Chapter 4 (Lesson 2): Traditions of India
ଇତିହାସ (History) · ଓଡ଼ିଶା ବୋର୍ଡ ନବମ ଶ୍ରେଣୀ · ଟିପ୍ପଣୀ + ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀ ସମାଧାନ + ୨୫ Quiz
📖 ଭାରତର ପରମ୍ପରା: ଭାରତ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଓ ପରମ୍ପରା-ସମୃଦ୍ଧ ଦେଶ। ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଏଠାକାର ସାମାଜିକ, ଧାର୍ମିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ, ରାଜନୈତିକ ଓ ଆର୍ଥନୀତିକ ପରମ୍ପରା ପିଢ଼ିରୁ ପିଢ଼ିକୁ ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ଚାଲି ଆସୁଛି। ଏହି ପାଠରେ ଏହି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ପରମ୍ପରା ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଜାଣିବା।
ପରମ୍ପରା (Tradition) କହିଲେ ପିଢ଼ିରୁ ପିଢ଼ିକୁ ହସ୍ତାନ୍ତରିତ ହୋଇ ଆସୁଥିବା ରୀତିନୀତି, ବିଶ୍ୱାସ, ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ଜୀବନଯାପନ ପ୍ରଣାଳୀକୁ ବୁଝାଯାଏ। ଏହା ବହୁକାଳ ଧରି ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ଚାଲି ଆସୁଥାଏ ଓ ଏକ ଜାତିର ପରିଚୟ ଗଠନ କରେ। ଭାରତୀୟ ପରମ୍ପରା ବହୁ ପୁରାତନ, ଉଦାର ଓ ବିବିଧତାପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଭାରତୀୟ ସମାଜର ସଂଗଠନ ଓ ଜୀବନଯାପନ ପ୍ରଣାଳୀ ଏକ ସୁଦୃଢ଼ ସାମାଜିକ ପରମ୍ପରା ସୃଷ୍ଟି କରିଛି।
ଭାରତୀୟ ସମାଜର ମୂଳ ଏକକ ହେଉଛି ପରିବାର। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଏଠାରେ ଯୌଥ ପରିବାର (Joint Family) ପ୍ରଥା ପ୍ରଚଳିତ, ଯେଉଁଠି ତିନି-ଚାରି ପିଢ଼ି ଏକାଠି ବାସ କରନ୍ତି। ଅଧିକାଂଶ ପରିବାର ପିତୃତନ୍ତ୍ରୀକ (Patrilineal) ହୋଇଥିବା ବେଳେ କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ମାତୃତନ୍ତ୍ରୀକ (Matrilineal) ପରିବାର ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ପରିବାରର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟପାଇଁ ବରିଷ୍ଠତମ ସଦସ୍ୟ (କର୍ତ୍ତା) ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଅନ୍ତି।
ଭାରତୀୟ ପରମ୍ପରାରେ ବିବାହକୁ ଏକ ପବିତ୍ର ବନ୍ଧନ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ — ଏହା କେବଳ ଏକ ଚୁକ୍ତି ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ଜୀବନବ୍ୟାପୀ ଧାର୍ମିକ ସଂସ୍କାର। ପ୍ରାୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧର୍ମରେ ବିବାହକୁ ଏକ ପବିତ୍ର ଓ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ବନ୍ଧନ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ।
ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ବରିଷ୍ଠଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଓ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଏକ ପରମ୍ପରା। ବରିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନର ସହ ସମ୍ବୋଧନ କରାଯାଏ ଓ ସାକ୍ଷାତ ସମୟରେ ପାଦ ଛୁଇଁ ପ୍ରଣାମ କରି ଭକ୍ତି ପ୍ରଦର୍ଶନ କରାଯାଏ।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାରତୀୟର କେତେକ ନୈତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ରହିଛି:
ଭାରତୀୟମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମର ଉତ୍ସବକୁ ଆନନ୍ଦ ଓ ଉତ୍ସାହର ସହ, ବହୁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ନିର୍ବିଶେଷରେ ଏକାଠି ପାଳନ କରନ୍ତି।
ଭାରତ ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମର ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥଳ ଓ ମିଳନକ୍ଷେତ୍ର। ଏଠାକାର ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଦାର ଓ ବ୍ୟାପକ।
ଭାରତୀୟ ଧର୍ମର ମୂଳ ଭିତ୍ତି ହେଉଛି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା। ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଭକ୍ତିମାର୍ଗ ସର୍ବଜନାଦୃତ। ଅଧିକାଂଶ ଭାରତୀୟ ଏକେଶ୍ୱରବାଦରେ (One God) ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି।
ଭାରତୀୟ ଧର୍ମ କଦାପି ଅନୁଦାର ନୁହେଁ। ଅଶୋକ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଉଦାରତା ଦେଖାଇଥିଲେ। ସମ୍ରାଟ ଆକବର ୧୫୮୧ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଉତ୍ତମ ତତ୍ତ୍ୱ ନେଇ 'ଦିନ୍-ଇ-ଇଲାହୀ' ନାମକ ଏକ ନୂତନ ଧର୍ମମତ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ — ଯାହା ଧାର୍ମିକ ଉଦାରତାର ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ।
ଭାରତରେ ମୂର୍ତ୍ତି ପୂଜାର ପରମ୍ପରା ସିନ୍ଧୁ ସଭ୍ୟତା ସମୟରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ। ଗୁପ୍ତ ଯୁଗରେ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ଓ ଦେବଦେବୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ପୂଜା ବ୍ୟାପକ ହେଲା।
ମୂର୍ତ୍ତି ପୂଜା ବ୍ୟତୀତ ଭାରତରେ ପ୍ରକୃତି ପୂଜାର ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟ ରହିଛି — ବୃକ୍ଷ, ନଦୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ଆଦି ପ୍ରାକୃତିକ ଶକ୍ତିକୁ ପୂଜ୍ୟ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ବିଭିନ୍ନ ପର୍ବପର୍ବାଣି ଓ ବ୍ରତ-ଉପବାସ ମାଧ୍ୟମରେ ପୂଜା କରାଯାଏ।
ଭାରତୀୟ ଧର୍ମର କେତେକ ମୌଳିକ ବିଶ୍ୱାସ ହେଉଛି:
ଧର୍ମ ବିଶ୍ୱାସର ପରିପ୍ରକାଶ ସ୍ୱରୂପ ହିନ୍ଦୁମାନେ ଚାରିଧାମ (ବଦ୍ରୀନାଥ, ଦ୍ୱାରକା, ଜଗନ୍ନାଥ ପୁରୀ, ରାମେଶ୍ୱରମ୍) ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରନ୍ତି ଓ ମୁସଲମାନମାନେ ପରମ୍ପରାକ୍ରମେ ମକ୍କା (Haj) ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଭାରତୀୟ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରାର ମୂଳ ହେଉଛି ବୈଦିକ ସଂସ୍କୃତି। ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ମାନବ ଜୀବନକୁ ଚାରି ଭାଗ ବା ଚତୁରାଶ୍ରମରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା:
| ଆଶ୍ରମ | ବିବରଣୀ |
|---|---|
| ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ | ବିଦ୍ୟା ଅର୍ଜନ ଓ ଶିକ୍ଷାକାଳ |
| ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟ | ବିବାହ ଓ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନ |
| ବାନପ୍ରସ୍ଥ | ସାଂସାରିକ ଜୀବନରୁ ଅବସର |
| ସନ୍ନ୍ୟାସ | ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ମୋକ୍ଷ ସାଧନା |
ବୈଦିକ ଦର୍ଶନ ଛଅଗୋଟି ଦର୍ଶନ ଶାଖା (ଷଡ଼ଦର୍ଶନ) ରୂପେ ବିକଶିତ ହେଲା — ସାଂଖ୍ୟ, ଯୋଗ, ନ୍ୟାୟ, ବୈଶେଷିକ, ପୂର୍ବ ମୀମାଂସା ଓ ଉତ୍ତର ମୀମାଂସା।
