Chapter 9: Our Environment

ପରିସଂସ୍ଥା (Ecosystem)ର ଗାଠନିକ ଉପାଦାନ ମୁଖ୍ୟତଃ ଚାରୋଟି — ୧. ଅଜୈବିକ ଉପାଦାନ (Abiotic components): ମାଟି, ପାଣି, ପବନ, ତାପମାତ୍ରା, ଆଲୋକ, ଆର୍ଦ୍ରତା ଓ ବିଭିନ୍ନ ମୌଳିକ/ଯୌଗିକ ପଦାର୍ଥ। ୨. ଉତ୍ପାଦକ (Producer): ସବୁଜ ଉଭିଦ (ଘାସ, ଗଛ, ପ୍ଲବ ଉଭିଦ) — ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷଣ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଖାଦ୍ୟ ନିଜେ ତିଆରି କରେ (ସ୍ୱପୋଷୀ)। ୩. ଭକ୍ଷକ (Consumer): ଅଜୈବିକ ଉପାଦାନରୁ ନିଜ ଖାଦ୍ୟ ତିଆରି କରିପାରେ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ (ପରଭୋଜୀ)। ଏହା ପ୍ରାଥମିକ, ଦ୍ୱିତୀୟକ ଓ ତୃତୀୟକ ଭକ୍ଷକ। ୪. ଅପଘଟକ (Decomposer): ମୃତ ଶରୀର ଓ ବର୍ଜ୍ୟ ପଦାର୍ଥକୁ ଅପଘଟନ କରି ପୋଷକ ପଦାର୍ଥ ପୁଣି ପରିବେଶକୁ ଫେରାନ୍ତି। ଉଦାହରଣ — ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ, କବକ (Fungi)।

ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ (Food chain): ଉଭିଦ (ଉତ୍ପାଦକ)ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଭିନ୍ନ ଅନୁକ୍ରମେ ତୃଣଭୋଜୀ ଓ ମାଂସାଶୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ବାଟ ଦେଇ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହକୁ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ: ଘାସ → ଝିଣ୍ଟିକା → ବେଙ୍ଗ → ସାପ → ଚିଲ। ମହତ୍ତ୍ୱ: • ପରିସଂସ୍ଥାରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଖାଦକ ସମ୍ପର୍କ ଜଣାପଡ଼େ। • ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହ ବିଷୟରେ ଜଣାପଡ଼େ। • ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥର ଚଳନ ଓ ଜୈବପରିବର୍ଦ୍ଧନ (Biomagnification) ବିଷୟରେ ଜାଣି ସମସ୍ୟା ସମାଧାନ କରାଯାଇପାରେ।

ଜୀବମଣ୍ଡଳ (Biosphere): ପୃଥ୍ୱୀପୃଷ୍ଠରେ ଜୀବନଧାରଣ ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ବାତାବରଣ ଥିବା ଅଞ୍ଚଳକୁ ଜୀବମଣ୍ଡଳ କୁହାଯାଏ। ଏହା ତିନି ମଣ୍ଡଳର ମିଳନସ୍ଥଳରେ ସୃଷ୍ଟି — ୧. ଜଳମଣ୍ଡଳ (Hydrosphere): ପୃଥ୍ୱୀପୃଷ୍ଠର ସମସ୍ତ ଜଳ (ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ, ହ୍ରଦ, ହିମପ୍ରବାହ, ଭୂତଳ ଜଳ)। ୨. ବାୟୁମଣ୍ଡଳ (Atmosphere): ଭୂପୃଷ୍ଠରୁ ପ୍ରାୟ 640 କି.ମି. ଉପରକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା ବାୟୁସ୍ତର (78.62% ଯବକ୍ଷାରଜାନ, 20.84% ଅମ୍ଳଜାନ, 0.03% ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଆଦି)। ୩. ଅଶ୍ମମଣ୍ଡଳ (Lithosphere): ପୃଥ୍ୱୀପୃଷ୍ଠର ମାଟି, ପଥର, ପାହାଡ଼, ପର୍ବତ ଆଦି। ଏହି ତିନି ମଣ୍ଡଳର ସମନ୍ୱୟ ଯୋଗୁଁ ଜୀବବୃଷ୍ଟି ଓ ଜୀବନଧାରଣ ସମ୍ଭବ ହୁଏ।

ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହ ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଉତ୍ପାଦକ → ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକ → ଦ୍ୱିତୀୟକ ଭକ୍ଷକ → ତୃତୀୟକ/ଶୀର୍ଷ ଭକ୍ଷକ ଆଡ଼କୁ ଏକ ଦିଗରେ ଯାଏ। ଏହା କେବେ ପଛକୁ ଫେରେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଏକତରଫା (Unidirectional) କୁହାଯାଏ। ତାପଗତିବିଜ୍ଞାନ (Thermodynamics) ଅନୁସାରେ — ଏକ ଖାଦ୍ୟସ୍ତରରୁ ଅନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟସ୍ତରକୁ ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ ସମୟରେ କିଛି ପରିମାଣର ଶକ୍ତି ତାପ ରୂପେ ବାତାବରଣକୁ ଚାଲିଯାଏ (ଅପସାରିତ ହୁଏ)। ତେଣୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଖାଦ୍ୟସ୍ତର ତା'ର ପୂର୍ବ ସ୍ତରଠାରୁ କମ୍ ଶକ୍ତି ପାଏ ଓ ଶକ୍ତି ପୁଣି ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଫେରି ପାରେ ନାହିଁ।

(କ) ଅପଘଟକର ଭୂମିକା: ଅପଘଟକ (Decomposer) ମୃତ ଶରୀର ଓ ବର୍ଜ୍ୟ ପଦାର୍ଥକୁ ଅପଘଟନ କରି ପୋଷକ ପଦାର୍ଥ ପୁଣି ପରିବେଶକୁ ଫେରାନ୍ତି, ଫଳରେ ପୋଷକ ଚକ୍ର ଚାଲୁ ରହେ। (ଖ) ଜୈବ ପରିବର୍ଦ୍ଧନ (Biomagnification): ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ ଏକ ସ୍ତରରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ତରକୁ ଯିବା ବେଳେ ଏହାର ପରିମାଣ କ୍ରମାଗତ ବଢ଼ିଯାଏ — ଏଣୁ ଶୀର୍ଷ ଭକ୍ଷକ (ମଣିଷ) ସର୍ବାଧିକ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ। (ଗ) ଖାଦ୍ୟଜାଲି (Food web): ପରିବେଶରେ ଅନେକ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ପରସ୍ପର ସହ ମିଶି ଏକ ଜାଲ ପରି ଗଠନ କରନ୍ତି, ଏହାକୁ ଖାଦ୍ୟଜାଲି କୁହାଯାଏ। (ଘ) ଇକୋଲୋଜିକାଲ ପିରାମିଡ୍: ଉତ୍ପାଦକଠାରୁ ଶୀର୍ଷ ଭକ୍ଷକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂଖ୍ୟା/ଜୈବବସ୍ତୁ/ଶକ୍ତିକୁ ସ୍ତରଭାବେ ଦର୍ଶାଇଲେ ପିରାମିଡ୍ ଆକାର ହୁଏ। ଏହା ତିନି ପ୍ରକାର — ସଂଖ୍ୟା ପିରାମିଡ୍, ଜୈବବସ୍ତୁ ପିରାମିଡ୍ ଓ ଶକ୍ତି ପିରାମିଡ୍। (ଙ) ପରିସଂସ୍ଥାରେ ସମସ୍ଥିତି: ଉତ୍ପାଦକ, ଭକ୍ଷକ, ଅପଘଟକ ଓ ଅଜୈବ ଉପାଦାନ ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା ହେଲେ ପରିସଂସ୍ଥା ସକ୍ରିୟ ରହେ — ଏହାକୁ ସମସ୍ଥିତି କୁହାଯାଏ। (ଚ) ଦଶ ପ୍ରତିଶତ ନିୟମ: ଲିଣ୍ଡେମାନ୍‌ଙ୍କ ଅନୁସାରେ, ଏକ ଖାଦ୍ୟସ୍ତରରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଖାଦ୍ୟସ୍ତରକୁ କେବଳ ପ୍ରାୟ 10% ଶକ୍ତି ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୁଏ (ବାକି 90% ତାପ ରୂପେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ)। (ଛ) ପରିସଂସ୍ଥା (Ecosystem): ଏକ ଅଞ୍ଚଳରେ ବାସ କରୁଥିବା ସମସ୍ତ ସଜୀବ (ଉଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ) ଓ ନିର୍ଜୀବ ବସ୍ତୁ (ମାଟି, ପାଣି, ପବନ)କୁ ନେଇ ଗଠିତ ଏକ ଏକକ।

