ଅଧ୍ୟାୟ ୭: ବଂଶାନୁକ୍ରମ ଓ ବିବର୍ତ୍ତନ

ଦ୍ୱିସଙ୍କରଣ (Dihybrid cross): ଦୁଇ ଯୋଡ଼ା ବିକଳ୍ପୀ ଗୁଣକୁ ନେଇ କରାଯାଉଥିବା ସଙ୍କରଣକୁ ଦ୍ୱିସଙ୍କରଣ କୁହାଯାଏ। ମେଣ୍ଡେଲ୍ ଗୋଲ ଓ ହଳଦିଆ ମଞ୍ଜିଥିବା (RRYY) ଏବଂ କୁଞ୍ଚିତ ଓ ଶାଗୁଆ ମଞ୍ଜିଥିବା (rryy) ମଟର ଗଛକୁ ସଙ୍କରଣ କରାଇଲେ। F₁ ପିଢ଼ିରେ ସମସ୍ତ ଗଛ ଗୋଲ ଓ ହଳଦିଆ ମଞ୍ଜିଥିବା (RrYy) ହେଲା (ପ୍ରଭାବୀ ଗୁଣ)। F₁ ପିଢ଼ିର ସ୍ୱପରାଗଣ କରାଇଲେ F₂ ପିଢ଼ିରେ ଚାରି ପ୍ରକାର ମଞ୍ଜି — ଗୋଲ-ହଳଦିଆ, ଗୋଲ-ଶାଗୁଆ, କୁଞ୍ଚିତ-ହଳଦିଆ, କୁଞ୍ଚିତ-ଶାଗୁଆ — 9 : 3 : 3 : 1 ଅନୁପାତରେ ମିଳିଲା। ଏଥିରୁ ଜଣାଗଲା ଯେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୋଡ଼ା ବିକଳ୍ପୀ ଗୁଣ ଅନ୍ୟ ଯୋଡ଼ାଠାରୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବରେ ବଂଶାନୁକ୍ରମେ ଯାଏ। ଏହାକୁ ‘ସ୍ୱାଧୀନ ଅପବ୍ୟୂହନ ନିୟମ’ (Law of Independent Assortment) କୁହାଯାଏ।

ଏକସଙ୍କରଣ (Monohybrid cross): ଏକ ଯୋଡ଼ା ବିକଳ୍ପୀ ଗୁଣକୁ ନେଇ କରାଯାଉଥିବା ସଙ୍କରଣ। ମେଣ୍ଡେଲ୍ ଶୁଦ୍ଧ ଡେଙ୍ଗା (TT) ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଗେଡ଼ା (tt) ମଟର ଗଛ ସଙ୍କରଣ କରାଇଲେ — • F₁ ପିଢ଼ିରେ ସବୁ ଗଛ ଡେଙ୍ଗା (Tt) ହେଲା। • F₂ ପିଢ଼ିରେ ଡେଙ୍ଗା ଓ ଗେଡ଼ା ଗଛ 3 : 1 ଅନୁପାତରେ ମିଳିଲା (ଏକସଙ୍କରଣ ଅନୁପାତ)। ଏଥିରୁ ମେଣ୍ଡେଲ୍ ଦୁଇଟି ନୀତି ଓ ଗୋଟିଏ ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କଲେ — (କ) ଏକକ ଗୁଣ ନୀତି (Principle of Unit Character) (ଖ) ପ୍ରଭାବୀ ଗୁଣ ନୀତି (Principle of Dominance): F₁ରେ କେବଳ ପ୍ରଭାବୀ ଗୁଣ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। (ଗ) ପୃଥକ୍‌କରଣ ନିୟମ (Law of Segregation): ଅର୍ଦ୍ଧବିଭାଜନ ସମୟରେ ଏକ ଯୋଡ଼ା କାରକ ପରସ୍ପରଠାରୁ ପୃଥକ୍ ହୋଇ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗ୍ମକକୁ ଯାଏ।