ଭାରତୀୟ ସ୍ଥାପତ୍ୟ, ମୂର୍ତ୍ତିକଳା ଓ ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଚିତ୍ରକଳାର ଉଦ୍ଭବ ପ୍ରାଗ୍-ଐତିହାସିକ ଯୁଗ (ଗୁମ୍ଫା ଚିତ୍ର)ରୁ ହୋଇଥିବା ଜଣାଯାଏ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ଅଜନ୍ତା-ଇଲୋରା ଭଳି କଳାକୃତିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତା ଲାଭ କଲା।
ଭାରତୀୟ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଂଗୀତ ‘ସାମବେଦ’ରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ଭାରତରେ ନୃତ୍ୟ ଓ ଗୀତକୁ କେବଳ ମନୋରଞ୍ଜନ ବା ଜୀବନଯାପନର ମାଧ୍ୟମ ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଉପାସନା ତଥା ଭକ୍ତିର ମାଧ୍ୟମ ରୂପେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ଭାରତୀୟ ପାରମ୍ପରିକ ନୃତ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ବିକାଶ ମଧ୍ୟ ସାମବେଦରୁ ହୋଇଛି।
ଭାରତର ପ୍ରାଚୀନତମ ସାହିତ୍ୟ ହେଉଛି ବେଦ। ଋଗ୍ବେଦକୁ ଆଧାର କରି ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସଂହିତା, ଆରଣ୍ୟକ, ଉପନିଷଦ, ଶାସ୍ତ୍ର, ସୂତ୍ର ତଥା ରାମାୟଣ ଓ ମହାଭାରତ ରଚିତ ହେଲା। ପୁରାତନ ଯୁଗରେ ରାମାୟଣ ଓ ମହାଭାରତ ସାହିତ୍ୟ ରଚନାର ଆଦର୍ଶ ହେଲା। ଗୁପ୍ତ ଯୁଗରେ ନାଟକ ଓ କାବ୍ୟ ରଚନା ଉନ୍ନତ ହେଲା ଓ କାଳିଦାସ ଭଳି ମହାକବି ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କଲେ।
ଜ୍ୟୋତିଷ ବିଦ୍ୟା (Astronomy)ର ବିକାଶ ବେଦାଙ୍ଗର ଜ୍ୟୋତିଷ ଅଂଶରୁ ହୋଇଛି। ଚିକିତ୍ସା ବିଦ୍ୟାର ବର୍ଣ୍ଣନା ମୁଖ୍ୟତଃ ଅଥର୍ବ ବେଦରେ ରହିଛି। ବୃକ୍ଷଲତାର ଔଷଧୀୟ ଗୁଣ ଆଧାରରେ ଆୟୁର୍ବେଦ ଚିକିତ୍ସା ପଦ୍ଧତିର ବିକାଶ ହୋଇଛି — ଯାହା ଆଜି ବି ଭାରତୀୟ ପରମ୍ପରାରେ ଜୀବନ୍ତ।
ଭାରତରେ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ପରମ୍ପରା ବୈଦିକ ଯୁଗରୁ ଆରମ୍ଭ। ସେ ସମୟରେ 'ସଭା' ଓ 'ସମିତି' ନାମକ ଦୁଇଟି ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଥିଲା। ସମିତିରେ ସମାଜର ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଣୀରୁ ସଦସ୍ୟ ମନୋନୀତ ହେଉଥିଲେ, ଯାହା ରାଜାଙ୍କ କ୍ଷମତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିଲା।
ବୈଦିକ ଯୁଗରେ 'ଗଣ' ଓ ତାହାର ମୁଖିଆ 'ଗଣପତି' ଶବ୍ଦ ସାଧାରଣତନ୍ତ୍ର (Republic)କୁ ସୂଚାଉଥିଲା। ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତରେ ୧୬ଟି ମହାଜନପଦ ଥିଲା, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ ବଜ୍ଜି ଓ ମଲ୍ଲ ସାଧାରଣତନ୍ତ୍ର ଥିଲା।
ଭାରତରେ ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ (Local Self-Government)ର ପରମ୍ପରା ବୈଦିକ ଯୁଗରୁ ପ୍ରଚଳିତ। ରାମାୟଣ, ମହାଭାରତ ଓ ବୌଦ୍ଧ ଜାତକ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଏହାର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଯୁଗରେ ପାଟଳୀପୁତ୍ରରେ ଉନ୍ନତ ପୌର (ନଗର) ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା। ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ ଲର୍ଡ ରିପନ୍ (୧୮୮୨ ଖ୍ରୀ.) ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନକୁ ଏକ ନିୟମିତ ଢଙ୍ଗରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ।
