1(କ) ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କରେ ପ୍ରଚଳିତ 'ପ୍ରଜାମାରଣ' ପ୍ରଥାଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଟିପ୍ପଣୀ ଲେଖ।
ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କରେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଶୋଷଣ କରୁଥିବା ପ୍ରଥାଗୁଡ଼ିକ:
• ବେଟି: ରାସ୍ତା, ରାଜପ୍ରାସାଦ ଆଦି ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ପ୍ରଜାଙ୍କ ବିନା ପାରିଶ୍ରମିକ ଶ୍ରମଦାନ।
• ବେଗାରୀ: ରାଜା/କର୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ବିନା ପାଉଣାରେ ପାଲିଙ୍କି ବା ସବାରୀରେ ବୋହିବା।
• ମାଗଣା: ପର୍ବପର୍ବାଣି/ବିବାହ ସମୟରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଉପହାର (ଅର୍ଥ/ଦ୍ରବ୍ୟ) ଦେବା।
• ରସଦ: ରାଜା/କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ଗସ୍ତ ସମୟରେ ମାଗଣା ଖାଦ୍ୟପେୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା।
• ଭେଟି: ରାଜାଙ୍କୁ ଉପହାର/ଭେଟି ପଠାଇବା।
2(ଖ) ପ୍ରଜାମଣ୍ଡଳ ଆନ୍ଦୋଳନରେ କି କି ମୁଖ୍ୟ ଦାବି ଥିଲା?
(୧) ବେଟି, ବେଗାରୀ, ମାଗଣା, ରସଦ ଓ ଭେଟି ଆଦି ଅନ୍ୟାୟ ପ୍ରଥା ବନ୍ଦ କରିବା।
(୨) ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ଅଧିକାର, ଗଣ ମାଧ୍ୟମର ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ସଂଘ ଗଠନ ଆଦି ମୌଳିକ ନାଗରିକ ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ।
(୩) ଚାଷଜମି ଉପରେ ରୟତଙ୍କ ଅଧିକାର ସମ୍ପର୍କରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ନିୟମ ପ୍ରଚଳନ।
(୪) ଜଙ୍ଗଲଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟର ସୁବିନିଯୋଗ ଓ ଆଦିବାସୀଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉପଯୋଗ ଅଧିକାର।
(୫) ଏକଚାଟିଆ ବାଣିଜ୍ୟ କାରବାର ବନ୍ଦ କରିବା।
3(ଗ) ପୁନର୍ଗଠିତ ଓଡ଼ିଶା ଗଡ଼ଜାତ ତଦନ୍ତ କମିଟିରେ କେଉଁମାନେ ସଦସ୍ୟ ଥିଲେ ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରସ୍ତାବ କ'ଣ ଥିଲା?
୧୯୩୮ରେ ପୁନର୍ଗଠିତ ଓଡ଼ିଶା ଗଡ଼ଜାତ ତଦନ୍ତ କମିଟିର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଥିଲେ ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବ, ସମ୍ପାଦକ ସାରଙ୍ଗଧର ଦାସ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦୁଇ ସଦସ୍ୟ ଲାଲ ମୋହନ ପଟ୍ଟନାୟକ ଓ ବଳବନ୍ତରାୟ ମେହେତା। ୧୯୩୯ରେ କମିଟି ତାର ବିବରଣୀ ପ୍ରକାଶ କରି ଗଡ଼ଜାତର କୁଶାସନ ଉନ୍ମୋଚନ କଲା ଓ ଗଡ଼ଜାତ ଉପରେ ବ୍ରିଟିଶ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କ୍ଷମତା ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଲା।
4(ଘ) ଓଡ଼ିଆ ଗଡ଼ଜାତକୁ ଓଡ଼ିଶା ସହିତ ମିଶାଇବା ପାଇଁ ସ୍ୱାଧୀନତା ପୂର୍ବରୁ ମହତାବ କ'ଣ କରିଥିଲେ?
ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବ ୧୯୩୯ ଅଗଷ୍ଟରେ ଭାଇସରାୟ ଲର୍ଡ ଲିନଲିଥ୍ଗୋଙ୍କୁ ଭେଟି ଗଡ଼ଜାତ ଶାସନ ସୁଧାରିବାକୁ ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାଦେଶିକ ସରକାରଙ୍କ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି ବୁଝାଇଥିଲେ। ୧୯୪୬ରେ କ୍ୟାବିନେଟ ମିଶନ (ସ୍ଟାଫୋର୍ଡ କ୍ରିପ୍ସ)କୁ ଭେଟି ଓଡ଼ିଆ ଗଡ଼ଜାତକୁ ଓଡ଼ିଶାରେ ମିଶାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲେ। ୧୯୪୭ ଅକ୍ଟୋବର ୧୬ରେ ସମ୍ବଲପୁରରେ ଗଡ଼ଜାତ ରାଜାମାନଙ୍କ ସମ୍ମିଳନୀ ଡକାଇ ମିଶ୍ରଣ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ।
5(ଙ) ନୀଳଗିରିରୁ କିପରି ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ମିଶ୍ରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା?
ନୀଳଗିରିରେ ପ୍ରଜାମଣ୍ଡଳ ଆନ୍ଦୋଳନ ଦମନ କରିବାକୁ ରାଜା ଗୁର୍ଖା ପୋଲିସ ନିଯୁକ୍ତ କରି ଅତ୍ୟାଚାର କଲେ ଓ ଆଦିବାସୀଙ୍କୁ ପ୍ରରୋଚିତ କରି ଅରାଜକତା ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଓଡ଼ିଶା ସରକାର ଏହି ଉଦ୍ବେଗଜନକ ପରିସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ଭାରତ ସରକାରଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ; ଭାରତ ସରକାର ଓଡ଼ିଶାକୁ ନୀଳଗିରି ଦଖଲ କରିବାର କ୍ଷମତା ଦେଲେ। ୧୯୪୮ ନଭେମ୍ବର ୧୪ରେ ଓଡ଼ିଶା ସରକାର ନୀଳଗିରି ଦଖଲ କଲେ — ଏଥିରୁ ହିଁ ଭାରତରେ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ମିଶ୍ରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
6ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତର। (କ) ଶ୍ରେଣୀ ବିଭାଜନ (ଖ) ବେଟି vs ଭେଟି (ଗ) ପ୍ରଜା ଆନ୍ଦୋଳନ (ଘ) ପ୍ରଥମ ସମ୍ମିଳନୀ (ଙ) ସାରଙ୍ଗଧର ଦାସ
(କ) ଗଡ଼ଜାତଗୁଡ଼ିକ ଆୟତନ ଆଧାରରେ 'କ', 'ଖ', 'ଗ' ତିନି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ ଥିଲା; 'ଗ' ଶ୍ରେଣୀରେ ଥିଲା ପାଲଲହଡ଼ା, ଟିଗିରିଆ ଓ ରଣପୁର।
(ଖ) ବେଟି = ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବିନା ପାରିଶ୍ରମିକ ଶ୍ରମଦାନ; ଭେଟି = ରାଜାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉଥିବା ଉପହାର/ଭେଟି।
(ଗ) ୧୯୨୨ରେ ଢେଙ୍କାନାଳରେ ପ୍ରଜା ଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।
(ଘ) ଓଡ଼ିଆ ଗଡ଼ଜାତ ପ୍ରଜା ସମ୍ମିଳନୀର ପ୍ରଥମ ଅଧିବେଶନ ୧୯୩୧ ଜୁନ ୩୦ରେ କଟକଠାରେ ଭୁବନାନନ୍ଦ ଦାସଙ୍କ ସଭାପତିତ୍ୱରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା।
(ଙ) ସାରଙ୍ଗଧର ଦାସ ୧୯୩୩ରେ ନୀଳଗିରି ପ୍ରଜାମଣ୍ଡଳ ଗଠନ କରିଥିଲେ; ୧୯୩୬ ଜୁନ ୨୩ରେ କଟକରେ ପ୍ରଜା ସମ୍ମିଳନୀର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧିବେଶନ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା।
