୧ଇଥେନର ଆଣବିକ ସଂକେତ C₂H₆। ଏଥିରେ କେତୋଟି ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧ ରହିଛି? (a) 6 (b) 7 (c) 8 (d) 9
✔ (b) 7
ଇଥେନ (C₂H₆)ର ସଂରଚନା H₃C–CH₃। ଏଥିରେ 6ଟି C–H ବନ୍ଧ + 1ଟି C–C ବନ୍ଧ = ମୋଟ 7ଟି ସହସଂଯୋଜକ ବନ୍ଧ।
୨ବ୍ୟୁଟାନୋନ୍ରେ ଥିବା ସକ୍ରିୟ ଗ୍ରୁପଟି କ'ଣ? (a) କାର୍ବୋକ୍ସିଲିକ୍ ଏସିଡ୍ (b) ଆଲ୍ଡିହାଇଡ୍ (c) କିଟୋନ୍ (d) ଆଲ୍କହଲ
✔ (c) କିଟୋନ୍।
ବ୍ୟୁଟାନୋନ୍ ନାମର ଶେଷରେ '–ୋନ୍' (–one) ଅଛି, ଯାହା କିଟୋନ୍ ସକ୍ରିୟ ଗ୍ରୁପ (>C=O) ସୂଚାଏ।
୩ରୋଷେଇ କଲାବେଲେ ଯଦି ରନ୍ଧାପାତ୍ର ତଳପଟର ବହିର୍ଭାଗ କଳା ପଡ଼ିଯାଏ, ଏହାର ଅର୍ଥ — (a) ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇନାହିଁ (b) ଜାଲେଣି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଜଳୁନାହିଁ (c) ଜାଲେଣି ଆର୍ଦ୍ର (d) ଜାଲେଣି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଳୁଛି
✔ (b) ଜାଲେଣି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଜଳୁନାହିଁ।
ପାତ୍ର ତଳେ କଳା ଝୁଲ (soot) ଜମିବା ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦହନ (incomplete combustion)ର ଲକ୍ଷଣ — ଅର୍ଥାତ୍ ଇନ୍ଧନ ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ଅମ୍ଳଜାନ ମିଳୁନାହିଁ।
୪ସହସଂଯୋଜ୍ୟ ବନ୍ଧର ଗଠନ CH₃Clର ଉଦାହରଣ ଦେଇ ବୁଝାଅ।
CH₃Cl (କ୍ଲୋରୋମିଥେନ୍)। କାର୍ବନ୍ର ବାହ୍ୟତମ କକ୍ଷରେ 4ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଅଛି।
• କାର୍ବନ୍ 3ଟି ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ସହ 3ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଭାଗ (share) କରି 3ଟି C–H ବନ୍ଧ ବନାଏ।
• 1ଟି କ୍ଲୋରିନ୍ ସହ 1ଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଭାଗ କରି 1ଟି C–Cl ବନ୍ଧ ବନାଏ।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ବନ୍ଧ = ଏକ ଭାଗୀ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଯୁଗଳ। ଏହିପରି କାର୍ବନ୍ ଅଷ୍ଟକ (8 ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍) ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ। ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଭାଗ ହେଉଥିବାରୁ (ସ୍ଥାନାନ୍ତର ନୁହେଁ) ଏଗୁଡ଼ିକ ସହସଂଯୋଜ୍ୟ (covalent) ବନ୍ଧ।
ସଂରଚନା: H₃C–Cl (Cl ଉପରେ 3 ଏକାକୀ ଯୁଗଳ)।
୫ନିମ୍ନ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକର ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ ଡଟ୍ ସଂରଚନା ଦିଅ — (a) ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍ (b) H₂S (c) ପ୍ରୋପେନ୍ (d) F₂
(a) ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍ (CH₃COOH): CH₃ ଗ୍ରୁପ + –COOH (–C ଦୁଇବନ୍ଧ O ସହ, ଓ –O–H)। ସବୁ ବନ୍ଧ ସହସଂଯୋଜକ।
(b) H₂S: ସଲ୍ଫର୍ର 6 ବାହ୍ୟ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍; 2ଟି ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ସହ 2ଟି ଏକବନ୍ଧ (H–S–H)। S ଉପରେ 2 ଏକାକୀ ଯୁଗଳ।
