Chapter 4 (Lesson 4): Heritage of Odisha
ଇତିହାସ (History) · ଓଡ଼ିଶା ବୋର୍ଡ ନବମ ଶ୍ରେଣୀ · ଟିପ୍ପଣୀ + ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀ ସମାଧାନ + ୨୫ Quiz
📖 ଓଡ଼ିଶାର ଐତିହ୍ୟ: ଗୋଟିଏ ଜାତିର ଗୌରବବୋଧକ ଅତୀତ କୀର୍ତ୍ତିରାଜି — ସଂସ୍କୃତି, ସାହିତ୍ୟ, ଧର୍ମ, କଳା, ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଓ ପରମ୍ପରା — କୁ ଐତିହ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଓଡ଼ିଶା ଉତ୍କଳ, କଳିଙ୍ଗ, କଙ୍ଗୋଦ, କୋଶଳ, ଉତ୍ର ଆଦି ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହି ପାଠରେ ଜଗନ୍ନାଥ ଚେତନା, ଭାଷା-ସାହିତ୍ୟ, ସ୍ଥାପତ୍ୟ-ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ-ଚିତ୍ରକଳା, ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ-ବାଦ୍ୟ, ହସ୍ତଶିଳ୍ପ, ସାମୁଦ୍ରିକ ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ପର୍ବପର୍ବାଣି ବିଷୟରେ ଜାଣିବା।
ଓଡ଼ିଶାର ଐତିହ୍ୟରେ ଜଗନ୍ନାଥ ଚେତନାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ କେବଳ ଓଡ଼ିଶାର ଧର୍ମୀୟ ଦେବତା ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଜାତି-ଧର୍ମ-ବର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବିଶେଷରେ ସମଗ୍ର ମାନବ ସମାଜର ସଂଯୋଜକ ଓ କଲ୍ୟାଣକାରୀ ଜଗତର ନାଥ ଭାବେ ପୂଜା କରାଯାଏ।
ପୁରୀର ବିଶାଳ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ଓ ରଥଯାତ୍ରା ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଇସ୍କନ୍ ଭଳି ଅନେକ ବିଦେଶୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଜଗନ୍ନାଥ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ। ଜଗନ୍ନାଥ ଧର୍ମର ଉଦ୍ଭବ ସମ୍ପର୍କରେ ବିଭିନ୍ନ ମତ ରହିଛି — ଏହା ଆଦିବାସୀ ସଂସ୍କୃତିରୁ କିମ୍ବା ଜୈନ, ବୌଦ୍ଧ, ଶୈବ, ଶାକ୍ତ ବା ବୈଷ୍ଣବ ମତବାଦରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତେଣୁ ଜଗନ୍ନାଥ ଚେତନା ବହୁ ପୁରାତନ ଏବଂ ଏକତା ଓ ସଂହତିର ପ୍ରତୀକ।
ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଅର୍ଧ-ମାଗଧୀ ଓ ସୌରସେନୀ ଅଞ୍ଚଳର ଆର୍ଯ୍ୟଭାଷାଭାଷୀ ଲୋକଙ୍କ ଇଣ୍ଡୋ-ଆରିଆନ୍ (ପ୍ରାକୃତ) ଭାଷା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ମାଗଧୀ-ପ୍ରାକୃତରୁ ଉଦ୍ଭୂତ। ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ଦଶମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଏକ ଆଧୁନିକ ଇଣ୍ଡୋ-ଆରିଆନ୍ ଭାଷା ରୂପେ ଓଡ଼ିଆ ପ୍ରଚଳିତ ହେଲା।
| ଯୁଗ / କବି | ରଚନା |
|---|---|