ଅଞ୍ଚଳର ବିଶାଳତା ଯୋଗୁଁ ଭାରତରେ ଶାସନର ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ କରାଯାଇଥିଲା — ପରିବାରଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଗ୍ରାମ, ବିଶ୍, ଜନ ଓ ଗୋଷ୍ଠୀ ସ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ଆଜି ବ୍ଲକ୍, ଉପଖଣ୍ଡ, ଜିଲ୍ଲା ଓ ପ୍ରଦେଶ ସ୍ତରରେ ଏହି ପରମ୍ପରା ଜାରି ରହିଛି। ଶାସନକୁ ସୁଚାରୁ କରିବା ପାଇଁ ଅମଲାତନ୍ତ୍ର (Bureaucracy)ର ସୃଷ୍ଟି ହେଲା, ଯାହାର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଶାସନର ନୀତିଗୁଡ଼ିକୁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରିବା।
ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥନୀତିରେ ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା କୃଷିର ପରମ୍ପରା ବହୁ ପ୍ରାଚୀନ। ସିନ୍ଧୁ ସଭ୍ୟତା ସମୟରେ ହଳ ବ୍ୟବହାର ହୋଇ ଧାନ, ଗହମ, ଯବ, ଲେମ୍ବୁ, କାର୍ପାସ ଆଦି ଉତ୍ପାଦିତ ହେଉଥିଲା।
କୃଷି ଭଳି ପଶୁପାଳନ ମଧ୍ୟ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଆର୍ଥନୀତିକ ପରମ୍ପରା। ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ଗୋପାଳନକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉଥିଲା; ଗୋହତ୍ୟା ଓ ଗୋମାଂସ ଭକ୍ଷଣ ନିଷିଦ୍ଧ ଥିଲା। ଘୋଡ଼ା, ଗାଈ, ମେଣ୍ଢା, ଛେଳି ଆଦି ପଶୁ ପାଳିତ ହେଉଥିଲେ।
ଯୁଗ ଯୁଗ ଧରି କୁଟୀର ଶିଳ୍ପ ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥନୀତିର ଏକ ଦୃଢ଼ ପରମ୍ପରା। ମାଟି, ପଥର, କାଠ ଓ ଧାତୁ ନିର୍ମିତ ସାମଗ୍ରୀ, ବୟନ ଶିଳ୍ପ, ଚର୍ମ ଶିଳ୍ପ, ଅଳଙ୍କାର ଓ ହସ୍ତତନ୍ତ ବସ୍ତ୍ର (ଶାଢ଼ି, ଧୋତି, ଗାମୁଛା) ପ୍ରସ୍ତୁତି ଦେଶ-ବିଦେଶରେ ଚାହିଦା ବୃଦ୍ଧି କରି ଆର୍ଥନୀତିକ ପ୍ରଗତିରେ ସହାୟକ ହେଲା।
ଭାରତର ବାଣିଜ୍ୟ ଅତି ପ୍ରାଚୀନ ପରମ୍ପରା। ସିନ୍ଧୁ ସଭ୍ୟତା ସମୟରୁ ବନ୍ଦର ନିର୍ମାଣ ଓ ବହିର୍ଦେଶ ବାଣିଜ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ମୌର୍ଯ୍ୟ ଯୁଗରେ ବାଣିଜ୍ୟର ବିକାଶ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ବାଣିଜ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ପୋତାଶ୍ରୟ (ବନ୍ଦର) ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ବାଣିଜ୍ୟିକ ପରମ୍ପରା ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ଦେଶର ବ୍ୟାବସାୟିକ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଭାରତରେ ବାଣିଜ୍ୟ କୋଠି (Trade Houses) ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ।
ଗ୍ରାମ୍ୟ ଅର୍ଥନୀତି ଭାରତର ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ଆର୍ଥନୀତିକ ପରମ୍ପରା। ବୈଦିକ ସଭ୍ୟତାରେ ଗ୍ରାମ ହିଁ ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶର ମୂଳ କେନ୍ଦ୍ର ଥିଲା। ପ୍ରାକ୍-ମୌର୍ଯ୍ୟ ଯୁଗରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗ୍ରାମ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳ ଥିଲା। ‘ଗୁରୁକୁଳ’ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନରେ କୃଷି, ପଶୁପାଳନ ଓ କୁଟୀର ଶିଳ୍ପର ବୈଷୟିକ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଉଥିଲା।
ମାଗଣା ଟିପ୍ପଣୀ, ନୂଆ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାଧାନ, ମଡେଲ ପ୍ରଶ୍ନପତ୍ର ଓ ପରୀକ୍ଷା ଅପଡେଟ୍ — ସିଧା ଆପଣଙ୍କ ଫୋନରେ।
WhatsAppରେ Follow କରନ୍ତୁ →