ମୁଦ୍ରା (Money)
ଆମ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ମୁଦ୍ରାର ବ୍ୟାପକ ବ୍ୟବହାର ହୋଇଥାଏ। ଏହା ଜିନିଷ କିଣାବିକାର ପ୍ରମୁଖ ମାଧ୍ୟମ।
ସଂଜ୍ଞା: ପ୍ରଫେସର ଫ୍ରାନ୍ସିସ ୱାଲକରଙ୍କ ମତରେ — "ମୁଦ୍ରା ଯାହା କରେ ତାହା ହିଁ ମୁଦ୍ରା" (Money is what money does)। ଅର୍ଥାତ୍ ମୁଦ୍ରାର କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ ହିଁ ମୁଦ୍ରାର ପରିଚୟ — କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ମୁଦ୍ରା କୁହାଯାଇ ପାରିବ ନାହିଁ; ଯଦି କୌଣସି ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଣନେଣର ମାଧ୍ୟମ ରୂପେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ତେବେ ତାହାକୁ ମୁଦ୍ରା କୁହାଯାଏ।
ମୁଦ୍ରାର ବିବର୍ତ୍ତନ: ପୁରାତନ କାଳରେ ପଣ୍ୟ ବିନିମୟ (Barter) ପ୍ରଥାରେ ଖାଦ୍ୟଶସ୍ୟ ଓ ଗୋରୁଗାଈକୁ ମୁଦ୍ରା ରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା। ତା'ପରେ ଧାତୁ ନିର୍ମିତ ମୁଦ୍ରା (ସୁନା, ରୂପା, ତମ୍ବା) ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ ମୁଖ୍ୟତଃ କାଗଜ ନୋଟ୍ ଓ ନିକେଲ/ବ୍ରୋଞ୍ଜ ଧାତୁ ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଚଳିତ।
ତୁମେ ଜାଣିଛ କି? କାଗଜ ନୋଟ୍ ବା ମୁଦ୍ରାକୁ ଦେଣନେଣର ମାଧ୍ୟମ ରୂପେ ସମସ୍ତେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, କାରଣ ଏହାକୁ ଦେଶର ସରକାର ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଥାନ୍ତି। ଆମ ଦେଶରେ ଭାରତୀୟ ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ (RBI) ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଚଳନ କରେ; ଆଇନତଃ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସଂସ୍ଥାର ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଚଳନ କ୍ଷମତା ନାହିଁ।
ବ୍ୟାଙ୍କ (Bank)
ବ୍ୟାଙ୍କ ହେଉଛି ଏକ ସଂସ୍ଥା ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକମାନେ ବଳକା ଅର୍ଥ ଜମା କରନ୍ତି (ଓ ବଦଳରେ ସୁଧ ପାଆନ୍ତି) ଏବଂ ବ୍ୟାଙ୍କ ସେହି ଅର୍ଥକୁ ଅଧିକ ସୁଧରେ ରଣ ଆକାରରେ ପ୍ରଦାନ କରେ। ବ୍ୟାଙ୍କ ରଣକାରୀଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ସୁଧ ନିଏ, ମାତ୍ର ଜମାକାରୀଙ୍କୁ ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବେ କମ୍ ସୁଧ ଦିଏ।
ବ୍ୟାଙ୍କ ଜମାର ପ୍ରକାରଭେଦ
| ଜମାଖାତା | ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ |
|---|
| ସଞ୍ଚୟ ଜମା (Saving) | ସାଧାରଣ ଲୋକ; ସଞ୍ଚୟକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ; କମ୍ ସୁଧ; ଯେକୌଣସି ସମୟରେ ଉଠାଣ; ଏକକ ବା ଯୌଥ। |
| ଚଳନ୍ତି ଜମା (Current) | ବ୍ୟବସାୟ/କମ୍ପାନୀ/ଟ୍ରଷ୍ଟ; ଅଧିକ ଦେଣନେଣ; ସୁଧ ମିଳେ ନାହିଁ; ଜମା-ଉଠାଣ ଉପରେ କୌଣସି ସୀମା ନାହିଁ। |
| ପୁନଃପୌନିକ ଜମା (RD) | ନିୟମିତ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅର୍ଥ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ପାଇଁ ସଞ୍ଚୟ; ଅଧିକ ସୁଧ; ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷା, ଗୃହ, ଯାନ ଆଦି ଲକ୍ଷ୍ୟ। |
| ଆବଦ୍ଧ ଜମା (FD) | ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅର୍ଥ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ପାଇଁ ଏକକାଳୀନ; ପରିପକ୍ୱ ପୂର୍ବରୁ ଉଠାଇ ହେବ ନାହିଁ (ଜୋରିମାନା ସହ ବ୍ୟତୀତ); ସର୍ବାଧିକ ସୁଧ। |
ବ୍ୟାଙ୍କ ରଣ (Bank Loans)
କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ବା ସଂସ୍ଥାରୁ ଅର୍ଥ ନେଇ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ପରେ ମୂଳ ସହ ସୁଧ ଫେରସ୍ତ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ରଣ କୁହାଯାଏ। ମୁଖ୍ୟ ରଣ —
- ଗୃହ ରଣ (Home Loan) — ଘର କିଣିବା/ତିଆରି ପାଇଁ।
- ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ରଣ (Personal Loan) — ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆବଶ୍ୟକତା ପାଇଁ।
- ଯାନବାହନ ରଣ (Vehicle Loan) — ଯାନ କିଣିବା ପାଇଁ (ଯାନ ବନ୍ଧକ ରୂପେ)।
- ଶିକ୍ଷା ରଣ (Educational Loan) — ଉଚ୍ଚ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ।
- ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ରଣ (Gold Loan) — ସୁନା ବନ୍ଧକ ଦେଇ।
- କୃଷି ରଣ (Agriculture Loan) — ବିହନ, ଯନ୍ତ୍ରପାତି, ସାର ଆଦି ପାଇଁ।
- ବ୍ୟାବସାୟିକ ରଣ (Business Loan) — ବ୍ୟବସାୟ ବୃଦ୍ଧି/ଆରମ୍ଭ ପାଇଁ।
ନୂତନ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ବିଦ୍ୟା ସହ ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍
- RTGS (Real Time Gross Settlement): ଏକ ଦ୍ରୁତ ଅର୍ଥ ପ୍ରେରଣ ପଦ୍ଧତି; 'ବାସ୍ତବ ସମୟ'ରେ ଅର୍ଥ ଅନ୍ତରଣ; ଥରକେ ସର୍ବନିମ୍ନ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ନେଣଦେଣ।
- NEFT (National Electronic Fund Transfer): ଯେକୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି/ସଂସ୍ଥାକୁ ଅର୍ଥ ପ୍ରେରଣ; କୌଣସି ପରିମାଣ ସୀମା ନାହିଁ; ୨୪ ଘଣ୍ଟା ଉପଲବ୍ଧ; ୩୦ ମିନିଟ୍ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ।
- ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍: ଯେକୌଣସି ସ୍ଥାନ/ସମୟରୁ ଅର୍ଥ ପ୍ରେରଣ, ବାଲାନ୍ସ ଅନୁସନ୍ଧାନ, ବିଲ୍ ଦେୟ (e-banking, web banking, virtual banking)।
- ମୋବାଇଲ ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍: ମୋବାଇଲ ଫୋନ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ଆକାଉଣ୍ଟ ତଦାରଖ, ଅର୍ଥ ପ୍ରେରଣ, ବିଲ୍ ଦେୟ; ଆପ୍ — BHIM, PhonePe, Google Pay।
କ୍ରେଡିଟ୍ କାର୍ଡ, ଡେବିଟ୍ କାର୍ଡ ଓ UPI
- କ୍ରେଡିଟ୍ କାର୍ଡ: ନଗଦ ଅର୍ଥ ବିନା ଜିନିଷ କିଣି ପରେ ବ୍ୟାଙ୍କକୁ ପରିଶୋଧ (ଏକ ସାମୟିକ ରଣ)।
- ଡେବିଟ୍ କାର୍ଡ: ଜମାଖାତା ସହ ସଂଯୋଜିତ; ATM ଉଠାଣ ଓ କିଣାକିଣି; ଅର୍ଥ ସିଧା ଜମାଖାତାରୁ କଟିଯାଏ।
- UPI (Unified Payment Interface): ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ଥିବା ସ୍ମାର୍ଟ ଫୋନ୍ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଟି ଆକାଉଣ୍ଟ/Virtual ID ମଧ୍ୟରେ ଅର୍ଥ ଅନ୍ତରଣ; ଦୋକାନ କିଣା ଓ ବିଲ୍ ଦେୟ।
ବ୍ୟାଙ୍କ କାରବାରରେ ଠକେଇ ଓ ସୁରକ୍ଷା
ଆଜିକାଲି ଅସାଧୁ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଠକେଇ କରୁଛନ୍ତି। ସଚେତନତା ଅଭାବରୁ ଗ୍ରାହକ ପ୍ରତାରିତ ହୋଇ କଷ୍ଟ ଉପାର୍ଜିତ ଧନ ହରାଉଛନ୍ତି।
- (କ) ଅନଧିକୃତ ଜମା ଓ ରଣ ଯୋଜନା: ଆଇନ ଦ୍ୱାରା ଅନୁମୋଦିତ ନ ଥିବା ସଂସ୍ଥା ଉଚ୍ଚ ପରିମାଣ ଅର୍ଥ ଫେରସ୍ତ/କମ୍ ସୁଧର ଲୋଭ ଦେଖାଇ ଠକନ୍ତି। ସମାଧାନ: କେବଳ RBI, SEBI, IRDAI, PFRDAI ଓ ସରକାରଙ୍କ ସହ ପଞ୍ଜିକୃତ ସଂସ୍ଥା ସହ କାରବାର କର।
- (ଖ) ଲଟେରୀ/ପୁରସ୍କାର ଯୋଜନା: ପ୍ରତାରକ ଇ-ମେଲ୍/ଫୋନ୍ ଦ୍ୱାରା ଲଟେରୀ/ପୁରସ୍କାରର ଲୋଭ ଦେଖାଇ ଆକାଉଣ୍ଟ ନମ୍ବର, ଆଧାର/PAN, କାର୍ଡ ନମ୍ବର ବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଖର୍ଚ୍ଚ ମାଗନ୍ତି। କଦାପି PIN, କାର୍ଡ ବିବରଣୀ ବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଖର୍ଚ୍ଚ ଦିଅ ନାହିଁ।
- (ଗ) ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍/କାର୍ଡ ଠକେଇ: ପ୍ରବଞ୍ଚକମାନେ RBI/ବ୍ୟାଙ୍କ ଅଧିକାରୀ ସାଜି କାର୍ଡ ନମ୍ବର, ATM PIN, ID, ପାସୱାର୍ଡ ମାଗନ୍ତି; UPI ସଂଗ୍ରହ ଅନୁରୋଧ ପଠାନ୍ତି। ସମ୍ମତି ଦେବା ପୂର୍ବରୁ ଭଲରୂପେ ଯାଞ୍ଚ କର।
ବ୍ୟାଙ୍କ ଅଭିଯୋଗ ନିରାକରଣ
ପ୍ରତି ବ୍ୟାଙ୍କ ଶାଖାରେ ଅଭିଯୋଗ ପୁସ୍ତିକା ରହେ। ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଗ୍ରାହକ ଅଭିଯୋଗ ପୁସ୍ତିକାରେ ପୂରଣ କରିପାରିବେ ବା ବ୍ୟାଙ୍କ ଅଧିକାରୀ/ନୋଡାଲ୍ ଅଧିକାରୀଙ୍କୁ ଜଣାଇ ପାରିବେ। ଯଦି ଗୋଟିଏ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ସମାଧାନ ନ ହୁଏ, ତେବେ ଗ୍ରାହକ ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ ଲୋକପାଲଙ୍କୁ ଆବେଦନ କରିପାରିବେ (ଅନ୍ଲାଇନ୍/ଇ-ମେଲ୍/ପୋଷ୍ଟ ମାଧ୍ୟମରେ, ବିନା ମୂଲ୍ୟରେ)।
ବୀମା (Insurance)
ମାନବ ଜୀବନ ଅନିଶ୍ଚିତ — ଦୁର୍ଘଟଣା, ରୋଗ, ବନ୍ୟା, ବାତ୍ୟା, ଭୂମିକମ୍ପ, ଅଗ୍ନିକାଣ୍ଡ ଆଦି ଯୋଗୁଁ ଆୟ ବା ସମ୍ପତ୍ତି ନଷ୍ଟ ହୋଇପାରେ। ପରିବାରର ଆୟକାରୀ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ପରିବାର ଦୁଃଖ-କଷ୍ଟ ଭୋଗେ।
ବୀମା ହେଉଛି ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଯେଉଁଥିରେ ବ୍ୟକ୍ତି/ପରିବାର/ବ୍ୟବସାୟୀ କିଛି ଅର୍ଥ ପ୍ରିମିୟମ୍ (premium) ଆକାରରେ ବୀମା କମ୍ପାନୀକୁ ଦିଅନ୍ତି ଓ ଦୁର୍ଦିନ ସମୟରେ କମ୍ପାନୀ ସେମାନଙ୍କ କ୍ଷତିର ଭରଣା ଦିଏ।
ବୀମାର ଉପଯୋଗିତା
- ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ: ଆୟର ଧାରାବାହିକତା ରକ୍ଷା; ଆୟ-ସମ୍ପତ୍ତିର ସୁରକ୍ଷା; ବୀମାଭୁକ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ଉପରେ ଲାଭାଂଶ ଓ ପରିବାରର ଆୟବୃଦ୍ଧିରେ ସହାୟକ।
- ସମାଜ ପାଇଁ: ବହୁ ଲୋକଙ୍କ ଅଂଶଦାନରୁ ଅଳ୍ପ ଲୋକଙ୍କ କ୍ଷତି ଭରଣା — ଏହା ବୀମାର ମୂଳତତ୍ତ୍ୱ; ଜୀବନଧାରଣ ମାନ ଉନ୍ନତ କରେ ଓ ସାମାଜିକ ବିକାଶ ସାଧନରେ ସହାୟକ।
- ଅର୍ଥନୀତି ପାଇଁ: ଜୀବନବୀମା ଚୁକ୍ତି ଦୀର୍ଘମିଆଦୀ ହେତୁ ବୀମା ସଂସ୍ଥା ପ୍ରମୁଖ ପୁଞ୍ଜି ନିବେଶକ; ଅଣ-ଜୀବନବୀମା ବନ୍ୟା/ବାତ୍ୟା/ଭୂମିକମ୍ପ/ଅଗ୍ନିକାଣ୍ଡ କ୍ଷତି ଭରଣା କରି କୃଷି-ବାଣିଜ୍ୟ-ଶିଳ୍ପକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରେ।
ବ୍ୟାଙ୍କ କାରବାର ଓ ବୀମା ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ: ଉଭୟ ପରସ୍ପରର ପରିପୂରକ। ବ୍ୟାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ — ଜମା (Deposit) ଗ୍ରହଣ କରି ରଣ (Lending) ଆକାରରେ ପ୍ରଦାନ। ବୀମାର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ — କ୍ଷତି ଆଶଙ୍କାରୁ ସୁରକ୍ଷା ଓ ନିରାପତ୍ତା ଯୋଗାଇବା। ବୀମାକରଣ ବ୍ୟାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସୁରକ୍ଷାର ବାହକ — ବ୍ୟାଙ୍କ ରଣରୁ ସୃଷ୍ଟ ସମ୍ପତ୍ତି ବୀମାଭୁକ୍ତ ହେଲେ ବ୍ୟାଙ୍କ ରଣ ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ।
ବୀମା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଭିଯୋଗ ସମାଧାନ ବ୍ୟବସ୍ଥା
IRDAI (Insurance Regulatory and Development Authority of India — ଭାରତୀୟ ବୀମା ବିନିୟାମକ ବିକାଶ ପ୍ରାଧିକରଣ) ପଲିସି ଧାରକଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା କରେ।
ଅଭିଯୋଗ ସମାଧାନ: ଗ୍ରାହକ ପ୍ରଥମେ ବୀମା କମ୍ପାନୀର ଅଭିଯୋଗ ଅଧିକାରୀଙ୍କୁ ଲିଖିତ ଆକାରରେ ଅଭିଯୋଗ ଦେବେ; କମ୍ପାନୀ ଦୁଇ ସପ୍ତାହ ମଧ୍ୟରେ ସମାଧାନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଦୁଇ ସପ୍ତାହ ମଧ୍ୟରେ ସମାଧାନ ନ ହେଲେ ବା ଅଣଦେଖା କଲେ, ଗ୍ରାହକ IRDAIର ଖାଉଟି ବ୍ୟାପାର ବିଭାଗ (Consumer Affair Department)କୁ ଯାଇପାରିବେ।
IRDAIରେ ଅଭିଯୋଗର ମାଧ୍ୟମ: ① ଟୋଲଫ୍ରି ନମ୍ବର ୧୫୫୨୫୫; ② ଇ-ମେଲ୍ (complaints@irdai.gov.in); ③ IGMS (Integrated Grievance Management System — www.igms.irda.gov.in); ④ ଚିଠି/କୋରିୟର ମାଧ୍ୟମରେ IRDAI, ହାଇଦ୍ରାବାଦ।
ଅଭିଯୋଗ ସମାଧାନରେ IRDAIର ଭୂମିକା: ଅଭିଯୋଗ ପଞ୍ଜିକରଣ ଓ ସମାଧାନକୁ ସହଜ କରେ; ନମୁନା ଆଧାରରେ ଅଭିଯୋଗ ଗ୍ରହଣ କରି ଅଫ୍ସାଇଟ୍ ତଦାରଖ; ବଜାର ଆଚରଣ ଓ ନିୟାମକ ଅନୁପାଳନ ଉପରେ MIS ଦ୍ୱାରା ନଜର ରଖେ। ମାତ୍ର IRDAI ଅଭିଯୋଗର ମୀମାଂସା ବା ତଦନ୍ତ କରେ ନାହିଁ।
💡 ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପୁନରାଲୋଚନା
① ମୁଦ୍ରା = ଦେଣନେଣର ମାଧ୍ୟମ (RBI ପ୍ରଚଳନ କରେ)। ② ବ୍ୟାଙ୍କ ଜମା — ସଞ୍ଚୟ, ଚଳନ୍ତି, RD, FD। ③ ଅର୍ଥ ପ୍ରେରଣ — RTGS (ସର୍ବନିମ୍ନ ୨ ଲକ୍ଷ), NEFT (ସୀମା ନାହିଁ), UPI। ④ ଠକେଇରୁ ସୁରକ୍ଷା — PIN/OTP କାହାକୁ ଦିଅ ନାହିଁ। ⑤ ବ୍ୟାଙ୍କ ଅଭିଯୋଗ → ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ ଲୋକପାଲ। ⑥ ବୀମା ଅଭିଯୋଗ → IRDAI।