ଚାର୍ଲସ୍ ଡାରଉଇନ୍ ‘ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍‌ବରଣ’ (Natural Selection) ତତ୍ତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ପକ୍ଷ — ୧. ଅପରିସୀମ ପ୍ରଜନନ କ୍ଷମତା: ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ କରେ, ମାତ୍ର ଖାଦ୍ୟ-ବାସସ୍ଥାନ ସୀମିତ। ୨. ଜୀବନ ସଂଗ୍ରାମ (Struggle for Existence): ସୀମିତ ସମ୍ବଳ ପାଇଁ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂଗ୍ରାମ ହୁଏ। ୩. ବିଭେଦାୟନ (Variation) ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍‌ବରଣ: ଯେଉଁ ଜୀବ ପରିବେଶ ସହ ଖାପ ଖୁଆଇ ପାରେ ସେ ବଞ୍ଚିରହେ ଓ ବଂଶବୃଦ୍ଧି କରେ; ଅନ୍ୟମାନେ ବିଲୁପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରକୃତି ଉପଯୁକ୍ତ ଜୀବକୁ ବାଛେ — ଏହାକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍‌ବରଣ କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି ନୂତନ ଲକ୍ଷଣ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ସଞ୍ଚିତ ହୋଇ ନୂତନ ଜାତି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। (1859ରେ ‘The Origin of Species’ ପୁସ୍ତକ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ।)

ନୂତନ ଜୀବ (ବିବର୍ତ୍ତନ) ସମ୍ବନ୍ଧରେ ମୁଖ୍ୟ ମତବାଦ — ୧. ଲାମାର୍କିଜିମ୍ (Lamarckism): ଜାଁ-ବ୍ୟାପ୍ଟିଷ୍ଟ ଲାମାର୍କ୍ ଙ୍କ ‘ଉପାର୍ଜିତ ଲକ୍ଷଣର ଉତ୍ତରାଧିକରଣ’ (Inheritance of Acquired Characters) ମତ। ଜୀବ ପରିବେଶ ସହ ଖାପ ଖୁଆଇବାକୁ ଅର୍ଜନ କରୁଥିବା ଲକ୍ଷଣ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ିକୁ ଯାଏ (ଯଥା — ଜିରାଫର ଲମ୍ବା ବେକ)। ୨. ଡାରଉଇନିଜିମ୍ (Darwinism): ‘ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍‌ବରଣ’ ତତ୍ତ୍ୱ (ଜୀବନ ସଂଗ୍ରାମ ଓ ଯୋଗ୍ୟତମର ଉଦ୍‌ବର୍ତ୍ତନ)। ୩. ମଡର୍ଣ୍ଣ ସିନ୍ଥେଟିକ୍ ଥିଓରୀ (Modern Synthetic Theory): ବିବର୍ତ୍ତନରେ ବିଭେଦାୟନ, ନବୋଦ୍‌ଭବନ (Mutation), ଉଦ୍‌ବରଣ ଓ ଅନ୍ତରଣ (Isolation)ର ମିଳିତ ଭୂମିକା।

ସମଜାତ ଅଙ୍ଗ (Homologous Organs): ଯେଉଁ ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କର ମୌଳିକ ଗଠନ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗଠନ ଓ ଭୃଣବିକାଶଗତ ଉଦ୍‌ଭବ ଏକାପରି, ମାତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ ଭିନ୍ନ। ଉଦାହରଣ — ମଣିଷର ହାତ, ଘୋଡ଼ାର ଗୋଡ଼, ବାଦୁଡ଼ି ଓ ବିହଙ୍ଗର ଡେଣା, ତିମିର ଫ୍ଲିପର୍ (ସବୁ ଏକାପରି ଅସ୍ଥିବିନ୍ୟାସ, ମାତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ ଭିନ୍ନ)। ଏଥିରୁ ଏମାନଙ୍କର ସାଧାରଣ ପୂର୍ବଜ ଜଣାପଡ଼େ। ଅନୁରୂପୀ ଅଙ୍ଗ (Analogous Organs): ଯେଉଁ ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଏକ ପ୍ରକାର, ମାତ୍ର ମୌଳିକ ଗଠନ ଓ ଭୃଣବିକାଶଗତ ଉଦ୍‌ଭବ ଭିନ୍ନ। ଉଦାହରଣ — ପକ୍ଷୀର ଡେଣା ଓ ପତଙ୍ଗର ଡେଣା (ଉଭୟ ଉଡ଼ିବା କାମରେ, ମାତ୍ର ଗଠନ ଭିନ୍ନ); ଉଦ୍ଭିଦରେ କଖାରୁ ଗଛର ଆକର୍ଷୀ ଓ ବୋଗେନଭିଲାର କଣ୍ଟା।

