ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟ (ପ୍ରଥମ ପାଠ): ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି – ବିଭିନ୍ନତାରେ ଏକତା

ସଂସ୍କୃତି କହିଲେ କ'ଣ?

ସଂସ୍କୃତି (Culture) କହିଲେ ଏକ ଜନସମାଜର ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଜୀବନଯାପନ ପ୍ରଣାଳୀକୁ ବୁଝାଯାଏ — ଅର୍ଥାତ୍ ସେହି ସମାଜର ଧର୍ମ, ଦର୍ଶନ, ଭାଷା, ସାହିତ୍ୟ, କଳା, ସ୍ଥାପତ୍ୟ, ସଂଗୀତ, ନୃତ୍ୟ, ରୀତିନୀତି, ପରମ୍ପରା, ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ଚିନ୍ତାଧାରାର ସମଷ୍ଟି। ଏହା ପିଢ଼ିରୁ ପିଢ଼ିକୁ ହସ୍ତାନ୍ତରିତ ହୁଏ ଓ ସମୟକ୍ରମେ ଅଧିକ ସମୃଦ୍ଧ ହୁଏ।

ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

୧. ପ୍ରାଚୀନତା (Antiquity)

ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ପୃଥିବୀର ସର୍ବ ପୁରାତନ ସଂସ୍କୃତି ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ। ସିନ୍ଧୁ ସଭ୍ୟତା (ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୩୦୦୦) ସମୟରୁ ଏହାର ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ୍ତ ରହିଛି। ବହୁ ପ୍ରାଚୀନ ସଂସ୍କୃତି (ଯଥା — ମିଶର, ବାବିଲୋନ, ଗ୍ରୀକ୍) ଲୋପ ପାଇଥିବା ବେଳେ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଆଜି ବି ଜୀବିତ।

୨. ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନତା / ନିରନ୍ତରତା (Continuity)

ବିଶ୍ୱର ଅନେକ ଦେଶର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତି ସମୟକ୍ରମେ ଲୋପ ପାଇଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ପ୍ରାଚୀନତମ କାଳରୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ଅଗ୍ରଗତି କରିଛି। ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଜାତି ଓ ଧର୍ମର ଲୋକ ଏଠାରେ ବସତି ସ୍ଥାପନ କଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ମୂଳଭିତ୍ତି ଉପେକ୍ଷିତ ହୋଇନାହିଁ; ବରଂ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ନ କରି ସହଯୋଗିତାରେ ଏହା ଅଧିକ ଉନ୍ନତ ଓ ପ୍ରଶସ୍ତ ହୋଇଛି।

୩. ଉଦାରତା (Liberality)

ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି କେବେ ରକ୍ଷଣଶୀଳ ହୋଇନାହିଁ। ଏହା ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ବିନା ଦ୍ୱିଧାରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମତବାଦ, ଧର୍ମବିଶ୍ୱାସ, ଭାଷା, ପ୍ରଥା ଓ ପରମ୍ପରାକୁ ଉଦାରତା ସହ ଗ୍ରହଣ କରି ନିଜକୁ ବଳିଷ୍ଠ କରିଛି।

• ବୈଦିକ ଯୁଗରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ଧର୍ମର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଆବିର୍ଭୂତ ଜୈନଧର୍ମ ଓ ବୌଦ୍ଧଧର୍ମର ନୀତି ଭାରତୀୟ ସମାଜ ଗ୍ରହଣ କଲା।
• ଇସ୍‌ଲାମ୍ ଧର୍ମର ପ୍ରବେଶ ପରେ ହିନ୍ଦୁ ଓ ଇସ୍‌ଲାମ୍ ଧର୍ମର ସମନ୍ୱୟ ଓ ସୌହାର୍ଦ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ସହାବସ୍ଥାନ ଉଦାରତାକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କଲା। ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଭାରତରେ ବିଧିବଦ୍ଧ ଭାବେ ଇସ୍‌ଲାମ୍ ଧର୍ମର ପ୍ରଚାର ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
• ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶର ଆଗମନ ପରେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟଧର୍ମ ତଥା ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦର୍ଶନ, ସାହିତ୍ୟ, ବିଜ୍ଞାନ ଓ ସଂସ୍କୃତିକୁ ମଧ୍ୟ ଉଦାରତା ସହ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି।