(c) ପ୍ରୋପେନ୍ (C₃H₆): CH₂=CH–CH₃ — ଏକ କାର୍ବନ-କାର୍ବନ ଦ୍ୱିବନ୍ଧ (ଅସନ୍ତୃପ୍ତ)।
(d) F₂: F–F ଏକବନ୍ଧ (ଏକ ଭାଗୀ ଯୁଗଳ); ପ୍ରତ୍ୟେକ F ଉପରେ 3 ଏକାକୀ ଯୁଗଳ। (F ର 7 ବାହ୍ୟ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍, 1 ଭାଗ କରି ଅଷ୍ଟକ ପୂର୍ଣ୍ଣ)।
୬ହୋମୋଲଗସ୍ ଶ୍ରେଣୀ କ'ଣ? ଉଦାହରଣ ସହ ବୁଝାଅ।
ହୋମୋଲଗସ୍ ଶ୍ରେଣୀ: ଏକା ସକ୍ରିୟ ଗ୍ରୁପ ଥିବା କାର୍ବନ ଯୌଗିକଗୁଡ଼ିକର ଏକ ଶ୍ରେଣୀ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସଦସ୍ୟ ପୂର୍ବ ସଦସ୍ୟଠାରୁ ଏକ –CH₂– ଏକକ (ଓ 14u ବସ୍ତୁତ୍ୱ) ଅଧିକ ଥାଏ।
ସମସ୍ତଙ୍କର ଏକା ସାଧାରଣ ସଂକେତ ଓ ସମାନ ରାସାୟନିକ ଧର୍ମ ଥାଏ (ଭୌତିକ ଧର୍ମ କ୍ରମାନ୍ୱୟେ ବଦଳେ)।
ଉଦାହରଣ (ଆଲକେନ୍ ଶ୍ରେଣୀ): CH₄ → C₂H₆ → C₃H₈ → C₄H₁₀ ... ସାଧାରଣ ସଂକେତ CₙH₂ₙ₊₂। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରବର୍ତ୍ତୀ –CH₂– ଅଧିକ।
୭ଇଥାନଲ୍ ଓ ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍ ମଧ୍ୟରେ ଭୌତିକ ଓ ରାସାୟନିକ ଧର୍ମର ପ୍ରଭେଦ ଲେଖ।
ଇଥାନଲ୍ (C₂H₅OH):
• ଭୌତିକ: ତରଳ, ମିଠା ଗନ୍ଧ, ଉଦାସୀନ (pH≈7), ଲିଟ୍ମସ୍ରେ ପ୍ରଭାବ ନାହିଁ।
• ରାସାୟନିକ: ସୋଡ଼ିୟମ୍ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି H₂ ଦିଏ; କାର୍ବୋନେଟ୍/ବାଇକାର୍ବୋନେଟ୍ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ନାହିଁ।
ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍ (CH₃COOH):
• ଭୌତିକ: ତରଳ, ସିରକା ଭଳି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଗନ୍ଧ, ଅମ୍ଳୀୟ (pH<7), ନୀଳ ଲିଟ୍ମସ୍ ଲାଲ୍ କରେ।
• ରାସାୟନିକ: ସୋଡ଼ିୟମ୍ ସହ H₂ ଦିଏ; କାର୍ବୋନେଟ୍/ବାଇକାର୍ବୋନେଟ୍ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି CO₂ ଗ୍ୟାସ୍ (ବୁଦବୁଦ) ଦିଏ; ଇଥାନଲ ସହ ଏଷ୍ଟର ବନାଏ।
ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଭେଦ: ଇଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍ ଅମ୍ଳୀୟ (ଲିଟ୍ମସ୍ ଲାଲ୍, କାର୍ବୋନେଟ୍ରୁ CO₂); ଇଥାନଲ ଉଦାସୀନ।
୮ଜଳରେ ସାବୁନ ମିଶାଇଲେ ମିସେଲ କାହିଁକି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ? ଇଥାନଲ ଭଳି ଅନ୍ୟ ଦ୍ରାବକରେ ମିସେଲ ସୃଷ୍ଟି ହେବ କି?
ସାବୁନ ଅଣୁର ଦୁଇ ଭାଗ — ଏକ ଜଳସ୍ନେହୀ (hydrophilic, ଆୟନିକ head, ଜଳରେ ଦ୍ରବଣୀୟ) ଓ ଏକ ଜଳତ୍ୟାଗୀ (hydrophobic, କାର୍ବନ ଶୃଙ୍ଖଳ tail, ଜଳରେ ଅଦ୍ରବଣୀୟ କିନ୍ତୁ ତେଲରେ ଦ୍ରବଣୀୟ)।
ଜଳରେ ମିଶାଇଲେ ଜଳତ୍ୟାଗୀ tail ଭିତର ଆଡ଼କୁ (ତେଲ/ମଇଳା ଆଡ଼କୁ) ଓ ଜଳସ୍ନେହୀ head ବାହାର ଆଡ଼କୁ (ଜଳ ଆଡ଼କୁ) ହୋଇ ଏକ ଗୋଲ ସମୂହ (cluster) ବନାନ୍ତି — ଏହାକୁ ମିସେଲ କୁହାଯାଏ।
ଇଥାନଲ (ଏକ ଜୈବ/non-polar ଦ୍ରାବକ)ରେ ମିସେଲ ବନେ ନାହିଁ, କାରଣ ଏଥିରେ ଜଳତ୍ୟାଗୀ tail ମଧ୍ୟ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇଯାଏ। ମିସେଲ ବନିବାକୁ tail ର ଦ୍ରାବକରେ ନ ଦ୍ରବିବା ଆବଶ୍ୟକ (ଯେମିତି ଜଳରେ)।
୯କାର୍ବନ ଏବଂ ଏହାର ଯୌଗିକକୁ ଅଧିକାଂଶ ପ୍ରୟୋଗରେ ଇନ୍ଧନରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ କାହିଁକି?
