ ମୁଜିବୁର ରହମନ। (ଗ) ୨୦୧୦ ଏପ୍ରିଲରେ ମନମୋହନ ସିଂହ ଭୁଟାନରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ — ଷୋଡ଼ଶ (୧୬ତମ) ସାର୍କ ଶିଖର ସମ୍ମିଳନୀ। (ଘ) ୨୦୦୮ ଜାନୁଆରୀରେ ଭାରତ ଆସିଥିବା ମିଆଁମାରର ବୈଦେଶିକ ମନ୍ତ୍ରୀ — ନ୍ୟାନ୍‌ ଉଇନ୍ (Nyan Win)। (ଙ) ଶ୍ରୀଲଙ୍କାର ପ୍ରଥମ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ — ଡି.ଏସ୍. ସେନାନାୟକେ। (ଚ) ସୋଭିଏତ ରଷିଆର ବିଲୟ — ୧୯୯୧ ମସିହାରେ।

ଭାରତ ଓ ଚୀନ ମଧ୍ୟରେ ସୀମା ରେଖା 'ମ୍ୟାକ୍ ମୋହନ ଲାଇନ' (McMahon Line)।

ଶେଖ ମୁଜିବୁର ରହମନ (ଆୱାମି ଲିଗ) ବଙ୍ଗଳାଦେଶର ପ୍ରଥମ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ।

ଡି.ଏସ୍. ସେନାନାୟକେ ଶ୍ରୀଲଙ୍କାର ପ୍ରଥମ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ।

LTTE = ଲିବରେସନ ଟାଇଗର୍ସ ଅଫ୍ ତାମିଲ ଈଲମ୍; ଶ୍ରୀଲଙ୍କାର ତାମିଲ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାବାଦୀ ସଂଗଠନ (ନେତା ପ୍ରଭାକରନ)।

୧୯୮୫ରେ ଢାକାଠାରେ SAARC (ଦକ୍ଷିଣ ଏସୀୟ ଆଞ୍ଚଳିକ ସହଯୋଗ ସଂଘ) ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା (୭ ସଦସ୍ୟ)।

୧୯୬୨ରେ ଚୀନ 'ମ୍ୟାକ୍ ମୋହନ ଲାଇନ' ଅତିକ୍ରମ କରି ଭାରତକୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲା।

ନେପାଳ ୧୯୫୪ ମସିହାରେ ସଂଯୁକ୍ତ ରାଷ୍ଟ୍ରସଂଘ (UNO)ର ସଦସ୍ୟ ହେଲା।

ରାଜା ବୀରେନ୍ଦ୍ର ନେପାଳକୁ 'ଶାନ୍ତିର ଅଞ୍ଚଳ' (Zone of Peace) ରୂପେ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ।

ମିଆଁମାରର ପୁରୁଣା ନାମ ବର୍ମା ଓ ରାଜଧାନୀ ୟାନ୍‌ଗନ (ପୂର୍ବରୁ ରେଙ୍ଗୁନ)।

'ମୁକ୍ତି ବାହିନୀ' ୧୯୭୧ରେ ବଙ୍ଗଳାଦେଶ ଗଠନ ସହ ଜଡ଼ିତ (ଭାରତ ସହଯୋଗ)।