| ସାରଳା ଦାସ (୧୪-୧୫ ଶ.) | ମହାଭାରତ, ବିଲଙ୍କା ରାମାୟଣ, ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ |
| ମାର୍କଣ୍ଡ ଦାସ | କେଶବ-କୋଇଲି (ଚଉତିଶା-କୋଇଲି ଗାଥା) |
| ପଞ୍ଚସଖା | ବଳରାମ ଦାସ (ଓଡ଼ିଆ ରାମାୟଣ), ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ (ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତ), ଅନନ୍ତ-ଯଶୋବନ୍ତ-ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦ ଦାସ |
| ରୀତିଯୁଗ (କାବ୍ୟଯୁଗ) | ଦୀନକୃଷ୍ଣ ଦାସ (ରସକଲ୍ଲୋଲ), ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ (ଲାବଣ୍ୟବତୀ), ଅଭିମନ୍ୟୁ ସାମନ୍ତସିଂହାର (ବିଦଗ୍ଧ ଚିନ୍ତାମଣି) |
| ବ୍ରଜନାଥ ବଡ଼ଜେନା | ସମର ତରଙ୍ଗ (ଶୌର୍ଯ୍ୟ-ବୀରତ୍ୱ କବିତା) |
ଆଧୁନିକ ଯୁଗ: ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ତ୍ରୟୀ — ଫକୀର ମୋହନ ସେନାପତି (ସାଧାରଣ ମଣିଷ; 'ଛ ମାଣ ଆଠ ଗୁଣ୍ଠ', 'ଲଛମା'), ରାଧାନାଥ ରାୟ (ପ୍ରକୃତି; 'ଚିଲିକା' କାବ୍ୟ) ଓ ମଧୁସୂଦନ ରାଓ (ଈଶ୍ୱର; ସନେଟ୍)। ଅନ୍ୟ ଯଶସ୍ୱୀ କବି — ଗଙ୍ଗାଧର ମେହେର ('ପ୍ରଣୟ ବଲ୍ଲରୀ', 'ତପସ୍ୱିନୀ', 'କୀଚକବଧ') ଓ ନନ୍ଦକିଶୋର ବଳ ('ପଲ୍ଲୀ ଚିତ୍ର', 'କନକଲତା')।
ଭୁବନେଶ୍ୱର ନିକଟ ଧଉଳି ପାହାଡ଼ରେ ଅଶୋକଙ୍କ ଶିଲାଲେଖ ଓ ତା'ର ଉପରିଭାଗରେ ଖଣ୍ଡିଏ ପଥରରେ ଗଢ଼ା ହସ୍ତୀ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଓଡ଼ିଶାର ସର୍ବପ୍ରଥମ ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ପରିଗଣିତ। ଧଉଳିର ଅଶୋକଙ୍କ ୧୩ଶ ଶିଲାଲେଖ (ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୨୬୧) କଳିଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧ ସମ୍ପର୍କରେ ତଥ୍ୟ ଦିଏ।
ଓଡ଼ିଶାର ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀକୁ 'କଳିଙ୍ଗ ଶୈଳୀ' କୁହାଯାଏ — ଯାହା ନାଗର, ବେସର ଓ ଦ୍ରାବିଡ଼ ଶୈଳୀଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ।
| ଯୁଗ | ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନ୍ଦିର |
|---|---|
| ପ୍ରାଚୀନତମ (୬-୭ ଶ.) | ଲକ୍ଷ୍ମଣେଶ୍ୱର, ଭରତେଶ୍ୱର, ଶତ୍ରୁଘ୍ନେଶ୍ୱର, ପର୍ଶୁରାମେଶ୍ୱର |
| ଭୌମକର | ଶିଶିରେଶ୍ୱର, ବୈତାଳ, ମାର୍କଣ୍ଡେଶ୍ୱର |
| ସୋମବଂଶୀ | ମୁକ୍ତେଶ୍ୱର (‘ଓଡ଼ିଶା ସ୍ଥାପତ୍ୟ କଳାର ମଣି’), ରାଜାରାଣୀ, ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ୱର, ଲିଙ୍ଗରାଜ |
| ଗଙ୍ଗବଂଶ | ପୁରୀ ଜଗନ୍ନାଥ, ମେଘେଶ୍ୱର, ଅନନ୍ତ ବାସୁଦେବ, କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର |
| ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ଗଜପତି | କପିଲେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର (ଭୁବନେଶ୍ୱର) |
ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ପତନ ପରେ ଓ ୧୫୬୮ ଖ୍ରୀ.ରେ ଓଡ଼ିଶା ଆଫଗାନୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକୃତ ହେବା ପରେ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣର ସମାପ୍ତି ଘଟିଲା।
ମୁକ୍ତେଶ୍ୱର, ରାଜାରାଣୀ, ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ୱର ଓ ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିରର ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ ଅତି ଚମକ୍କାର। ଓଡ଼ିଶାର ମନ୍ଦିର ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟର ସବୁଠାରୁ ଜୀବନ୍ତ ଉଦାହରଣ କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର — ଏହାକୁ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ମାରକୀ ଓ ବିଶ୍ୱର ସପ୍ତାଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାନ ଦିଆଯାଇଛି।
ଇସ୍ଲାମ: କଟକ ଦରଘା ବଜାର କଦମ ରସୁଲ୍, ଦିୱାନ ବଜାର ତାତର ଖାଁ ମସ୍ଜିଦ୍ (ସର୍ବ ପୁରାତନ), ବାଲୁ ବଜାର ଜୁମ୍ମା ମସ୍ଜିଦ୍। ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ: କଟକ ତିନିକୋଣିଆ ବଗିଚାର ବାପ୍ତିଷ୍ଟ ଚର୍ଚ୍ଚ, କାଠଯୋଡ଼ି କୂଳର ରୋମାନ କ୍ୟାଥେଲିକ୍ ଚର୍ଚ୍ଚ। ଦୁର୍ଗ: ବାରବାଟୀ, ବାଙ୍କଡ଼ା, ଖୋରଧାଗଡ଼, ସାରଙ୍ଗଗଡ଼, ରାଇବଣିଆ, ଅସୁରଗଡ଼।
ପ୍ରାଗ୍-ଐତିହାସିକ ଯୁଗରୁ ଓଡ଼ିଶାରେ ଚିତ୍ରକଳା ପ୍ରଚଳିତ — କଳାହାଣ୍ଡିର ଗୁଡ଼ାହାଣ୍ଡି, ନୂଆପଡ଼ାର ଯୋଗୀମଠ, ସୀତାବାଞ୍ଜି (କେନ୍ଦୁଝର) ରାବଣଛାୟା ପାହାଡ଼ ଚିତ୍ର। ଓଡ଼ିଆ ଚିତ୍ରକଳାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା ହେଉଛି ପଟ୍ଟଚିତ୍ର — କନାରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ପଟ ଉପରେ ଦେବଦେବୀ, ରାମାୟଣ-ମହାଭାରତ-ଗୀତା କଥାବସ୍ତୁ ଅଙ୍କିତ। ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲାର ରଘୁରାଜପୁର ଗ୍ରାମ ପଟ୍ଟଚିତ୍ର ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ୟୁନେସ୍କୋ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ଗ୍ରାମ ଭାବେ ଘୋଷିତ।
ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକ ସଂଗୀତରେ ଚମ୍ପୁ, ଛାନ୍ଦ, ଚଉତିଶା, କୋଇଲିଗୀତ, ଜଣାଣ, ଭଜନ ପ୍ରଧାନ। ଜୟଦେବଙ୍କ ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ ଓ ସାଲବେଗଙ୍କ ଭଜନ ଓଡ଼ିଶାର ସର୍ବାଦୃତ ଭକ୍ତି ସଂଗୀତ।