କାର୍ବନ ଓ ଏହାର ଯୌଗିକ (କୋଇଲା, ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍, ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ୍, କାଠ) ଜଳିଲେ ବହୁ ପରିମାଣର ତାପ/ଶକ୍ତି ଦିଅନ୍ତି (ତାପଉଦ୍ଯାୟୀ)।
• ଏମାନେ ସହଜରେ ଜଳନ୍ତି ଓ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ମିଳନ୍ତି।
• ଜଳିଲେ ଅଧିକାଂଶ CO₂ + H₂O ଦିଅନ୍ତି (ପରିଷ୍କାର ଶିଖା)।
• ଅଧିକ କ୍ୟାଲୋରୀ ମୂଲ୍ୟ (calorific value) ଥାଏ।
ଏହି ସବୁ କାରଣରୁ ଏମାନେ ଉତ୍ତମ ଇନ୍ଧନ, ତେଣୁ ଇନ୍ଧନ ରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଅନ୍ତି।
୧୦ଖରଜଳ ସହିତ ସାବୁନ କିପରି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ?
ଖର ଜଳ (hard water)ରେ କ୍ୟାଲସିୟମ୍ (Ca²⁺) ଓ ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ (Mg²⁺) ଆୟନ ଥାଏ।
ସାବୁନ (ଫ୍ୟାଟି ଅମ୍ଳର ସୋଡ଼ିୟମ୍ ଲବଣ) ଏହି ଆୟନ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଏକ ଅଦ୍ରବଣୀୟ ପଦାର୍ଥ (scum — ଚିକ୍କଣ ମଇଳା) ବନାଏ, ଯାହା ଜଳ ଉପରେ ଜମେ।
ଫଳରେ ଖର ଜଳରେ ସାବୁନ ଠିକ୍ ଫେଣ ବନାଏ ନାହିଁ ଓ ବହୁତ ସାବୁନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ (କପଡ଼ା ଠିକ୍ ସଫା ହୁଏ ନାହିଁ)।
୧୧ସାବୁନକୁ ଲାଲ ଓ ନୀଳ ଲିଟ୍ମସ୍ କାଗଜରେ ପରୀକ୍ଷା କଲେ କି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଯିବ?
ସାବୁନ ଏକ ଦୁର୍ବଳ କ୍ଷାରୀୟ (mild base) ପଦାର୍ଥ (ସବଳ କ୍ଷାର + ଦୁର୍ବଳ ଅମ୍ଳର ଲବଣ)। ତେଣୁ —
• ଲାଲ ଲିଟ୍ମସ୍ → ନୀଳ ହୋଇଯିବ (କ୍ଷାରୀୟ ଲକ୍ଷଣ)।
• ନୀଳ ଲିଟ୍ମସ୍ → କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ନାହିଁ (ନୀଳ ହିଁ ରହିବ)।
୧୨ହାଇଡ୍ରୋଜେନୀକରଣ କ'ଣ? ଶିଳ୍ପରେ ଏହାର ପ୍ରୟୋଗ କ'ଣ?
