ବ୍ୟାକରଣ ୨: ଣତ୍ୱ-ଷତ୍ୱ ବିଧି ଓ ଅଶୁଦ୍ଧି

ପଦ ମଧ୍ୟରେ ନ ସ୍ଥାନରେ ଣ ହେବାକୁ ଣତ୍ୱ ବିଧି କୁହାଯାଏ। ଋ, ର, ଷ ପରେ ନ ଥିଲେ (ଏବଂ କ-ବର୍ଗ, ପ-ବର୍ଗ, ଯ, ୟ, ଵ, ହ ବ୍ୟବଧାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ) ନ ର ଣ ହୁଏ।

ପଦ ମଧ୍ୟରେ ସ ସ୍ଥାନରେ ଷ ହେବାକୁ ଷତ୍ୱ ବିଧି କୁହାଯାଏ। ଅ, ଆ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ ସ୍ୱର (ଇ ଈ ଉ ଊ ଏ ଐ ଓ) ଓ କ-ବର୍ଗ/ର ପରେ ସ → ଷ ହୁଏ।

କାରଣ ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକରେ ନ ପୂର୍ବରୁ ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ (ଅ, ଆ, ଇ, ଉ ...) ଅଛି। ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ ପରେ ନ → ଣ ହୁଏ ନାହିଁ।

ଋଣ ଓ ତୃଣରେ ଋ ପରେ, ଏବଂ କୃଷ୍ଣରେ ଷ ପରେ ନ ଥିବାରୁ ଣତ୍ୱ ବିଧି ଅନୁସାରେ ନ ର ଣ ହେଲା।

ବୈଦେଶିକ (ବିଦେଶୀ) ଶବ୍ଦ ଓଡ଼ିଆ ଷତ୍ୱ ନିୟମ ମାନେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେଥିରେ ସ ଯଥାବତ୍ ରହେ। ଉଦାହରଣ — ନୋଟିସ୍, ବକ୍ସିସ୍, ପୁଲିସ୍, ହିସାବ, ସ୍କୁଲ।

ପୁରସ୍କାର → ପୁରସ୍କାର (ଠିକ୍); ଗବେସଣା → ଗବେଷଣା; କୃଷ୍ନ → କୃଷ୍ଣ; ଉଜ୍ଜଳ → ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ସୌଜନ୍ୟତା → ସୌଜନ୍ୟ।

ଉଭୟ ଶବ୍ଦରେ ଷ ପରେ ନ ଥିବାରୁ ଣତ୍ୱ ବିଧି ଅନୁସାରେ ନ ର ଣ ହେଲା।

ଔଷଧରେ ଔ (ସ୍ୱର) ଓ ପୁରୁଷରେ ଉ ପରେ ସ ଥିବାରୁ — ଅ/ଆ ଛଡ଼ା ସ୍ୱର ପରେ ସ → ଷ ହୁଏ।

ଆବିସ୍କାର → ଆବିଷ୍କାର; ବିସମ → ବିଷମ; ପରିସ୍କାର → ପରିଷ୍କାର; ଅଧିକ୍ୟତା → ଆଧିକ୍ୟ।

ଭିବନେଶ୍ୱର → ଭୁବନେଶ୍ୱର; ଗ୍ରାହାକ → ଗ୍ରାହକ; ଜଗନାଥ → ଜଗନ୍ନାଥ।

ଣତ୍ୱ ବିଧି ଅନୁସାରେ ଋ, ର, ଷ ପରେ ନ ଥିଲେ ତାହା ଣ ହୁଏ (ଯେମିତି — ଋଣ, ଜୀର୍ଣ୍ଣ, କୃଷ୍ଣ)। ଏହା ଛଡ଼ା କ-ବର୍ଗ, ପ-ବର୍ଗ, ଯ, ୟ, ଵ (ଅନ୍ତସ୍ଥ) ଓ ହ ବର୍ଣ୍ଣର ବ୍ୟବଧାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନ ର ଣ ହୁଏ (ଯେମିତି — ପ୍ରାଣ, ଦର୍ପଣ, ରାବଣ, ଅପରାହ୍ଣ)। ମାତ୍ର ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ ପରେ ନ → ଣ ହୁଏ ନାହିଁ (ମଦନ, ଦାନ), ଏବଂ ଋ/ର/ଷ ପରେ ଚ-ବର୍ଗ ଆଦି ବ୍ୟବଧାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଣ ହୁଏ ନାହିଁ (ରଚନା, ଅର୍ଜୁନ)।