(କ) ଅଣ-ଅବନମିତକ୍ଷମ ବର୍ଜ୍ୟ (Non-biodegradable): ଅଣୁଜୀବକ ଦ୍ୱାରା ଅପଘଟିତ ହୁଏ ନାହିଁ (ଯଥା ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ, ପାରଦ, ଧାତବ ପଦାର୍ଥ)। (ଖ) ଅବନମିତକ୍ଷମ ବର୍ଜ୍ୟ (Biodegradable): ଅଣୁଜୀବକ ଦ୍ୱାରା ଅପଘଟିତ ହୋଇ ମାଟିରେ ମିଶିଯାଏ (ଯଥା ପନିପରିବା, ଫଳମୂଳ, ପତ୍ର, କାଗଜ, କାଠ)। (ଗ) କଛବୃଷ୍ଟି (Acid rain — ଅମ୍ଳବୃଷ୍ଟି): ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନରୁ ନିର୍ଗତ ସଲ୍‌ଫର ଓ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ଜଳୀୟବାଷ୍ପ ସହ ମିଶି ଅମ୍ଳ ତିଆରି କରି ବର୍ଷା ସହ ପଡ଼େ; ଏହା ଜଙ୍ଗଲ, ଫସଲ ଓ ମାଟିର କ୍ଷତି କରେ। (ଘ) ଅମ୍ଳବୃଷ୍ଟି (Acid rain): (ଉପରୋକ୍ତ ପରି) ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ ଯୋଗୁଁ ବର୍ଷାଜଳ ଅମ୍ଳୀୟ ହୋଇ ପଡ଼ିବା। (ଙ) ସବୁଜ କୋଠରି ପ୍ରଭାବ (Greenhouse effect): ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଆଦି ଗ୍ୟାସ୍ ବଢ଼ିଲେ ପୃଥ୍ୱୀର ତାପ ବାହାରକୁ ଯାଇ ନ ପାରି ତାପମାତ୍ରା ବଢ଼େ (ବିଶ୍ୱତାପନ)। (ଚ) ଓଜୋନ୍ ଛିଦ୍ର (Ozone hole): CFC ଗ୍ୟାସ୍ ଓଜୋନ୍ ସ୍ତରରେ ଛିଦ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଫଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଅତିବାଇଗଣୀ ରଶ୍ମି ପୃଥ୍ୱୀରେ ପହଞ୍ଚି ଚର୍ମ କର୍କଟ ଓ ଆଖି ରୋଗ କରାଏ। (ଛ) ସ୍ଥୂଳ ପୋଷକ (Macronutrient): ଜୀବ ଶରୀର ପାଇଁ ଅଧିକ ପରିମାଣରେ ଆବଶ୍ୟକ (ଯଥା କାର୍ବନ, ନାଇଟ୍ରୋଜେନ, ଅମ୍ଳଜାନ, ପଟାସିୟମ୍)। (ଜ) ସୂକ୍ଷ୍ମ ପୋଷକ (Micronutrient): ଜୀବ ଶରୀର ପାଇଁ ଖୁବ୍ କମ୍ ପରିମାଣରେ ଆବଶ୍ୟକ (ଯଥା ତମ୍ବା, ଜିଙ୍କ, ଲୌହ, ବୋରନ୍)। (ଝ) ଅପଘଟକ (Decomposer): ମୃତ ଶରୀର ଓ ବର୍ଜ୍ୟକୁ ଅପଘଟନ କରି ପୋଷକ ଫେରାଉଥିବା ଜୀବ (ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ, କବକ)। (ଞ) ପରିବେଶ ସନ୍ତୁଳନ: ପରିସଂସ୍ଥାର ସବୁ ଉପାଦାନ ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା (Ecological Balance)।