ଆଧୁନିକ ସାଂଶ୍ଳେଷିକ ତତ୍ତ୍ୱ (Modern Synthetic Theory / ମଡର୍ଣ୍ଣ ସିନ୍ଥେଟିକ୍ ଥିଓରୀ): ଆଣବିକ ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ଓ ବଂଶଗତି ବିଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ରଗତି ପରେ ଡାରଉଇନ୍‌ଙ୍କ ‘ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍‌ବରଣ’ ତତ୍ତ୍ୱର ନୂତନ ରୂପ। ଏହା ଅନୁସାରେ — • ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲକ୍ଷଣ ‘ଜିନ୍’ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ; ଜିନ୍ ପିତାମାତାଙ୍କଠାରୁ ବଂଶସୂତ୍ରରେ ଯାଏ। • ଜିନ୍ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଲେ ନୂତନ ଲକ୍ଷଣ ଆସେ ନାହିଁ; ମାତ୍ର ନବୋଦ୍‌ଭବନ (Mutation), ଗୁଣସୂତ୍ର ତ୍ରୁଟିବିଚ୍ୟୁତି ଓ ଜିନୀୟ ପୁନର୍ବିନ୍ୟାସ ଯୋଗୁଁ ପରିବର୍ତ୍ତନ (ବିଭେଦାୟନ) ଆସେ। • ଏହି ବିଭେଦାୟନ, ଉଦ୍‌ବରଣ (Selection) ଓ ଅନ୍ତରଣ (Isolation) ମିଳିତ ଭାବେ ନୂତନ ଜାତି ସୃଷ୍ଟି କରେ।

ଜୀବାଶ୍ମ (Fossil): ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ପୃଥ୍ୱୀରେ ବାସ କରୁଥିବା ପ୍ରାଣୀ ଓ ଉଭିଦର ଅବଶେଷକୁ (ପଥର ମଧ୍ୟରେ ଛପା ହୋଇ ରହିଥିବା) ଜୀବାଶ୍ମ କୁହାଯାଏ। ଜୀବାଶ୍ମ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାଯାଏ — • ପ୍ରାଚୀନ ଯୁଗର ପୃଥ୍ୱୀ ଓ ସେ ସମୟର ଜୀବଜଗତ ବିଷୟରେ। • ବର୍ତ୍ତମାନ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦୁଇଟି ପୃଥକ୍ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ (ଯଥା — ଆର୍କିଓପ୍‌ଟେରିକ୍ସ ସରୀସୃପ ଓ ପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯୋଗ ଦେଖାଏ)। • ଜୀବର ବିବର୍ତ୍ତନ କ୍ରମ (ସରଳରୁ ଜଟିଳ ଆଡ଼କୁ)।

(କ) ଜୀବନର ପ୍ରାଥମିକ ଅଣୁ: ଶର୍କରା, ଜୈବିକ ଅମ୍ଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ମିଶ୍ରଣରୁ ଏକ ଅଠାଳିଆ ପଦାର୍ଥ, ପରେ ପ୍ରୋଟିନ୍ ଓ ନ୍ୟୁକ୍ଲିଓଟାଇଡ୍ (ଆରଏନ୍‌ଏ) ପରି ବୃହତ୍ ଅଣୁ ଜାତ ହେଲା। (ଖ) ଜୈବ ବିବର୍ତ୍ତନ: ପ୍ରାଣୀ ଓ ଉଭିଦରେ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଧୀରେ ଧୀରେ ହେଉଥିବା ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଯାହା ଫଳରେ ନୂତନ ଜାତି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। (ଗ) ଜୀବାଶ୍ମ ଆଧାରିତ ପ୍ରମାଣ: ପଥର ମଧ୍ୟରେ ଛପା ହୋଇଥିବା ଜୀବ ଅବଶେଷ (Fossil) ବିବର୍ତ୍ତନର କ୍ରମ ଓ ଦୁଇ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟର ସମ୍ପର୍କ ଦର୍ଶାଏ (ଯଥା ଆର୍କିଓପ୍‌ଟେରିକ୍ସ)। (ଘ) ଅବଶେଷାଙ୍ଗ (Vestigial Organ): ଶରୀରରେ ଥିବା ଏମନ ଅଙ୍ଗ ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ କାର୍ଯ୍ୟହୀନ, ମାତ୍ର ପୂର୍ବଜଙ୍କଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ଥିଲା। ଉଦାହରଣ — ମଣିଷର ଆପେନ୍‌ଡିକ୍ସ। (ଙ) ଭୃଣବିଜ୍ଞାନ ଆଧାରିତ ପ୍ରମାଣ: ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀ (ମାଛ, ବେଙ୍ଗ, ସରୀସୃପ, ପକ୍ଷୀ, ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ)ର ଭୃଣ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଅବସ୍ଥାରେ ସମାନ ଦେଖାଯାଏ (ସମସ୍ତଙ୍କରେ ଗାଲି-ଛିଦ୍ର/ନୋଟୋକର୍ଡ଼ ଥାଏ), ଯାହା ସାଧାରଣ ପୂର୍ବଜ ଦର୍ଶାଏ।

(କ) କେଉଁ ଦୁଇ ଗୋଷ୍ଠୀର ପ୍ରାଣୀ ଭିତରେ ଆର୍କିଓପ୍‌ଟେରିକ୍ସ ସଂଯୋଗ ସ୍ଥାପନ କରୁଛି? → ସରୀସୃପ ଓ ପକ୍ଷୀ। (ଖ) କଖାରୁ ଗଛର ଆକର୍ଷୀ ଓ ବୋଗେନଭିଲାର କଣ୍ଟା ଭିତରେ କି ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି? → ଏମାନେ ଅନୁରୂପୀ ଅଙ୍ଗ (କାର୍ଯ୍ୟ ଭିନ୍ନ, ଉଦ୍‌ଭବ ଏକାପରି) — ପ୍ରକୃତରେ ଉଦ୍‌ଭବଗତ ଭାବେ ସମଜାତ। (ଗ) ମଣିଷର ଡେଣା (ହାତ), ପାରାର ଡେଣା ଓ ବାଦୁଡ଼ି ଡେଣା ଭିତରେ କି ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି? → ଏମାନେ ସମଜାତ ଅଙ୍ଗ (ଗଠନ ଏକାପରି, କାର୍ଯ୍ୟ ଭିନ୍ନ)। (ଘ) ଡାରଉଇନ୍‌ଙ୍କ 1859 ମସିହାରେ ପ୍ରକାଶିତ ବହିର ନାମ ଲେଖ। → ‘The Origin of Species’ (ଦ ଅରିଜିନ୍ ଅଫ୍ ସ୍ପେସିସ୍)। (ଙ) ମଡର୍ଣ୍ଣ ସିନ୍ଥେଟିକ୍ ଥିଓରୀର ପ୍ରମୁଖ କାରକ: ବିଭେଦାୟନ, ଉଦ୍‌ବରଣ (ଚୟନ) ଓ ଅନ୍ତରଣ।

(କ) ମେଣ୍ଡେଲ୍‌ଙ୍କ କୃତ୍ରିମ ସଙ୍କରଣ ପଦ୍ଧତି: ମେଣ୍ଡେଲ୍ ମାତୃଗଛର ଫୁଲର କେଶର ପାକଳ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଯଦୁର କାଢ଼ି ଦେଇ, ଅନ୍ୟ ଗଛର ପରାଗରେଣୁ ମାତୃଗଛର ଫଳିକା ଶୀର୍ଷ (Stigma) ଉପରେ ପକାଇ କୃତ୍ରିମ ପରାଗଣ କରାଉଥିଲେ; ଫୁଲକୁ କାଗଜ ଠୋଙ୍ଗାରେ ଘୋଡ଼ାଇ ରଖୁଥିଲେ। (ଖ) ସମଜାତ ଅଙ୍ଗ: ମୌଳିକ ଗଠନ ଏକାପରି ମାତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଥିବା ଅଙ୍ଗ (ଯଥା ମଣିଷ ହାତ, ବାଦୁଡ଼ି ଡେଣା)। (ଗ) ପୃଥକ୍‌କରଣ ନିୟମ (Law of Segregation): ଅର୍ଦ୍ଧବିଭାଜନ ସମୟରେ ଏକ ଯୋଡ଼ା କାରକ ପରସ୍ପରଠାରୁ ପୃଥକ୍ ହୋଇ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗ୍ମକକୁ ଯାଏ। (ଘ) ସ୍ୱାଧୀନ ଅପବ୍ୟୂହନ ନିୟମ (Law of Independent Assortment): ଏକାଧିକ ଯୋଡ଼ା ଗୁଣର କାରକ ପରସ୍ପରଠାରୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ବଂଶାନୁକ୍ରମେ ଯାଏ (ଦ୍ୱିସଙ୍କରଣ ଅନୁପାତ 9:3:3:1)। (ଙ) ଦ୍ୱିସଙ୍କରଣ ପରୀକ୍ଷଣ: ଦୁଇ ଯୋଡ଼ା ବିକଳ୍ପୀ ଗୁଣ ନେଇ କରାଯାଉଥିବା ସଙ୍କରଣ; F₂ରେ 9:3:3:1 ଅନୁପାତ ମିଳେ। (ଚ) ଅନୁରୂପୀ ଅଙ୍ଗ: କାର୍ଯ୍ୟ ଏକ ପ୍ରକାର ମାତ୍ର ଗଠନ ଓ ଉଦ୍‌ଭବ ଭିନ୍ନ ଥିବା ଅଙ୍ଗ (ଯଥା ପକ୍ଷୀ ଡେଣା ଓ ପତଙ୍ଗ ଡେଣା)।

(କ) ମେଣ୍ଡେଲ୍ ତାଙ୍କର ବଂଶାନୁକ୍ରମ ପରୀକ୍ଷା କେଉଁ ଗଛରେ କରିଥିଲେ? → (ii) ମଟର (ଖ) ମେଣ୍ଡେଲ୍‌ଙ୍କର ଏକସଙ୍କରଣ ପରୀକ୍ଷା କେତୋଟି ବିକଳ୍ପ କାରକକୁ ନେଇ ହୋଇଥିଲା? → (ii) ଦୁଇ (ଗ) ଗୋଟିଏ ଶୁଦ୍ଧ ଡେଙ୍ଗା ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଗେଡ଼ା ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ସଙ୍କରଣ କରି ମେଣ୍ଡେଲ୍ F₁ ପିଢ଼ିରେ କେଉଁ ଗଛ ପାଇଥିଲେ? → (ii) ଡେଙ୍ଗା (ଘ) ଏକ F₁ ପିଢ଼ି ଡେଙ୍ଗା ଗଛର ସ୍ୱପରାଗଣ ପରେ F₂ ପିଢ଼ିରେ ଉପୁଜିଥିବା ଡେଙ୍ଗା ଓ ଗେଡ଼ା ଗଛର ଅନୁପାତ କ'ଣ? → (iii) 3 : 1 (ଙ) ଦ୍ୱିସଙ୍କରଣ ପଦ୍ଧତିରେ F₂ ପିଢ଼ିରେ କେତେ ପ୍ରକାରର ଦୃଶ୍ୟରୂପ ମିଳଥାଏ? → (iv) 4