୪. ଧର୍ମ ନିରପେକ୍ଷତା (Secularism)

ଭାରତରେ ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀର ଅଧିବାସୀ ବସବାସ କଲେ ମଧ୍ୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭେଦଭାବ ବିଚାର କରାଯାଇନାହିଁ — ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖାଯାଏ ଓ ଆଇନତଃ ସମାନ ଅଧିକାର ଓ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦିଆଯାଇଛି।

ପ୍ରାଚୀନ ଓ ମଧ୍ୟଯୁଗରେ ଅଶୋକ, କନିଷ୍କ, ଗୁପ୍ତବଂଶୀୟ ସମ୍ରାଟଗଣ, ହର୍ଷବର୍ଦ୍ଧନ ଓ ଆକବରଙ୍କ ଭଳି ଶାସକମାନେ ନିଜେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଉଦାର ଧର୍ମନୀତି ପୋଷଣ କରି ଅନ୍ୟ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀଙ୍କୁ ନିଜ ଧର୍ମ ପାଳନର ସ୍ୱାଧୀନତା ଦେଇଥିଲେ। ଭାରତର ସମ୍ବିଧାନରେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ନିରପେକ୍ଷତାକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି।

୫. ବ୍ୟାପକତା ଓ ବିଶ୍ୱଜନୀନତା (Universality)

ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି କେବଳ ଭାରତରେ ସୀମିତ ରହିନାହିଁ। ସିନ୍ଧୁ ସଭ୍ୟତା ସମୟରେ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ମେସୋପଟାମିଆ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଏସିଆର ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ବ୍ୟାପିଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ବୌଦ୍ଧଧର୍ମ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା, ଚୀନ୍, ଜାପାନ, ବ୍ରହ୍ମଦେଶ, ଥାଇଲାଣ୍ଡ, ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ ଆଦି ଦେଶକୁ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ବିଶ୍ୱଜନୀନ ପରିଚୟ ଦେଲା।

ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ: ବିଭିନ୍ନତାରେ ଏକତା

ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବିଶେଷତ୍ୱ ବା ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ହେଉଛି 'ବିଭିନ୍ନତାରେ ଏକତା' (Unity in Diversity)। ଭୌଗୋଳିକ, ଜାତିଗତ, ଧର୍ମଗତ, ଭାଷାଗତ ଓ କଳାଗତ ବିଭିନ୍ନତା ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ସମଗ୍ର ଭାରତରେ ଏକ ମୌଳିକ ସାଂସ୍କୃତିକ ଏକତା ବଜାୟ ରହିଛି।

(କ) ଭୌଗୋଳିକ ବିଭିନ୍ନତାରେ ଏକତା

ଭାରତର ଭୂପ୍ରକୃତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଭିନ୍ନ — ଉତ୍ତରରେ ହିମାଳୟ ପର୍ବତ, ବିଶାଳ ନଦୀ ସମତଳ, ମରୁଭୂମି, ମାଳଭୂମି ଓ ଦକ୍ଷିଣରେ ସମୁଦ୍ର। ଏହି ବିଭିନ୍ନତା ଯୋଗୁଁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଜଳବାୟୁ (ଉଷ୍ଣ, ଶୀତ, ବର୍ଷା, ଶୁଷ୍କ) ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ତଥାପି ପ୍ରାଚୀନ କାଳର ମୁନିଋଷିମାନେ ହିମାଳୟଠାରୁ କନ୍ୟାକୁମାରୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମଗ୍ର ଭୂଭାଗକୁ ଗୋଟିଏ ପବିତ୍ର ଭୂମି ରୂପେ ଦେଖିଥିଲେ ଓ ହିମାଳୟକୁ 'ଦେବତାତ୍ମା' (ଦେବତାଙ୍କ ଆତ୍ମାସ୍ୱରୂପ) ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ — ଯାହା ଭୌଗୋଳିକ ଏକତାକୁ ସୂଚାଏ।