ଲୋକନୃତ୍ୟ: ରଣପା, ଚଇତି ଘୋଡ଼ା, ଦଣ୍ଡ, ନାଗା, କେଲା-କେଲୁଣୀ, ଘୁମୁରା, ଛଉ, ଡାଲଖାଇ, ରସରକେଲି। ଆଦିବାସୀ ନୃତ୍ୟ: କରମା, ଗଡବା, କେଦୁ, ଝୁମର, କୋୟା, ପରଜା। ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର: ମୃଦଙ୍ଗ, ଶଙ୍ଖ, ଢୋଲ, ତୂରୀ, ମହୁରୀ, ଘଣ୍ଟ, ମାଦଳ, ବୀଣା।
ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଶା (କଳିଙ୍ଗ)ର ବଣିକମାନଙ୍କୁ 'ସାଧବ' କୁହାଯାଉଥିଲା। ସେମାନେ ବୋଇତରେ ସମୁଦ୍ର ଯାତ୍ରା କରି ବାଲି, ଜାଭା, ସୁମାତ୍ରା, ବୋର୍ଣ୍ଣିଓ ତଥା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସୀୟ ଦେଶ ସହିତ ବାଣିଜ୍ୟ କରୁଥିଲେ।
ଓଡ଼ିଶାରେ କୁହାଯାଏ "ବାର ମାସରେ ତେର ପର୍ବ"। ହିନ୍ଦୁ ମତାବଲମ୍ବୀମାନେ ବର୍ଷକୁ ପ୍ରାୟ ପଚାଶରୁ ଅଧିକ ପର୍ବ ପାଳନ କରନ୍ତି — ଅନେକ ପର୍ବ ଓଡ଼ିଶାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଜସ୍ୱ ଓ ଐତିହ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ।
| ମାସ | ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବ |
|---|---|
| ବୈଶାଖ | ବିଷୁବ/ପଣା ସଂକ୍ରାନ୍ତି (ଓଡ଼ିଆ ନବବର୍ଷ, ଝାମୁଯାତ୍ରା), ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟା (ରଥ ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ) |
| ଜ୍ୟେଷ୍ଠ | ସାବିତ୍ରୀ ବ୍ରତ, ଶୀତଳଷଷ୍ଠୀ, ସ୍ନାନଯାତ୍ରା (ପୂର୍ଣ୍ଣିମା) |
| ଆଷାଢ଼ | ରଜ ପର୍ବ, ରଥଯାତ୍ରା (ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱିତୀୟା), ଗୁଣ୍ଡିଚା ଯାତ୍ରା |
| ଶ୍ରାବଣ | ଚିତାଲାଗି ଅମାବାସ୍ୟା, ଝୁଲଣ ଯାତ୍ରା, ଗହ୍ମା ପୂର୍ଣ୍ଣିମା |
| ଭାଦ୍ରବ | ନୂଆଖାଇ (ନବାନ୍ନ), ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷା |
| ଆଶ୍ୱିନ | ମହାଲୟା, କୁମାର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପୂଜା |
| କାର୍ତ୍ତିକ | କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ବାଲିଯାତ୍ରା (ବୋଇତ ବନ୍ଦାଣ) |
| ମାର୍ଗଶିର | ମାନବସା ଗୁରୁବାର (ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପୂଜା), ପ୍ରଥମାଷ୍ଟମୀ |
| ପୌଷ | ଶାମ୍ୟ ଦଶମୀ, ଧନୁଯାତ୍ରା (ବରଗଡ଼ ପ୍ରସିଦ୍ଧ) |
| ମାଘ | ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ଶ୍ରୀପଞ୍ଚମୀ (ବସନ୍ତ ପଞ୍ଚମୀ), ମାଘ ସପ୍ତମୀ (କୋଣାର୍କ) |
| ଫାଲ୍ଗୁନ / ଚୈତ୍ର | ଶିବରାତ୍ରି, ଚୈତ୍ର ପର୍ବ, ଲିଙ୍ଗରାଜ ରଥଯାତ୍ରା ଓ ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀ |
ମାଗଣା ଟିପ୍ପଣୀ, ନୂଆ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାଧାନ, ମଡେଲ ପ୍ରଶ୍ନପତ୍ର ଓ ପରୀକ୍ଷା ଅପଡେଟ୍ — ସିଧା ଆପଣଙ୍କ ଫୋନରେ।
WhatsAppରେ Follow କରନ୍ତୁ →