(କ) ଜଳମଣ୍ଡଳ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ? → ପୃଥ୍ୱୀପୃଷ୍ଠର ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଜଳର ଉତ୍ସକୁ ଜଳମଣ୍ଡଳ (Hydrosphere) କୁହାଯାଏ। (ଖ) ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷଣରେ ସୌରଶକ୍ତି କେଉଁ ଶକ୍ତିରେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୁଏ? → ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତି (ଖାଦ୍ୟ)ରେ। (ଗ) ସ୍ୱପୋଷୀ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ଓ କାହିଁକି? → ସବୁଜ ଉଭିଦକୁ, କାରଣ ଏମାନେ ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷଣ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଖାଦ୍ୟ ନିଜେ ତିଆରି କରନ୍ତି। (ଘ) ତାପଗତି ବିଜ୍ଞାନର ପ୍ରଥମ ନିୟମ: ଶକ୍ତି ଏକ ରୂପରୁ ଅନ୍ୟ ରୂପକୁ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୁଏ, ମାତ୍ର ଏହା ସୃଷ୍ଟି ବା ବିଲୟ ହୁଏ ନାହିଁ। (ଙ) ପରିସଂସ୍ଥାର ଗାଠନିକ ଉପାଦାନ: ଅଜୈବିକ ଉପାଦାନ, ଉତ୍ପାଦକ, ଭକ୍ଷକ ଓ ଅପଘଟକ। (ଚ) ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଯବକ୍ଷାରଜାନ ଓ ଅମ୍ଳଜାନର ଶତକଡ଼ା ପରିମାଣ: ଯବକ୍ଷାରଜାନ ପ୍ରାୟ 78.62% ଓ ଅମ୍ଳଜାନ ପ୍ରାୟ 20.84%। (ଛ) ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ କ'ଣ? → ଉତ୍ପାଦକଠାରୁ ବିଭିନ୍ନ ଅନୁକ୍ରମେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହ। (ଜ) ଅପଘଟକର କାର୍ଯ୍ୟ: ମୃତ ଶରୀର ଓ ବର୍ଜ୍ୟ ପଦାର୍ଥକୁ ଅପଘଟନ କରି ପୋଷକ ପରିବେଶକୁ ଫେରାଇବା।

(କ) ପରିସଂସ୍ଥାରେ ପ୍ଲବ ଉଭିଦ ଏକ ଉତ୍ପାଦକ। (ଖ) ପରିସଂସ୍ଥା ଶବ୍ଦର ବ୍ୟବହାର ପ୍ରଥମେ ଟାନ୍‌ସ୍‌ଲେ କରିଥିଲେ। (ଗ) ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିପାରୁଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱପୋଷୀ କୁହାଯାଏ। (ଘ) ଖାଦ୍ୟଶକ୍ତି ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ଜୀବକୁ ପରପୋଷୀ କୁହାଯାଏ। (ଙ) ତୃଣଭୋଜୀମାନେ ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକ ଶ୍ରେଣୀର ଭକ୍ଷକ। (ଚ) ପରିବେଶରେ କବକ ହେଉଛନ୍ତି ଅପଘଟକ। (ଛ) ଇକୋଲୋଜିକାଲ ପିରାମିଡର ଧାରଣା ପ୍ରଥମେ ଏଲଟନ୍ ଦେଇଥିଲେ।

(କ) ପତ୍ର : ଜୈବଅବନମିତକ୍ଷମ :: ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍‌ନିର୍ମିତ ପଦାର୍ଥ : ଅଣ-ଅବନମିତକ୍ଷମ (Non-biodegradable) (ଖ) ସଲ୍‌ଫର ଡାଇଅକ୍‌ସାଇଡ ଗ୍ୟାସ୍ : ଅମ୍ଳବୃଷ୍ଟି :: CFC ଗ୍ୟାସ୍ : ଓଜୋନ୍ ଛିଦ୍ର (ଗ) କାର୍ବନ : ସ୍ଥୂଳ ପୋଷକ :: ମାଙ୍ଗାନିଜ : ସୂକ୍ଷ୍ମ ପୋଷକ (Micronutrient) (ଘ) ଦଶ ପ୍ରତିଶତ ନିୟମ : ଲିଣ୍ଡେମାନ୍ :: ଇକୋଲୋଜିକାଲ ପିରାମିଡ୍ : ଏଲଟନ୍ (ଙ) ଝିଣ୍ଟିକା : ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକ :: ବେଙ୍ଗ : ଦ୍ୱିତୀୟକ ଭକ୍ଷକ

ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଜୀବ (ଜୈବିକ) ଓ ସେମାନଙ୍କ ପାରିପାର୍ଶ୍ୱିକ ଅଜୈବିକ ଉପାଦାନ ମଧ୍ୟରେ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟାର ସମାହାରକୁ ପରିସଂସ୍ଥା କୁହାଯାଏ।

ତିନି ପ୍ରକାର: (1) ଉତ୍ପାଦକ (Producer — ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦ), (2) ଭକ୍ଷକ (Consumer — ପ୍ରାଣୀ), (3) ଅପଘଟକ (Decomposer — ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ, କବକ)।

ଏକ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଶକ୍ତି ଏକ ଜୀବରୁ ଅନ୍ୟ ଜୀବକୁ ଖାଦ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରବାହିତ ହେବା ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳା କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ: ଘାସ → ଫଡ଼ିଙ୍ଗ → ବେଙ୍ଗ → ସାପ → ବାଜ।

ଏକ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ପରସ୍ପର ସହ ଯୋଡ଼ି ହୋଇଥିବା ଅନେକ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳାର ଜାଲ ଭଳି ଗଠନକୁ ଖାଦ୍ୟ ଜାଲ କୁହାଯାଏ।

ମୃତ ଉଦ୍ଭିଦ-ପ୍ରାଣୀ ଦେହକୁ ବିଘଟିତ କରି ପୋଷକ ପଦାର୍ଥ ମାଟିକୁ ଫେରାଏ (ପୁନଃଚକ୍ର)। ଉଦାହରଣ: ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ, କବକ।

ଶକ୍ତି ଏକ ଦିଗରେ (ଉତ୍ପାଦକ → ଭକ୍ଷକ) ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। 10% ନିୟମ: ପ୍ରତି ପୋଷଣସ୍ତରକୁ ପୂର୍ବ ସ୍ତରର ମାତ୍ର 10% ଶକ୍ତି ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୁଏ, ବାକି 90% ତାପ ରୂପେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।

ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଉପର ସ୍ତରରେ ଥିବା ଓଜୋନ୍ (O₃) ଗ୍ୟାସ୍‌ର ସ୍ତର। ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟର କ୍ଷତିକାରକ ଅତିବାଇଗଣୀ (UV) କିରଣରୁ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ।

CFC (କ୍ଲୋରୋଫ୍ଲୋରୋକାର୍ବନ) — ଯାହା ରେଫ୍ରିଜେରେଟର, ଏୟାର କଣ୍ଡିସନର, ସ୍ପ୍ରେ ଆଦିରୁ ନିର୍ଗତ ହୁଏ — ଓଜୋନ୍ ଅଣୁକୁ ଭାଙ୍ଗେ ଓ ଓଜୋନ୍ ସ୍ତର କ୍ଷୟ କରେ।

ଜୈବ ବିଘଟନୀୟ (Biodegradable): ଅଣୁଜୀବ ଦ୍ୱାରା ବିଘଟିତ ହୁଏ (ଯଥା କାଗଜ, ପନିପରିବା ବର୍ଜ୍ୟ)। ଅଜୈବ ବିଘଟନୀୟ (Non-biodegradable): ବିଘଟିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ପ୍ରଦୂଷଣ କରେ (ଯଥା ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ, କାଚ)।

ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ କୀଟନାଶକ ଆଦି କ୍ଷତିକାରକ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ପ୍ରତି ପୋଷଣସ୍ତରରେ କ୍ରମଶଃ ଅଧିକ ଜମା ହେବାକୁ ଜୈବ ବର୍ଦ୍ଧନ କୁହାଯାଏ (ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ସର୍ବାଧିକ ବିପଜ୍ଜନକ)।

3R: Reduce (କମ୍ ବ୍ୟବହାର), Reuse (ପୁନଃ ବ୍ୟବହାର), Recycle (ପୁନଃଚକ୍ରୀକରଣ)। ଏହା ବର୍ଜ୍ୟ କମାଇ ପରିବେଶ ରକ୍ଷା କରେ।