(ଖ) ରାଜନୈତିକ ବିଭିନ୍ନତାରେ ଏକତା

ଖ୍ରୀ.ପୂ. ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତରେ ୧୬ଟି ମହାଜନପଦ ଥିଲା। ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶାସକ ସମଗ୍ର ଭାରତକୁ ଏକ ରାଜନୈତିକ ଛତ୍ର ତଳେ ଆଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ — ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟ, ଅଶୋକ, ସମୁଦ୍ରଗୁପ୍ତ, ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟ, ଅଲାଉଦ୍ଦିନ୍ ଖିଲ୍‌ଜୀ, ଆକବର ଓ ଶିବାଜୀ ଏ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ। ପ୍ରାଚୀନ ଯୁଗରେ ଶାସକମାନେ ନିଜକୁ 'ଚକ୍ରବର୍ତୀ', 'ମହାରାଜାଧିରାଜ' ଭଳି ଉପାଧିରେ ଭୂଷିତ କରି ସାର୍ବଭୌମ କ୍ଷମତା ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ। ଆଜି ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତରେ ଗୋଟିଏ ସମ୍ବିଧାନ, ଗୋଟିଏ ଜାତୀୟ ପତାକା ଓ ଗୋଟିଏ ଜାତୀୟ ସଂଗୀତ ରାଜନୈତିକ ଏକତାର ପ୍ରତୀକ।

(ଗ) ଜାତିଗତ ବିଭିନ୍ନତାରେ ଏକତା

ଯୁଗେ ଯୁଗେ ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣ ବା ଜାତିର ଲୋକ ଭାରତକୁ ଆସି ବସତି ସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି। ନୃତତ୍ତ୍ୱବିତ୍ ଡକ୍ଟର ବି. ଏସ୍. ଗୁହାଙ୍କ ମତରେ ଭାରତରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଛଅଗୋଟି ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକ ବାସ କରନ୍ତି — ① ନେଗ୍ରିଟୋ, ② ପ୍ରୋଟୋ-ଅଷ୍ଟ୍ରାଲଏଡ଼, ③ ମଙ୍ଗୋଲଏଡ଼, ④ ମେଡ଼େଟେରେନିଆନ୍ (ଦ୍ରାବିଡ଼), ⑤ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ବ୍ରାକିସେଫାଲ୍ ଓ ⑥ ନରଡ଼ିକ୍ (ଆର୍ଯ୍ୟ)।

(ଘ) ଧର୍ମଗତ ବିଭିନ୍ନତାରେ ଏକତା

ଭାରତ ବହୁ ଧର୍ମର ଦେଶ — ହିନ୍ଦୁ, ମୁସଲମାନ, ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ, ଶିଖ, ବୌଦ୍ଧ ଓ ଜୈନ ଆଦି ବହୁ ଧର୍ମ ଏଠାରେ ପାଳିତ ହୁଏ। ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକତା ଦେଖାଯାଏ।

• ମଧ୍ୟଯୁଗର ଶେଷ ଭାଗରେ ସତ୍ୟପୀର ଧର୍ମମତ ହିନ୍ଦୁ ଓ ମୁସଲମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକତା ଭାବ ଜାଗ୍ରତ କଲା।
• ଭକ୍ତି ଓ ସୁଫି ସନ୍ତମାନେ ଏକେଶ୍ୱରବାଦ, ପ୍ରେମ ଓ ଭ୍ରାତୃତ୍ୱର ବାଣୀ ପ୍ରଚାର କରି ଧର୍ମଗତ ଏକତା ଆଣିଲେ।

ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ ବିଭିନ୍ନ ଧାର୍ମିକ ଓ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଆନ୍ଦୋଳନ ଧର୍ମଗତ ଏକତା ଓ ସମାଜ ସଂସ୍କାରରେ ସାହାଯ୍ୟ କଲା:

ମଜହବି: ଶିଖ ଧର୍ମର ନିମ୍ନଜାତିର ଲୋକଙ୍କୁ 'ମଜହବି' କୁହାଯାଏ।

(ଙ) ଭାଷାଗତ ବିଭିନ୍ନତାରେ ଏକତା

ଭାରତରେ ପ୍ରାୟ ୧୬୫୨ଟି ମାତୃଭାଷା ଥିବାର ଅନୁମାନ କରାଯାଏ; ଏହା ବ୍ୟତୀତ ପ୍ରାୟ ୫୪୪ଟି କଥିତ ଭାଷା ରହିଛି।

• ଭାରତର ସର୍ବ ପୁରାତନ ଭାଷା ହେଉଛି "ପ୍ରାକୃତ"। ପରେ ପରେ ପାଲି ଓ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାର ପ୍ରଚଳନ ହେଲା; ଗୁପ୍ତ ଯୁଗରୁ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାର ଗୁରୁତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା।
• ଅଧିକାଂଶ ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାଷା ସଂସ୍କୃତରୁ ଆନୀତ ହୋଇଥିବାରୁ ଭାଷାଗତ ବିଭିନ୍ନତାରେ ଏକତା ଆସିଲା।
• ମୁସଲମାନମାନଙ୍କ ଆଗମନ ଫଳରେ ଉର୍ଦ୍ଦୁ ଓ ପାରସୀ ଭାଷାର ପ୍ରଚଳନ ହେଲା। ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ ସମୟରେ ଇଂରାଜୀ ଶାସନାଧୀନ ସମସ୍ତ ଭାରତୀୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକତା ଜାଗ୍ରତ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କଲା।
• ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତରେ ହିନ୍ଦୀକୁ ରାଷ୍ଟ୍ରଭାଷାର ମାନ୍ୟତା ଦିଆଗଲା ଏବଂ ହିନ୍ଦୀ-ଇଂରାଜୀ-ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାଷାକୁ ନେଇ ତ୍ରିଭାଷା ନୀତି ପ୍ରଚଳନ କରାଗଲା। ଫଳରେ ଭାଷାଗତ ବିଭିନ୍ନତା ସତ୍ତ୍ୱେ ଏକତା ସୁରକ୍ଷିତ ହେଲା।

(ଚ) କଳାଗତ ବିଭିନ୍ନତାରେ ଏକତା

ଭାରତର ଚିତ୍ରକଳା, ଶିଳ୍ପକଳା, ସ୍ଥାପତ୍ୟ, ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ, ବାଦ୍ୟ, ନୃତ୍ୟ, ସଂଗୀତ ଓ ସାହିତ୍ୟ ଭଳି ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳାର ଢଙ୍ଗ ଓ ଶୈଳୀରେ ବିବିଧତା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନର କଳାକୃତି ସର୍ବଭାରତୀୟ ସ୍ୱୀକୃତି ଲାଭ କରି ଏକତା ସୃଷ୍ଟି କରିଛି।

• ସ୍ଥାପତ୍ୟ: ଭାରତ ଓ ଗ୍ରୀକ୍ ଶୈଳୀ ମିଶ୍ରଣରେ ଇଣ୍ଡୋ-ଗ୍ରୀକ୍ କଳା ଏବଂ ହିନ୍ଦୁ ଓ ମୁସଲମାନ ଶୈଳୀ ମିଶ୍ରଣରେ ଇଣ୍ଡୋ-ଇସ୍‌ଲାମିକ୍ କଳା ଶୈଳୀ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା।
• ସଂଗୀତ: ଭାରତର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଂଗୀତ ସାମବେଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଅନେକ ସଂଗୀତ ଲୋକଗୀତରୁ ସୃଷ୍ଟ — ଯଥା ରାଗ ଭୂପାଳୀ, ଅହିର, ଭୈରବ, ସାରଙ୍ଗ ଆଦି ଭାରତୀୟ ଲୋକ ଗୀତରୁ ଆନୀତ।
• ନୃତ୍ୟ: ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳର ନୃତ୍ୟଶୈଳୀ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଜାତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବଭାରତୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଲାଭ କରିଛି:

💡 ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପୁନରାଲୋଚନା