ଭୂମିକା
ଜୀବନଯାପନ ପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରକୃତି ଉପରେ ସର୍ବଦା ନିର୍ଭରଶୀଳ — କୃଷି ପାଇଁ ଭୂମି, ଦ୍ରବ୍ୟ ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ, ପାଣି, କଞ୍ଚାମାଲ ଇତ୍ୟାଦି। ମାତ୍ର ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱାର୍ଥପର ଓ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଜଙ୍ଗଲ କାଟିବା, କଳକାରଖାନାର ଧୂଆଁ-ମଇଳା ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଓ ନଦୀକୁ ପ୍ରଦୂଷିତ କରିବା, ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍/ପଲିଥିନ୍ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ନାଳରେ ପକାଇ ପ୍ରଦୂଷଣ ବଢ଼ାଇବା ଆଦି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଫଳରେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଉଷ୍ମତା ବୃଦ୍ଧି, ବୃଷ୍ଟିପାତରେ ଅନିୟମିତତା ଆଜି ଏକ ମୁଖ୍ୟ ସମସ୍ୟା। ଏସବୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଧାରଣୀୟ ବିକାଶ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ଆବଶ୍ୟକ।
ଧାରଣୀୟ ବିକାଶର ସଂଜ୍ଞା
ଧାରଣୀୟ ବିକାଶ (Sustainable Development) ଶବ୍ଦ ପ୍ରଥମେ ୧୯୮୭ ମସିହାରେ 'ଆମମାନଙ୍କର ସାର୍ବଜନୀନ ଭବିଷ୍ୟତ (Our Common Future)' ନାମକ ଏକ ଚିଠାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିଲା। ନରୱେର ତତ୍କାଳୀନ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଗ୍ରୋ ହାରଲେମ୍ ବ୍ରଣ୍ଡଲାଣ୍ଡଙ୍କ ଅଧ୍ୟକ୍ଷତାରେ 'ପୃଥିବୀର ପରିବେଶର ବିକାଶ' ବିଷୟକ ଏକ କମିଶନ ଗଠନ କରାଯାଇଥିଲା।
ବ୍ରଣ୍ଡଲାଣ୍ଡଙ୍କ ସଂଜ୍ଞା: "ଯେଉଁ ବିକାଶ ଆଗାମୀ ବଂଶଧରମାନଙ୍କର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ପୂରଣ କରିବାର ସାମର୍ଥ୍ୟକୁ ସାଲିସ୍ ନ କରି ବର୍ତ୍ତମାନ ପିଢ଼ିର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ପୂରଣ କରିଥାଏ, ତାହାକୁ ଧାରଣୀୟ ବିକାଶ କୁହାଯାଏ।"
ତୁମେ ଜାଣିଛ କି? ଏଠାରେ 'ଆବଶ୍ୟକତା' ଶବ୍ଦଟି ମୁଖ୍ୟତଃ ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳକୁ ବୁଝାଏ। ବିକାଶ ବିନା ଜୀବନଯାପନ ଅସମ୍ଭବ; ମାତ୍ର ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ନ ଥାଇ ବିକାଶ କଲେ ଉନ୍ନତ ପରିବେଶର ଅବକ୍ଷୟ ଘଟେ। ତେଣୁ ଧାରଣୀୟ ବିକାଶ ହିଁ ବର୍ତ୍ତମାନ ସମାଜ ଓ ପୃଥିବୀ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ପ୍ରକ୍ରିୟା।
ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ: ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଦୂରୀକରଣ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଜୀବନଧାରଣ ମାନ ଉନ୍ନତ କରିବା ସହିତ ଏକ ପ୍ରଦୂଷଣମୁକ୍ତ ପୃଥିବୀ ଗଠନ।
ଉପାଦାନ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ
ଧାରଣୀୟ ବିକାଶର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଲା ପରସ୍ପର ନିର୍ଭରଶୀଳ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିକାଶ, ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସଂହତି ଓ ପରିବେଶ ସଂରକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ କରିବା।
(୧) ଆର୍ଥିକ ବିକାଶ
ମୁଣ୍ଡପିଛା ବାସ୍ତବ ଆୟର ବୃଦ୍ଧି, ସମସ୍ତଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଶିକ୍ଷା, ମୁକ୍ତ ବାୟୁ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ପାନୀୟ ଜଳ ତଥା ଉନ୍ନତମାନର ଜୀବନଯାପନର ସୁଯୋଗ — ଏସବୁ ଆର୍ଥିକ ବିକାଶର ଅଙ୍ଗ। ଏହି ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ ପାଇଁ ସରକାର ଯୋଜନାବଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ନିଅନ୍ତି।
(୨) ସାମାଜିକ ସଂହତି
ନ୍ୟାୟ ଓ ସମାନତା ନୀତି ଉପରେ ଆଧାରିତ; ସାମାଜିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ସଂହତି ରକ୍ଷା; ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ସହାନୁଭୂତି। ବିକାଶ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଲୋକାଭିମୁଖୀ (people-oriented) ହେବା ଆବଶ୍ୟକ।
(୩) ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା
ଏହା ଧାରଣୀୟ ବିକାଶର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଅଙ୍ଗ। ଚାରିଟି କାର୍ଯ୍ୟ —
(କ) ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ କଞ୍ଚାମାଲ ଯୋଗାଣ (ଯଥା — ଆଲୁମିନିୟମ ପାଇଁ ବକ୍ସାଇଟ୍)।
(ଖ) ଉତ୍ପାଦନ ଓ ଉପଭୋଗରୁ ସୃଷ୍ଟ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁର ଶୋଷକ (କଳକାରଖାନାର ବିଷାକ୍ତ ଧୂଆଁ ଓ ମଇଳାପାଣିକୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ, ନଦୀ ଓ ସମୁଦ୍ର ଶୋଷଣ କରେ)।
(ଗ) ଜୀବନଧାରଣ ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ପରୋକ୍ଷ ସାହାଯ୍ୟ (ଜନଜାତିମାନେ ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ)।
(ଘ) ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ପାରିପାର୍ଶ୍ୱିକ ସ୍ଥିରତା ବଜାୟ ରଖିବା (ପ୍ରାଣୀମଣ୍ଡଳ ଓ ଜୀବଜଗତ ପରିବେଶ ଯୋଗୁଁ ତିଷ୍ଠି ରହିଛି)।
୧୯୯୯ ମସିହାର ମହାବାତ୍ୟା ଓଡ଼ିଶା ଉପକୂଳରେ ପ୍ରଭୂତ କ୍ଷତି କରିଥିଲା — ଏଣୁ ବିକାଶ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ପ୍ରକୃତିର ଧାରଣ ଶକ୍ତି ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ରହିବା ଉଚିତ।
ଧାରଣୀୟ ବିକାଶର ନିୟମାବଳୀ
- (କ) ଜନସଂଖ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ଜନସଂଖ୍ୟା, ପରିବେଶ ଓ ବିକାଶ ପରସ୍ପର ଅଙ୍ଗାଙ୍ଗୀ। ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି → ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ବେକାରୀ, ଅଧିକ କଳକାରଖାନା, ସହରୀକରଣ, ପ୍ରଦୂଷଣ ଓ ଭୂମି ଉପରେ ଚାପ → ପରିବେଶ ଅସନ୍ତୁଳନ। ତେଣୁ ଜନସଂଖ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଜରୁରୀ।
- (ଖ) ନବୀକରଣୀୟ ସମ୍ବଳର ପରିମିତ ବ୍ୟବହାର: ନବୀକରଣୀୟ ସମ୍ବଳର ବ୍ୟବହାର ହାର ଏହାର ପୁନଃଉତ୍ପାଦନ ହାରଠାରୁ ଅଧିକ ନ ହେଲେ ସମ୍ବଳ ପରିମାଣ କମିବ ନାହିଁ।
- (ଗ) ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁର ପରିଚାଳନା: ପ୍ରକୃତିର ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଶୋଷଣ/ତୁଲ୍ୟକରଣ କ୍ଷମତା ପରିମିତ। ବିକାଶରୁ ସୃଷ୍ଟ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ସଠିକ୍ ପରିଚାଳନା କରି ପ୍ରଦୂଷଣକୁ ପ୍ରକୃତିର ଶୋଷଣ କ୍ଷମତାଠାରୁ କମ୍ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ।
- (ଘ) ଭରଣା ଓ ପ୍ରତିବଦଳ: ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳ ସୀମିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଉନ୍ନତ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ବ୍ୟବହାର କରି ମାନବ-ସୃଷ୍ଟ ପୁଞ୍ଜି ଗଠନ କରି ସମ୍ବଳର ଭରଣା ଓ ପ୍ରତିବଦଳ କରିବା।
- (ଙ) ସମ୍ବଳର ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ୟବହାର: ଉନ୍ନତ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଓ କୌଶଳ ବ୍ୟବହାର କରି କମ୍ ସମ୍ବଳରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମାନଯୁକ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ।
ଧାରଣୀୟ ବିକାଶର ସୂଚକ
① ବାସ୍ତବ ଜାତୀୟ ଆୟର ବୃଦ୍ଧିହାର; ② ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ବୃଦ୍ଧିହାର; ③ ମାନବ ସମ୍ବଳ ବିକାଶର ସ୍ତର (HDI); ④ ଶୁଦ୍ଧ ପାନୀୟ ଜଳ ଓ ବିଶୁଦ୍ଧ ମୁକ୍ତବାୟୁ ଉପଲବ୍ଧ; ⑤ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ବ୍ୟବହାର; ⑥ ପାଣିର ଉତ୍ସ ଓ ବ୍ୟବହାର ପରିମାଣ; ⑦ ଜଙ୍ଗଲ ଭୂମିର ପରିମାଣ; ⑧ ଚାଷ ଜମିର ପରିମାଣ; ⑨ ଯାନବାହନର ସଂଖ୍ୟା-ପ୍ରକାର-ପ୍ରଦୂଷଣ କ୍ଷମତା; ⑩ ଗଚ୍ଛିତ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ ଓ ଉତ୍ତୋଳନ ହାର; ⑪ ସହରୀକରଣର ମାତ୍ରା; ⑫ କଳକାରଖାନା ସଂଖ୍ୟା ଓ ପ୍ରଦୂଷଣର ତୀବ୍ରତା; ⑬ ଜନସାଧାରଣ ଓ ସରକାରଙ୍କ ପରିବେଶ ପ୍ରତି ସଚେତନତା।
💡 ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପୁନରାଲୋଚନା
① ଧାରଣୀୟ ବିକାଶ = ଭବିଷ୍ୟତକୁ ସାଲିସ୍ ନ କରି ବର୍ତ୍ତମାନର ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ। ② ଶବ୍ଦ ୧୯୮୭ 'Our Common Future', ବ୍ରଣ୍ଡଲାଣ୍ଡ (ନରୱେ)। ③ ଉପାଦାନ — ଆର୍ଥିକ ବିକାଶ, ସାମାଜିକ ସଂହତି, ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା। ④ ନିୟମ — ଜନସଂଖ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ପରିମିତ ବ୍ୟବହାର, ବର୍ଜ୍ୟ ପରିଚାଳନା, ଭରଣା-ପ୍ରତିବଦଳ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ୟବହାର।