7(ଚ) ମିଶ୍ରଣ ବିରୋଧୀ ସଂଘ (ଛ) ପଟେଲଙ୍କ ସମ୍ମିଳନୀ (ଜ) ମୟୂରଭଞ୍ଜ ବିଳମ୍ବ (ଝ) ଷଡ଼େଇକଳା-ଖରସୁଆଁ (ଞ) ପ୍ରଥମ ବିଧାନ ସଭା ଅଧିବେଶନ
(ଚ) ଓଡ଼ିଶା ଓ ଛତିଶଗଡ଼ର ୪୧ ଜଣ ଗଡ଼ଜାତ ରାଜା ମିଶ୍ରଣ ବିରୋଧରେ 'ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳ ଗଡ଼ଜାତ ସଂଘ' (୧୯୪୬) ଗଠନ କରିଥିଲେ।
(ଛ) ପଟେଲ ଓ ଭି.ପି. ମେନନ ଯୋଗ ଦେଇଥିବା ଗଡ଼ଜାତ ରାଜାମାନଙ୍କ ସମ୍ମିଳନୀ ୧୯୪୭ ଡିସେମ୍ବର ୧୪ରେ କଟକ ରାଜଭବନରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା।
(ଜ) ମୟୂରଭଞ୍ଜରେ ଲୋକ ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ସରକାର ଥିବାରୁ ମହାରାଜା ମନ୍ତ୍ରିମଣ୍ଡଳ ସହ ଆଲୋଚନା ନ କରି ମିଶ୍ରଣ ଚୁକ୍ତିରେ ସ୍ୱାକ୍ଷର କରିପାରୁ ନ ଥିଲେ, ତେଣୁ ବିଳମ୍ବ ହେଲା।
(ଝ) ଷଡ଼େଇକଳା ଓ ଖରସୁଆଁ ଭୌଗୋଳିକ ଭାବେ ଓଡ଼ିଶା ସହ ସଂଲଗ୍ନ ନ ଥିବାରୁ ଏବଂ ଏହାର ରାଜାମାନେ ବିହାରରେ ମିଶିବାକୁ ଚାହିଁବାରୁ ୧୯୪୮ ମେ ୧୮ରୁ ବିହାର ସହିତ ମିଶିଲେ।
(ଞ) ଗଡ଼ଜାତ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କ ସହିତ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାର ଅଧିବେଶନ ୧୯୪୮ ଅକ୍ଟୋବର ୧୦ରେ ନୂଆ ରାଜଧାନୀ ଭୁବନେଶ୍ୱରରେ ପ୍ରଥମେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା।
8ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର। (କ-ଝ)
(କ) ବୌଦରେ ପ୍ରଜାମଣ୍ଡଳ ଆନ୍ଦୋଳନ ୧୯୩୦ରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।
(ଖ) ସାରଙ୍ଗଧର ଦାସ ନୀଳଗିରିରେ ପ୍ରଜାମଣ୍ଡଳ ଗଠନ କରିଥିଲେ।
(ଗ) ୧୯୩୯ ଅଗଷ୍ଟରେ ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବ ଗଡ଼ଜାତ ମିଶ୍ରଣ ସମ୍ପର୍କରେ ଭାଇସରାୟଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ କରିଥିଲେ।
(ଘ) କଳାହାଣ୍ଡିର ମହାରାଜା ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବଙ୍କୁ 'ପର୍ଶୁରାମ' ଆଖ୍ୟା ଦେଇଥିଲେ।
(ଙ) ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ନବକୃଷ୍ଣ ଚୌଧୁରୀ ନୀଳଗିରି ଦଖଲ କାର୍ଯ୍ୟ ପରିଚାଳନା କରିଥିଲେ।
(ଚ) ମୟୂରଭଞ୍ଜ ୧୯୪୯ ଜାନୁଆରୀ ୧ରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ମିଶିଥିଲା।
(ଛ) ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ଭାବେ ୨୬ଟି ଗଡ଼ଜାତ ଓଡ଼ିଶାରେ ମିଶିଲା।
(ଜ) ଗଡ଼ଜାତ ମିଶ୍ରଣ ପରେ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନସଭାରେ ଆଉ ୩୧ଟି ଆସନ ଯୋଡ଼ି ନିର୍ବାଚିତ ସଦସ୍ୟ ସଂଖ୍ୟା ୬୧ ହେଲା।
(ଝ) ଗଡ଼ଜାତଗୁଡ଼ିକ ମିଶିବାପରେ ଓଡ଼ିଶାର ଜିଲ୍ଲା ପୁନର୍ଗଠନ ପରେ ୧୩ଟି ଜିଲ୍ଲା ସୃଷ୍ଟି ହେଲା।