ହାଇଡ୍ରୋଜେନୀକରଣ (Hydrogenation): ଅସନ୍ତୃପ୍ତ ହାଇଡ୍ରୋକାର୍ବନ (ଦ୍ୱିବନ୍ଧ/ତ୍ରିବନ୍ଧ ଥିବା, ଯଥା ଆଲକିନ୍) ମଧ୍ୟରେ ନିକେଲ୍ (Ni) ଉତ୍ପ୍ରେରକ ଉପସ୍ଥିତିରେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ (H₂) ଯୋଗ କରି ଏହାକୁ ସନ୍ତୃପ୍ତ କରିବା।
ଶିଳ୍ପରେ ପ୍ରୟୋଗ: ବନସ୍ପତି ତେଲ (ଅସନ୍ତୃପ୍ତ, ତରଳ)କୁ ହାଇଡ୍ରୋଜେନୀକରଣ ଦ୍ୱାରା ବନସ୍ପତି ଘିଅ/ମାର୍ଗାରିନ୍ (ସନ୍ତୃପ୍ତ, ଥୋସ)ରେ ପରିଣତ କରାଯାଏ।
୧୩ନିମ୍ନ ହାଇଡ୍ରୋକାର୍ବନ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଯୋଗ (addition) ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦେଖା'ନ୍ତି? C₂H₆, C₃H₈, C₃H₆, C₂H₂ ଏବଂ CH₄
ଯୋଗ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଅସନ୍ତୃପ୍ତ (ଦ୍ୱିବନ୍ଧ/ତ୍ରିବନ୍ଧ ଥିବା) ହାଇଡ୍ରୋକାର୍ବନ ଦିଅନ୍ତି —
• C₂H₆ (ଇଥେନ) — ସନ୍ତୃପ୍ତ, ନାହିଁ।
• C₃H₈ (ପ୍ରୋପେନ) — ସନ୍ତୃପ୍ତ, ନାହିଁ।
• C₃H₆ (ପ୍ରୋପିନ୍) — ଅସନ୍ତୃପ୍ତ (ଦ୍ୱିବନ୍ଧ), ✔ ହଁ।
• C₂H₂ (ଇଥାଇନ୍) — ଅସନ୍ତୃପ୍ତ (ତ୍ରିବନ୍ଧ), ✔ ହଁ।
• CH₄ (ମିଥେନ) — ସନ୍ତୃପ୍ତ, ନାହିଁ।
✔ C₃H₆ ଓ C₂H₂ ଯୋଗ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦିଅନ୍ତି।
୧୪ମାଖନ (butter) ଓ ରୋଷେଇ ତେଲ ମଧ୍ୟରେ ରାସାୟନିକ ଧର୍ମର ପ୍ରଭେଦ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାକୁ ଏକ ପରୀକ୍ଷା ଦର୍ଶାଅ।
ପ୍ରଭେଦ: ମାଖନ/ଘିଅ ସନ୍ତୃପ୍ତ (saturated) ଚର୍ବି; ରୋଷେଇ ତେଲ ଅସନ୍ତୃପ୍ତ (unsaturated, ଦ୍ୱିବନ୍ଧ ଥାଏ)।
ପରୀକ୍ଷା: ଦୁହିଁରେ ଅଲଗା ଅଲଗା ବ୍ରୋମିନ୍ ଜଳ (ବ୍ରୋମିନ୍ ଦ୍ରବଣ — ବାଦାମୀ ରଙ୍ଗ)ର କିଛି ବୁନ୍ଦ ପକାଇ ହଲାଅ।
• ରୋଷେଇ ତେଲ (ଅସନ୍ତୃପ୍ତ): ବ୍ରୋମିନ୍ ଜଳର ବାଦାମୀ ରଙ୍ଗ ଉଡ଼ିଯିବ (ଯୋଗ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଯୋଗୁଁ)।
• ମାଖନ (ସନ୍ତୃପ୍ତ): ବ୍ରୋମିନ୍ ଜଳର ରଙ୍ଗ ସହଜରେ ଉଡ଼ିବ ନାହିଁ।
ଯାହା ବ୍ରୋମିନ୍ ଜଳକୁ ବିରଞ୍ଜିତ କରେ ତାହା ଅସନ୍ତୃପ୍ତ (ରୋଷେଇ ତେଲ)।
୧୫ସାବୁନ କିପରି ସଫା କରେ ବୁଝାଅ।
ସାବୁନ ଅଣୁର ଏକ ଜଳସ୍ନେହୀ (hydrophilic) head ଓ ଏକ ଜଳତ୍ୟାଗୀ (hydrophobic, ତେଲରେ ଦ୍ରବଣୀୟ) tail ଥାଏ।
ମଇଳା କପଡ଼ାକୁ ସାବୁନ-ପାଣିରେ ଧୋଇଲେ —
• ସାବୁନ ଅଣୁର hydrophobic tail ମଇଳା/ତେଲ/ଚିକ୍କଣିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଆଉ hydrophilic head ପାଣି ଆଡ଼କୁ ରହେ।
• ମଇଳା ଚାରିପଟେ ସାବୁନ ଅଣୁର ଗୋଲ (ମିସେଲ) ବନେ — ମଇଳା ମିସେଲ ଭିତରେ କାବୁ ହୋଇଯାଏ।
• ଏହି ମିସେଲ ପାଣିରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇ ମଇଳାକୁ କପଡ଼ାରୁ ଅଲଗା କରେ; ପାଣିରେ ଧୋଇଲେ ମଇଳା (ମିସେଲ ରୂପେ) ବହିଯାଏ।
ଏହିପରି ସାବୁନ ତେଲ/ଚିକ୍କଣିଯୁକ୍ତ ମଇଳାକୁ ପାଣିରେ ଦ୍ରବଣୀୟ କରି ସଫା କରେ।